èr shí jiǔ rì yóu shàng yán zhuǎn rù dōng běi xiá guò niú lǒng gòng sān lǐ chū xiá yǒu qí yān
二十九日由上岩转入东北峡，过牛陇，共三里出峡，有岐焉。
yī zhí běi xún běi zhī dōng lù zhě wèi běi liú dà dào
一直北循北支东麓者，为北流大道；
yī zhuǎn dōng xiàng yú lǐng zhě wèi běi liú jiàn dào
一转东向逾岭者，为北流间道。
nǎi dōng guò tián chéng gèng yú tǔ lǐng ér dōng
乃东过田塍，更逾土岭而东。
yòu èr lǐ guò yī cūn yòu dōng dǐ xiǎo shí fēng xià shì wèi táng àn xū
又二里，过一村，又东抵小石峰下，是为塘岸墟。
shí shān yǔ zì dōng běi lái mí màn shān gǔ xū wú jí zhě
时山雨自东北来，弥漫山谷，墟无集者。
xū wèi lù chuān běi jìng cóng cǐ zhuǎn ér běi mào yǔ xún shān huāng gāng màn yǎn yǐ wèi běi liú jìng yǐ
〔墟为陆川北境，〕从此转而北，冒雨循山，荒冈漫衍，已为北流境矣。
shí lǐ wèi guǒ zǐ shān yǒu shù jiā yǐ gāng ér jū
十里为果子山，有数家倚冈而居。
guò āo yǔ jiàn zhǐ
过坳，雨渐止。
yòu shí lǐ wèi héng lín yǒu jù luò zài lù yòu wù shù rì qián dào jié píng lè xū hái sù yú cǐ qù běi liú zhǐ shí lǐ yě
又十里为横林，有聚落在路右坞，数日前盗劫平乐墟，还宿于此，去北流只十里也。
qí běi yǒu shí shān yī zhī zì běi ér nán cóng jiān cù cuì
其北有石山一支，自北而南，丛尖簇翠。
yú chū wàng zhī yǐ wéi gōu lòu zài shì jiàn jìn ér lù chū qí dōng nán xi wàng ér xíng xiù sè fēi yìng
余初望之，以为勾漏在是，渐近而路出其东南，西望而行，秀色飞映。
gài cǐ shān zài běi liú xi shí lǐ ér gōu lòu shàng zài běi liú dōng shí lǐ yě
盖此山在北流西十里，而勾漏尚在北流东十里也。
yóu héng lín dōng běi wǔ lǐ yú yī tǔ lǐng xià xíng tián chéng zhōng yǒu shí qiáo kuà xiǎo xī xī liú xī běi qù
由横林东北五里，逾一土岭，下行田塍中，有石桥跨小溪，溪流西北去。
yòu dōng xíng píng gāng shàng wǔ lǐ dǐ běi liú xī mén
又东行平冈上，五里，抵北流西门。
xī mén bì bù qǐ yǐ xī dāng zéi chōng gù jiè yán yě
西门闭不启，以西当贼冲，故戒严也。
xún chéng yóu nán mén rén jīng xiàn qián chū dōng mén zé jiē shì pō shèng
循城由南门人，经县前，出东门，则街市颇盛。
yī jiē xún chéng ér běi zhě wèi jiē xū
一街循城而北者，为街墟；
yī jiē suí jiāng ér dōng zhě wèi shā jiē
一街随江而东者，为沙街。
jiē xū yóu chéng běi yú dōng zhuǎn yǒu xī zì chéng běi lái shí qiáo kuà zhī yuē dēng lóng qiáo
街墟由城北隅东转，有溪自城北来，石桥跨之，曰登龙桥。
qí xī wèi dà róng dōng liú zhī shuǐ yóu qiáo xià ér nán zhù xiù jiāng zhě yě
其溪为大容东流之水，由桥下而南注绣江者也。
shā jiē yóu chéng nán zhuǎn dōng xiù jiāng nán zì yuè dōng gāo zhōu lái zhì cǐ yǐ shèng jù zhōu gù huán huì yī zhī sòng rén míng yì wèi cháo zōng zhě zhǐ cǐ jiāng ér yán yě
沙街由城南转东，绣江南自粤东高州来，至此已胜巨舟，故阛阓依之，宋人名驿为朝宗者，指此江而言也。
jīn yì míng bǎo guī
今驿名宝圭。
shā jiē dōng běi guò guǎng jì qiáo zé běi xī zhī shuǐ zhì cǐ rù xiù
沙街东北过广济桥，则北溪之水至此入绣。
dù qiáo ér yǔ dēng lóng zhī lù hé lù nǎi běi chū ài mén jiāng nǎi dōng liú ér qù
渡桥而与登龙之路合，路乃北出隘门，江乃东流而去。
yú yú shì fàn yú shā jiē
余于是饭于沙街。
chū ài mén dǐ běi shān xià xún qí nán lù dōng xíng wǔ lǐ dù yī xiǎo xī qiáo suì rù shí shān jiā zhōng
出隘门，抵北山下，循其南麓东行，五里，渡一小溪桥，遂入石山夹中。
nán wéi wàng fū shí jí huáng pó yán xī chuí shān yě
〔南为望夫石，即黄婆岩西垂山也。
běi zé shí fēng wēi yí yù dōng shí gǔ yì shòu yí jí dú xiù yán suǒ tuō jīn yǐ shī qí jī
北则石峰逶迤，愈东石骨益瘦，疑即独秀岩所托，今已失其迹。
fēng dōng yá dà shū gōu lòu dòng sān zì
峰东崖大书“勾漏洞”三字。
cǐ nán běi èr shí fēng jù dōng gǒng bǎo guī dòng
此南北二石峰，俱东拱宝圭洞。
yòu dōng wǔ lǐ shí shān huí hé chù zhōng fù tū yī fēng zé bǎo guī dòng zài qí xi yú ér gōu lòu ān zài qí nán lù
〕又东五里，石山回合处，中复突一峰，则宝圭洞在其西隅，而勾漏庵在其南麓。
shí yīn léi hōng hōng xiān tóu ān zhōng
时殷雷轰轰，先投庵中。
ān pō zhěng jié nǎi wàn lì jiān yǒu sī chóng gòu zhě
庵颇整洁，乃万历间有司重构者。
nèi táng sān yíng zhōng liè jīn xiān dōng zé guān shèng xi zé gé lìng
内堂三楹，中列金仙，东则关圣，西则葛令。
ér gé lìng gě hóng zhī xiàng guān jīn zhū lǚ piāo rán rú shēng
而葛令葛洪之像，纶巾朱履，飘然如生。
hòu xuān zé zhǔn dī dà shì zài qí zhōng xi zhì chuī ér dōng shè zuò yān
后轩则准堤大士在其中，西置炊而东设坐焉。
qián tíng fú sāng fú sāng shèng kāi hóng fěn cù yìng
前庭佛桑扶桑盛开，红粉簇映；
hòu tíng fěn qiáng zhōng hù huáng guì sēn rào qí zhōng jì rán wú rén
后庭粉墙中护，篁桂森绕其中，寂然无人。
yǒu lǎo dào zhī qī yǎn guān yú hòu xún yóu dòng hé zì
有老道之妻掩关于后，询“游洞何自？
duì yǐ sì dào zhě wǎn guī
”对以“俟道者晚归。
nǎi tíng náng xuān zhōng lìng cóng qù jiù chuī yú zhōng
”乃停囊轩中，令从去，就炊于中。
jì ér yǔ zhǐ shí yǐ mù dào rù shǐ guī
既而雨止，时已暮，道入始归。
nǎi xiàn lìng shè yǐ dāng dào yù suǒ dòng zhōng yí dān jí xiān rén mǐ gù gōu shè zhuī bǔ ér qù
乃县令摄以当道，欲索洞中遗丹及仙人米，故勾摄追捕而去。
rán gé lìng yù jiù dān shā nǎi qí yī shí chéng xìng zhī yán qí hòu chán tuō jiě tuō luó fú shí wèi zhì cǐ cǐ zhōng jiǔ yǐ wú dān shā ān dé yǒu yí dān xiān lì yé
然葛令欲就丹砂，乃其一时乘兴之言，其后蝉脱解脱罗浮，实未至此，此中久已无丹砂，安得有遗丹仙粒耶？
dào zhě yōu xíng yú sè yú gū bì qián lìng duō mì zhú shù jù wèi míng chén yóu jù
道者忧形于色，余姑畀钱，令多觅竹束炬，为明晨游具。
dào zhě lǐng mìng yuàn qián chí yān
道者领命，愿前驰焉。
běi liú xiàn dāng dà róng nán miàn zhī zhōng qí mài yóu dà róng nán xià yuē lǜ lán shān
北流县当大容南面之中，其脉由大容南下，曰绿蓝山。
shuǐ fèn dōng xī liú dōng liú zhě jí běi xī xún chéng dōng xià dēng lóng qiáo ér rù xiù jiāng zhě yě
水分东西流：东流者即北溪，循城东下，登龙桥而入绣江者也；
xi liú zhě wèi nán liú jiāng zhī yuán xī nán hé shuǐ yuè dòng zhī shuǐ jīng yù lín nán mén ér xi hé luō wàng dìng chuān zhū shuǐ nán xià lián zhōu rù hǎi
西流者为南流江之源，西南合水月洞之水，经郁林南门而西合罗望、定川诸水，南下廉州入海。
shì běi liú xiàn shí nán liú zhī yuán qí yuē běi liú zhě yǐ xiù jiāng nán lái zhì cǐ shǐ dà dōng guò róng xiàn jiè hé luò sāng dù shuǐ jīng róng yì nán mén xià téng xiàn běi rù yù jiāng qù fēi běi liú yuán cǐ yě
是北流〔县〕实南流之源，其曰“北流”者，以绣江南来，至此始大，〔东过容县界，合洛桑渡水，经容邑南门，下藤县，北入郁江去，〕非北流源此也。
jiù yǒu běi liú nán liú èr xiàn nán liú jí jīn zhī yù lín zhōu jiē dāng nán běi èr shuǐ shèng zhōu zhī huì dōng xī xiāng jù sì shí lǐ yān
旧有北流、南流二县，南流即今之郁林州，皆当南北二水胜舟之会，东西相距四十里焉。
běi liú shān mài zhōng jǐ yóu xiàn ér xī nán qū shuǐ yuè nán dǐ gāo zhōu sàn wèi zhū shān
北流山脉中脊，由县而西南趋水月，南抵高州，散为诸山。
ér běi liú zhī dōng shí lǐ wèi gōu lòu dòng
而北流之东十里，为勾漏洞；
běi liú zhī xi shí lǐ wèi guǐ mén guān
北流之西十里，为鬼门关。
èr shí shān fēn zhī sǒng xiù dōng xī duì liè suī yī wèi dòng tiān yī wèi guǐ kū rán ér ruò pái yá yōng jǐ yǐ wèi xiàn chéng zhě èr shān shí xiāng bó zhòng yě
两座石山分出支峰，秀色耸立，东西对峙，虽然一处是神仙居住的洞天，一处是鬼魂幽处的窟宅，然而分列两旁好像持戟拱卫县城的样子，两座山实际不相上下。
guǐ mén guān zài běi liú xi shí lǐ diān yá suì gǔ liǎng fēng xiāng duì lù jīng qí zhōng yàn suǒ wèi guǐ mén guān shí rén qù jiǔ bù hái
鬼门关在北流西十里，颠崖邃谷，两峰相对，路经其中，谚所谓：“鬼门关，十人去，九不还。
yán duō zhàng yě
”言多瘴也。
yú dì jì shèng yǐ wéi guì mén guān zhī é xuān dé zhōng gǎi wéi tiān mén guān yuè xī guān ài suǒ shǒu chēng zhě
《舆地纪胜》以为桂门关之讹，宣德中改为天门关，粤西关隘所首称者。
bā yuè chū yī rì chén cān bì yú xiān zuò bǎo guī xíng yuē dào zhě jiān ju gōu huǒ hòu zhì
八月初一日晨餐毕，余先作宝圭行，约道者肩矩篝火后至。
dòng zài ān běi bàn lǐ ān hòu xiān yǒu yī yán nán xiàng yī yán xī xiàng wàng zhī jù qiǎn ér bǎo guī gèng zài qí běi
洞在庵北半里，庵后先有一岩南向，一岩西向，望之俱浅，而宝圭更在其北。
xiān yǒu màn liú zì xī běi lái dōng xiàng zhí shù shān lù shè qí běi dēng shān zé dòng mén zài yǐ
先有漫流自西北来，东向直漱山麓，涉其北登山，则洞门在矣。
qí mén xī xiàng zuǒ kāi yán ér yòu shēn rù
其门西向，左开岩而右深入。
kāi yán chǔ zhòu yǐ liè bēi xuān chǎng píng lín xī fēng
开岩处甃以列碑轩敞，平临西峰；
yòu wā qiàn ér xià yǒu shí zhù dāng mén qí duān yǒu shí xié fēi dèng
右洼嵌而下，有石柱当门，其端有石斜飞磴。
dào yóu qí cè xià zhì dòng dǐ jiāo pì wèi sì qí yī yóu dōng rù yī yóu nán jìn èr qí jù shēn hēi
道由其侧下至洞底，交辟为四岐：一由东入，一由南进，二岐俱深黑；
yī xiàng xi huō yī xiàng běi tòu èr qí jù xū míng
一向西豁，一向北透，二岐俱虚明。
dōng qí zhī nán dǐng cè hū dǎo chuí yī yè píng guǐ bàn kōng wài yǔ dāng mén zhī zhù xiāng duì shàng xià píng xū gè shù shí zhàng juǎn shū xuán zhuì báo qí chán chì yè jiān fù yǒu yuán qiào qū dòu tòu lòu yì cháng
东岐之南，顶侧忽倒垂一叶，平庋半空，外与当门之柱相对，〔上下凭虚，各数十丈，卷舒悬缀，薄齐蝉翅，〕叶间复有圆窍曲窦，透漏异常。
yóu zuǒ yá pān jí ér shàng dǐ píng guǐ chù pán xuán qí jiān jù yè ér zuò zhēn yún pēng guì zú fù nǚ chéng zuò de chē xiá yù bù fù rén jiān yě
由左崖攀级而上，抵平庋处，盘旋其间，踞叶而坐，真云𫐌píng贵族妇女乘坐的车霞驭，不复人间也。
zuò jiǔ zhī fù pán yè ér xià xiàng běi tòu zhī qí
坐了很久，又绕着叶片下来，走向通往北面的岔道。
qí zhōng dǎo chuí yī rǔ zhǎng shù zhàng qí duān kōng xuán shuǐ yóu duān juān juān xià
岐中倒垂一乳，长数丈，其端空悬，水由端涓涓下。
gèng běi rù xiá zhōng qí yòu zé wā ér běi chū wéi xià mén qí zuǒ zé gāo ér běi dù wéi shàng dié dié chéng shàng gé gé qián píng lín xī běi yì yǒu rǔ zhù jiè qí zhōng
更北入峡中，其右则洼而北出，为下门，其左则高而北渡，为上叠，〔叠成上阁，阁前平临西北，亦有乳柱界其中。
cǐ míng dòng zhī xī běi èr qí yě
〕此明洞之西北二岐也。
tàn lì jiǔ zhī dào zhě fù jù zhì yòu xié bàn chí kuāng
探历久之，道者负炬至，又携伴持筐。
yú xún qí gù dào zhě yuē xiàn yǐ sī dào mìng qǔ shā mǐ èr dān shì yǒu yǎng shì yǐ wèi wǒ mì xian mǐ ér shā cóng dòng xué zhōng kě tàn ér de jiāng xié kuāng jiù jù yǐ lǎn zhī
余询其故，道者曰：“县以司道命，取砂米二丹，适有痒士已为我觅仙米，而砂从洞穴中可探而得，将携筐就炬以览之。
shǐ zhī suǒ wéi shā zhě fēi dān shā nǎi shā lì rú dān qí sè yǐ bái wéi shàng ér huáng cì zhī gù qí běi dòng yǐ bái shā mìng míng
”始知所为砂者，非丹砂，乃砂粒如丹，其色以白为上，而黄次之，故其北洞以白砂命名；
suǒ wèi mǐ zhě nǎi shān wā zhōng gū jiāo guā de guǒ mǐ tǔ rén jiā yǐ xiān rén zhī míng ěr
所谓米者，乃山洼中菰gū茭瓜的果米，土人加以“仙人”之名耳。
dòng wài wú mǎng zhōng yòu yǒu huáng guǒ rú dàn wán tǔ rén wèi zhī diān qié yún cǎi yǐ wéi mò zhì jiǔ zhōng yè néng lìng rén fā wang mí mèn qiáo nán suǒ jì suǒ zài mèn tuó luó zhě shì
洞外芜莽中又有黄果如弹丸，土人谓之“颠茄”，云采以为末，置酒中，液能令人发枉迷闷，《峤南琐记》所载闷陀罗者是。
nǎi ruò jù xiān rù nán xué liǎng páng bì qǐ rú xiá gāo ér bù guǎng
乃𦶟炬先入南穴，两旁壁起如峡，高而不广。
rù bàn lǐ zuǒ bì yǒu hén héng gèn yuē xian chuáng xuán de zhàng xǔ
入半里，左壁有痕横亘，曰仙床，悬地丈许。
qí cè chuí zhù liè qiào jiē duǎn ér ài
其侧垂柱裂窍，皆短而隘。
qiào fù dàng rú jiù yǐ shǒu tàn zhī zhōng yǒu lěi lěi zhī lì fāng yuán bù jì gū sǎo zhì kuāng zhōng
窍腹宕如臼，以手探之，中有磊磊之粒，方圆不计，姑扫置筐中。
lián tàn sān sì xué bù jí shēng xǔ jì chū ér táo zhuó qí wū jiǎn qǔ qí yuán jié chéng lì zhě yòu bù jí shí zhī yī yě
连探三四穴，不及升许，计出而淘濯其污，简取其圆洁成粒者，又不及十之一也。
rán cǐ yì shā lì zhī cháng qǐ zhēn jiǔ zhuàn zhī yú zāi
然此亦砂粒之常，岂真九转之余哉？
yòu shǎo jìn xiá hū xià zhuì chéng yuān yóu dòng dǐ shuǐ qí shēn èr zhàng ér shuǐ zhī shēn gèng bù zhī qí jǐ yě
又少进，峡忽下坠成渊，由洞抵水，其深二丈，而水之深，更不知其几也。
liǎng yá jù wēi qiào wú kě zhe zú nán tiào qí nèi yǎo hēi wú jìn
两崖俱危峭无可着足，南眺其内，窅黑无尽。
shǐ cù dào zhě shè yuān yán shuǐ shēn cóng wú néng tú shè zhě
始促道者涉渊，言：“水深，从无能徒涉者。
zài cù dào zhě mì fá yán ài bī céng wú yǐ fá jìn zhě
”再促道者觅筏，言：“隘逼，曾无以筏进者。
rán zé hé rú kě rù
”“然则何如可入？
yuē dōng yuè shuǐ hé shǐ kě zhuì yá ér shè
”曰：“冬月水涸，始可坠崖而涉。
rù dāng hé rú
”“入当何如？
yuē qí nèi shén shēn néng jiàn míng ér bù néng shēng yě
”曰：“其内甚深，能见明而不能升也。
yú wén zhī wèi zhī chàng chàng
”余闻之，为之怅怅。
mén shí tóu shuǐ zhōng yuān yuān bù jù jí sù jí dǐ
扪石投水中，渊渊不遽jù急速及底。
páng zhǔ jiǔ zhī yǎng jiàn zuǒ bì zhī shàng yǒu xì páng tōng jí rù yān
旁瞩久之，仰见左壁之上，有隙旁通，亟入焉。
xì zhù tòu lòu jiàn rù jiàn shù yì wú yú qiào
隙柱透漏，渐入渐束，亦无余窍。
nǎi xià fǎn ér réng chū sì dá zhī zhōng gèng ruò jù ér rù dōng xué
乃下，返而仍出四达之中，更𦶟炬而入东穴。
chū liǎng páng yì chéng xiá bì ér qí xià jiàn gāo jì ér zhōng pì rú táng huáng páng zhé rú guī dòu jiē àn kū yě
初，两旁亦成峡壁，而其下渐高，既而中辟如堂皇，旁折如圭窦，皆暗窟也。
shāo běi ér dōng qí jìng suì qióng bǐ zhī nán qiào suī yǒu xué wǎn zhuǎn ér shēn bù jí qí bàn
稍北而东，其径遂穷，比之南窍，虽有穴宛转，而深不及其半。
bǐ yǒu xué ér shuǐ zǔ cǐ wú shuǐ ér xué zǔ zhuǎn jué dōng xué zhī wú yá sì shuǐ biān yǐ
彼有穴而水阻，此无水而穴阻，转觉东穴之无涯涘sì水边矣。
fù chū zhì sì dá chù móu wèi bái shā dòng yóu
复出至四达处，谋为白砂洞游。
àn zhì bái shā zài gōu lòu běi gōu lòu jiǎ tiān xià ér cǐ dòng fù jiǎ gōu lòu
按《志》，白砂在勾漏北，勾漏甲天下，而此洞复甲勾漏。
rú yù xū yù tián zhū dòng pǔ zhào dú xiù zhū yán dào zhě jù bù yán ér dú jīn jīn yán cǐ dòng
如玉虚、玉田诸洞，普照、独秀诸岩，道者俱不言，而独津津言此洞。
yú jí qù qí qián dào zhě fù jiān jù shù huǒ xié kuāng zhou yǐ dǎo
余急趣其前，道者复肩炬束火携筐帚以导。
cóng běi tòu piān mén zhī xià céng chū nǎi xún qí xī běi lù ér xíng shǐ jiàn qí shān qián hòu liǎng fēng pián lì ér zhōng lián fēng zhī xī nán tū zhě wèi bǎo guī suǒ yǐ fēng zhī dōng běi zhì zhě wèi bái shā suǒ fú
从北透偏门之下层出，乃循其西北麓而行，始见其山前后两峰，骈立而中连，峰之西南突者，为宝圭所倚，峰之东北峙者，为白砂所伏。
bái shā qián hòu yì yǒu liǎng mén qián mén běi xiàng ér gāo chǎng fēn wéi sān mén liǎng páng xuán jùn ér zhōng kě fǔ jí ér rù
白砂前后亦有两门：前门北向而高敞，分为三门，两旁悬峻，而中可俯级而入；
àn zhì yún yù tián dòng dòng qián sān mén zhōng mén míng guǎng kě tōng shì yǔ cǐ mén hé
按《志》云，玉田洞，洞前三门，中门明广可通，似与此门合。
biàn xún tǔ rén wú zhī yù tián dòng zhě
遍询土人，无知玉田洞者。
qǐ jí yǐ hòu dòng wèi bái shā yǐ cǐ mén wèi yù tián dòng yé
岂即以后洞为白砂，以此门为玉田洞耶？
hòu mén nán xiàng ér gāo ài jǐn tōng yī kǒng qián duì bǎo guī zhī bèi qí zuǒ jí zhōng lián zhī jí yě
后门南向，而高隘仅通一孔，前对宝圭之背，其左即中连之脊也。
xiān guò hòu mén shān ào cǎo méi wú lù dào zhě bù rù ér běi qù
先过后门山坳，草没无路，道者不入而北去。
gòng yī lǐ zhuǎn ér dōng rào shān běi lù ér nán jī qián mén
共一里，转而东，绕山北麓而南跻前门。
rù mén jí wā xià shù shí jí jí dǐ
入门即洼下，数十级及底。
yǎng shì mén zuǒ yòu gè yǒu xì gāo xuán páng qǐ jí suǒ wèi zuǒ yòu mén yě
仰视门左右，各有隙高悬旁启，即所谓左、右门也。
dào guāng liú yǐng yú zhào sì dá rán xū qiàn mò pān yān
倒光流影，余照四达，然虚嵌莫攀焉。
cóng dòng zhōng yòu zhuǎn pō chóng hóng ér jiàn àn jiàn qióng
从洞中右转，颇崇宏，而渐暗渐穷。
yú xiān biàn tàn ér sì mì zhī wú shēn rù lù
余先遍探而四觅之，无深入路。
chū cù jù mìng dǎo réng yóu zhī rù dǐ qí zhōng yǐ huǒ sì zhú páng wú lù yě
出，促炬命导，仍由之入抵其中，以火四烛，旁无路也。
dào zhě hū cóng yòu bì xià tóu jù shé fú ér rù dòu gāo bù yú chǐ ér guǎng yì rú zhī
道者忽从右壁下，投炬蛇伏而入，窦高不逾尺，而广亦如之。
jì rù hū kuò rán pán kōng zhòng xiàng luó liè rú chāng hé tiān mén xià qǐ tiān dì fù tōng
既入，忽廓然盘空，众象罗列，如阊阖chāng hé天门下启，天地复通。
fāng zhān gù bù huáng ér chóng hóng sì jì fù páng wú yú xì
方瞻顾不遑，而崇宏四际，复旁无余隙。
hū de dòu rú qián tòu ér dōng zhuǎn ér nán shū kāi shū hé fán jīng sì dòu jiē ài ruò shù guǎn báo jǐn tòu píng gù jí ài wàng jiǒng lǚ jīng bù yàn qí fán yě
忽得窦如前，透而东，转而南，倏开倏合，凡经四窦，皆隘若束管，〔薄仅透屏，故极隘忘窘，屡经不厌其烦也。
jì ér jiàn zuǒ yá zhī shàng dà shū dān shā èr zì
〕既而见左崖之上，大书“丹砂”二字。
qí xià yǒu yī kān dào zhě yuē cǐ dān xué yě
其下有一龛，道者曰：“此丹穴也。
fù fú ér sǎo shā yíng jū shuāng shǒu yī pěng yān
”复伏而扫砂盈掬双手一捧焉。
qí nán shāo yǒu yī qí rù zhī bù shēn
其南稍有一岐，入之不深。
chū xiàng xī zhuǎn zài zhé nán xíng zé tiān guāng jiǒng rán ruò míng xīng nèi shè hòu dòng mén zài wàng yǐ
出向西转，再折南行，则天光炯然，若明星内射，后洞门在望矣。
shì dòng nèi wā ér zhōng shèn píng wéi bì dòu gē pì wú gōu tuó shēng jiàng qián hòu liǎng mén jù gāo xuán yú shàng
是洞内洼而中甚平，惟壁窦合hé辟，无沟陀升降，前后两门，俱高悬于上。
dào zhě yù réng cóng qián mén fǎn yú yù yú hòu dòu chū
道者欲仍从前门返，余欲逾后窦出。
dào zhě yuē hòu mén ài bù kě jī ér wài fù cǎo shēn mò cóng
道者曰：“后门隘不可跻，而外复草深莫从。
yú yuē qián àn zhōng zhī ài shàng bù dàn qí fán kuàng cǐ kōng míng zhèng kě wǎn zhuǎn cǎo zhī shēn qiǎn yú suǒ bù gù yě
”余曰：“前暗中之隘，尚不惮其烦，况此空明，正可宛转，草之深浅，余所不顾也。
suì chuān dòu chū zé wǔ rì fāng zhōng shǐ jiàn bǎo guī hòu fēng jūn shù sài mén yān
”遂穿窦出，则午日方中，始见宝圭后峰，君树塞门焉。
nǎi pī máo jiàn jí xī nán chū shān ǎo réng guò bǎo guī tòu běi piān mén gòng èr lǐ jiāng jí ān hòu mìng fū tóng dào zhě hái chuī yú ān yú xié jì sù ān zhōng zhě dōng tàn qīng quán yān jí qián suǒ jīng nán xiàng yán yě
乃披茅践棘，西南出山拗，仍过宝圭透北偏门，共二里，将及庵后，命夫同道者还炊于庵，余挟寄宿庵中者东探清泉焉，〔即前所经南向岩也。
dòng bù shēn ér míng jié kě qī
〕洞不深而明洁可栖。
dòng qián yǒu sòng bēi dà shū qīng quán yán sān zì
洞前有宋碑，大书“清泉岩”三字。
dòng zuǒ yòu wú quán ér dú de cǐ míng wú cóng zhēng qí gù shí
洞左右无泉，而独得此名，无从征其故实。
hái fàn yú ān
还饭于庵。
xià wǔ xié fu yǔ jì sù ān zhōng rén cǐ rén bù zhī hé chǔ rén xiān tíng ān zhōng shēn wú bàn wén suí yú yóu zhū dòng yú yǔ zhī fàn liǎng rì hòu bù zhī suǒ wǎng
下午，挟夫与寄宿庵中人此人不知何处人，先停庵中，身无半文，随余游诸洞，余与之饭，两日后不知所往。
tàn jìn shān zhū yán nǎi xī nán rù huáng pó yán yān
探近山诸岩，乃西南入黄婆岩焉。
huáng pó yán zhě bǎo guī xī nán zhū fēng suǒ liè zhī yán yě
黄婆岩者，宝圭西南诸峰所裂之岩也。
qí shān xī zì wàng fū shí zǎn tà ér dōng yán dāng qí dōng běi yú yǔ bǎo guī dōng xī xiāng duì ér cí shāo nán xùn
其山西自望夫石攒沓而东，岩当其东北隅，与宝圭东西相对，而兹稍南逊。
yán mén shén gāo zhōng yǒu huáng yá dié zhui
岩门甚高，中有黄崖叠缀。
yán wài shí fēng zhī dǐng fēn qí sǒng yì yǒu yī ruò fù rén zhī shǒu zōng jì pán kōng zuò huí dì gù yǐng zhī tài
岩外石峰之顶，分岐耸异，有欹若妇人之首，鬃髻盘空，作回睇顾影之态。
qí běi miàn yì yǒu shí fēng cóng tū nán yǔ cǐ shān bìng jiā dōng yǔ bǎo guī duì zhì
其北面亦有石峰丛突，南与此山并夹，东与宝圭对峙。
dōng nán shí bì shàng dà shū gōu lòu shān sān zì dà yǔ shān qí tǔ rén zhǐ wèi xiān jì
东南石壁上，大书“勾漏山”三字，大与山齐，土人指为仙迹。
cǐ qí xià bì xī shí gōng guàn suǒ tuō ér jīn bù kě zhēng yǐ
此其下必昔时宫观所托，而今不可征矣。
àn zhì gōu lòu yǒu líng bǎo tāo zhēn èr guān jīn jiē bù zhī qí chù
按《志》，勾漏有灵宝、韬真二观，今皆不知其处。
líng bǎo yí jí ān jī suǒ yīn tāo zhēn qǐ qí zài cǐ yé
灵宝疑即庵基所因，韬真岂其在此耶？
dāng shí bì duō bēi jié ér cāng sāng zhī hòu duàn chǔ zhù zi dǐ de shí dūn wú cún yǐ
当时必多碑碣，而沧桑之后，断础〔柱子底的石墩〕无存矣。
pái huái qí xià
徘徊其下。
yòu xi dǐ wàng fū shān xi lù tiào wàng shān yá bié wú yán dòng
又西抵望夫山西麓，眺望山崖，别无岩洞。
wéi jiàn dōng nán yī miàn luán xiù cuán cù yí jí suǒ yún wū shān zhài zhě wū shān zhài yī míng shí zhài
惟见东南一面，峦岫攒簇，疑即所云巫山寨者，巫山寨一名石寨。
shān fēng rú lóu lǔ zhì dié zhōu huí huán rào qí shù shí èr gù yǒu wū shān zhī míng
山峰如楼橹雉堞，周回环绕，其数十二，故有巫山之名。
ér miǎo mò wú zhēng wéi yǔ shān líng hù xiāng pàn lài zuǒ yòu gù pàn ér yǐ
而渺漠无征，惟与山灵互相盼睐左右顾盼而已。
yǐ nǎi xún huáng pó yán dōng lù qiě pàn qiě xíng nán dǐ dōng nán yú shí è xuán qiào piàn piàn fēi yún zhui kōng
已乃循黄婆岩东麓，且盼且行，〔南抵东南隅，石崿悬峭，片片飞云缀空。
zì wài yá pān qiào shí shàng lì shù xì lǚ chū céng kōng dá fēng dǐng suì jǐn fā qí wēi qiàn tài
自外崖攀峭石上，历竖隙，屡出层空，达峰顶，遂尽发其危嵌态。
xià shān zhuǎn xún nán lù jiàn qiào yá qióng rán shí sè xióng zhě
下山，〕转循南麓，见峭崖穹然，〔石色雄赭。
xià suī yǒu mén nèi rù bù shēn wú cóng chuān fēi tòu shì
〕下虽有门，内入不深，无从穿扉透室。
nǎi dōng yóu yíng fáng zài gōu lòu ān qián dōng nán píng shàng
乃东由营房在勾漏庵前东南坪上。
cǎo fáng shù shí jiān yíng gòng jū zhī wèi jū tíng mài jiāng zhī suǒ
草房数十间，营共居之，为居停卖浆之所。
héng guò gōu lòu ān dǐ hòu fēng dōng nán jiǎo gài bǎo guī suǒ tuō zhī fēng nán miàn pián lì ér zhōng lián xi lì yī fēng jí ān hòu qīng quán yán suǒ yǐ dōng lì zhě yǔ zhī bǐ jiān nán xiàng xún fēng dōng lù běi xíng lù zuǒ dé yī dōng xiàng yán nèi pō shēn jiàn suō rú niú jiǎo
横过勾漏庵，抵后峰东南角，（盖宝圭所托之峰，南面骈立而中连，西立一峰，即庵后清泉岩所倚，东立者与之比肩南向，循峰东麓北行，路左得一东向岩，内颇深，渐缩如牛角。
chū dòng yòu běi yǒu qīng liú yī fāng cóng cóng zì luàn shí zhōng liú chū qí shàng zé cǎo shí méng róng qí xià zé xī nán chéng xiǎo xī qù háng dào zhě jù cóng cǐ dù yá ān yǔ yíng jù cóng cǐ qǔ jí ér wú wèn qí suǒ cóng lái zhě
出洞又北，〕有清流一方，淙淙自乱石中流出，其上则草石蒙茸，其下则西南成小溪去，行道者俱从此渡崖，庵与营俱从此取汲，而无问其所从来者。
yú zhèng yù qiú qí yuán wěi hū yī shào nián zhì jiàn zhī yǔ cóng fu yuē rǔ bèi yù xún dòng hu
余正欲求其源委，忽一少年至，见之，语从夫曰：“汝辈欲寻洞乎？
cǐ qí shàng yǒu èr dòng xiāng jù shù shí zhàng lù wèi cǎo yì kě tàn ér rù yě
此其上有二洞，相距数十丈，路为草翳，可探而入也。
yòu yī rén yuē zuó wèi wǎn yǒu èr rén xié quǎn zì dōng lái zhě hǔ zì yá shàng yuè xià jué quǎn qù
”又一人曰：“昨未晚，有二人携犬自东来者，虎自崖上跃下攫犬去。
hǔ xué bīn kè bù kě wǎng
虎穴宾客不可往。
yú bù gù jí xié fu yǔ jì sù zhě pān jí jiàn cì shàng jī mì zhī shēn màn zhōng zé dòng mén guǒ qióng rán dōng xiàng dàn wài wèi màn yōng shí bì wú cóng jí jiàn ěr
”余不顾，亟挟夫与寄宿者攀棘践刺上跻，觅之深蔓中，则洞门果穹然东向，但外为蔓拥石蔽，无从即见耳。
rén dòng mén jí tuí rán xià zhuì
人洞门，即𬯎tuí然下坠。
fǔ kàn zhī
俯瞰之，
zé yǒu xī zì běi ér nán guàn qí dǐ
则有溪〔自北而南〕贯其底，
shuǐ shēng chán xī
水声潺渓yuán，
yá shì jùn xuē
崖势峻削，
fēi pān yuán kě xià
非攀缘可下，
sì zhǔ qí shàng
四瞩其上，
nán yá yǒu zhuì ér wèi jǐn zhě
南崖有坠而未尽者，
piàn shí xuán kōng
片石悬空，
ruò zhàn dào jià bì
若栈道架壁，
kuò bù yíng zhǐ
阔不盈咫，
ér zhǎng jìng zhuì chù zhí dá xi yá
而长竟坠处直达西崖，
dàn zhàn zhōng yǒu èr zhù pián lì
但栈中有二柱骈立，
ruò shù shān duàn lù zhě
若树栅断路者。
ér wài yī zhù yǐ wéi rén jié qù zhǐ xià cún chǐ yú kě kuà ér guò
而外一柱已为人截去，止下存尺余，可跨而过。
dàn qí chù yì xiá yǐ shuāng shǒu wò nèi zhù ér pán yuè wài zhù lín shēn yuè xiǎn mò cǐ wéi shèn
但其处益狭，以双手握内柱，而盘越外柱，临深越险，莫此为甚。
guò zhàn dá xi yá yǐ yǔ dòng mén gé xī xiāng xiàng
过栈达西崖，已与洞门隔溪相向。
nǎi míng jù sì zhú yá zhī xià shēn zhuì yǔ wài yá tóng yá zhī shàng nèi rù zé chuí rǔ liè zhù huí cuò kāi gē hé shū líng yǎo tiǎo hū huán ér wèi xuán shì hū tòu ér wèi qū xiè zhōng cáng zhī mì nán yǐ yán qìng
乃明炬四烛：崖之下，深坠与外崖同，崖之上，内入则垂乳列柱，回错开合合，〔疏棂窈窕，〕忽环而为璇室，忽透而为曲榭，中藏之秘，难以言罄。
nǎi chū yá lín xī cóng shēn zhuì chù liū xiǎn tóu kōng ér xià suì dǐ xī zhōng
乃出崖临溪，从深坠处溜险投空而下，遂抵溪中。
yǎng shì dòng dǐng gāo qióng yán zhào nèi yìng cè zhàn líng xū yóu zēng piāo miǎo
〔仰视洞顶高穹，延照内映，侧栈凌虚，尤增飘渺。
shuǐ shēn bù jí xī nán cóng yá xià yǒng lái běi cóng yá xià zhuì qù
〕水深不及膝，南从崖下涌来，北从崖下坠去。
jí yóu cǐ dōng chū wéi luàn shí quán yuán yě
〔即由此东出，为乱石泉源也。
yú yú shì cóng nán yá xià sù liú rù
〕余于是从南崖下溯流入。
qí xué shén dī chuí fù shuǐ miàn xiāng jù zhǐ chǐ
其穴甚低，垂覆水面，相距止尺。
cóng fu jì jì sù zhě kǒng jù wèi shuǐ shī nèi shēn mò biàn gòng zǔ mò rù
从夫暨寄宿者恐炬为水湿，内深莫辨，共阻莫入。
yú jiǎ yǒng sù liú chōng mò guò sǎng é tóu
余贾勇溯流，冲沫过颡sǎng额头。
nán rù shù zhàng wàng qián yǒu liú guāng yì yì yú xǐ gèng tòu yī dòng yì gāo shēng hū èr cóng rén suī fú shuǐ ài shí pú fú chuí shǒu ér zhān qián gù hòu huǒ guāng yǔ tiān guāng jiāo tōng páng yìng yì qián rù bù tíng
南入数丈，望前有流光熠熠，余喜，更透一洞，益高声呼二从人，虽伏水碍石，匍匐垂首，而瞻前顾后，火光与天光交通旁映，益前入不停。
yòu nán shù zhàng yǒu dòng qióng rán dōng xī héng guàn qí shàng dōng pì ér wèi wài mén qí nèi xi rù ér chéng jù hè mén gāo sǒng yǔ qián suǒ rù mén děng shì
又南数丈，有洞穹然东西横贯，其上东辟而为外门，其内西入而成巨壑，〔门高耸与前所入门等势。
shí èr rén yǐ zhì nǎi lìng qí yǐ jù gèng qián
〕时二人已至，乃令其以炬更前。
yú shì xī xiàng sù liú dòng yù chóng hóng liú yù shēn kuò
于是西向溯流，洞愈崇宏，流愈深阔。
yòu shù zhàng yǒu shí dǐ zhōng liú
又数丈，有石砥中流。
dēng shí nèi wàng dòng pì rú guǎng shà yuān shuǐ sì jì qí xià yǐ zhàng cè shuǐ bù jìng qí dǐ yǐ jù zhú dòng dòng shén shēn hēi bù zhī gèng jǐ zhuǎn de dǐ bǎo guī nán xué qián suǒ wàng shēn zhuì chù yě
登石内望，洞辟如广厦，渊水四际其下，以杖测水，不竟其底，以炬烛洞，洞甚深黑，〔不知更几转，得抵宝圭南穴前所望深坠处也。
nǎi zì dǐ shí fǎn bù suí liú
〕乃自砥石返步随流；
réng dǐ dōng pì wài mén zhī xià
仍抵东辟外门之下。
èr cóng zhě jiāng chuí shǒu héng jù pú fú xiàng dī xué běi rù
二从者将垂首横炬，匍匐向低穴北入。
yú zhǐ zhī yuē cǐ mén suī jùn yǔ xiān suǒ rù zhě wú yì
余止之曰：“此门虽峻，与〔先〕所入者无异。
ruò yǔ lǚ xià shè ér jiù suǒ rù zhī mén bù ruò pān kōng jī wēi jìng dēng cǐ mén wèi biàn
若伛偻下涉而就所入之门，不若攀空跻危，竟登此门为便。
èr cóng zhě yuē mén wài bù tōng nài hé
”二从者曰：“门外不通，奈何？
yú yuē mén yǐ wài zǒng bù chū cǐ shān jí suǒ rù zhī mén qí wài qǐ tǎn tú zāi
”余曰：“门以外总不出此山，即所入之门，其外岂坦途哉？
suì pān yá xiān dēng èr rén yì qì jù cóng zhī nǎi chū dòng kǒu
”遂攀崖先登，二人亦弃炬从之，乃出洞口。
mén yì dōng xiàng yǔ suǒ rù mén bǐ jiān tè yì yú tū shí lián màn suì xiāng gù bú jiàn
〔门亦东向，与所入门比肩，特翳于突石连曼，遂相顾不见。
xún zuǒ yá píng xíng hái tiào mén shàng yòu shàng pì yī céng ruò xuán gé dāng kōng rán wú jí yǐ dēng
〕循左崖平行，还眺门上，又上辟一层，若悬阁当空，然无级以登。
gài běi dòng ào shì nèi luō cǐ dòng wài zhui céng lóu suǒ yì zhě cǐ ěr
〔盖北洞奥室内罗，此洞外缀层楼，所异者此耳。
yú shì běi zhuǎn yī qǔ zhì qián jí quán zhī xué cóng róng zhuó zú hou cóng zhě zhì suì yī yǐ běi dòng shàng dēng fǎ ér xià
〕于是北转一曲，至前汲泉之穴，从容濯足，候从者至，〔遂一以北洞上登法而下。
yá bàn shí xì màn yǐng zhōng fǎng fú bìng běi dòng jiàn zhī dài jí xià yǎng tiào réng máng rán shī suǒ dǔ yǐ
崖半石隙蔓影中，仿佛并北洞见之，迨极下仰眺，仍茫然失所睹矣。
jí zì dōng nán shān jiǎo zhuǎn guò yíng fáng gòng yī lǐ rù gōu lòu ān dà yǔ rú zhù
〕亟自东南山角转过营房，共一里，入勾漏庵，大雨如注。
shì rì xiān xi mì yù xū yù tián zhū dòng ér bù dé jì ér dōng de cǐ èr dòng yóu wéi qí jué
是日，先西觅玉虚、玉田诸洞而不得，既而东得此二洞，尤为奇绝。
rán cǐ dòng fēi yì rén hū zhǐ zé kuǐ bù zhī jiān yì jiāo bì ér guò ān zhī xī fēng dà zì yán zhī cè wú jí mái màn suǒ zhě
然此洞非异人忽指，则跬步之间，亦交臂而过，安知西峰大字岩之侧无棘霾蔓锁者？
ān dé fēng fēng shǒu mó zú jué rú huáng pó yán dōng nán zhū qiào shí yě yē
安得峰峰手摩足抉，如黄婆岩东南诸峭石也耶！
chū èr rì chén cān hòu lìng cóng fu suí dào zhě xī xiàng běi liú shì shū mǐ yú chéng yú dú qì ān zhōng
初二日晨餐后，令从夫随道者西向北流市蔬米于城，余独憩庵中。
xiān shì jì sù zhě yè bì wén bù zhī hé wǎng zhì shì zhì yuē yǐ xún de dú shèng yán zài xiàn běi
先是，寄宿者夜避蚊不知何往，至是至，曰：“已询得独胜岩在县北。
yú zhī zài xiàn běi zhě huò xīn kāi tā yán bì fēi dú shèng ér ān zhōng wú rén bù néng yǔ jí qù gū cí míng rì ér cǐ rén suì qù bù fù lái
”余知在县北者或新开他岩，必非独胜，而庵中无人，不能与即去，姑辞明日，而此人遂去不复来。
jì wǔ cóng fu yǐ shū mǐ fǎn yú jí lìng qí jù cān jiāng xié yàn zǎi bǐ wǎng lù bǎo guī dòng zhōng yí shī
既午，从夫以蔬米返，余急令其具餐，将携砚载笔往录宝圭洞中遗诗。
hū dào zhě chí zhì yuē bīng dào jiāng zhì kǒng zhì cān ān zhōng
忽道者驰至，曰：“兵道将至，恐治餐庵中。
yù xié yú náng zàn rù suǒ qī chǔ
”欲携余囊暂入所栖处。
yú bù gù jìng qū bǎo guī
余不顾，竟趋宝圭。
fu chū ān ér shǐ zhě qí máo zhì yǐ fēi suǒ xiá yù lín dào nǎi lián zhōu hǎi běi dào yě
甫出庵，而使者旗旄至矣，非所辖郁林道，乃廉州海北道也。
nǎi zhāng pǔ zhāng guó jìng yìn liáng yú xī zài gān táng yì tóng huáng shí zhāi céng huì zhī
乃漳浦张国径印梁，余昔在甘棠驿同黄石斋曾会之。
cí zhù lián zhōu
兹驻廉州。
shí jūn mén xióng wén càn dài jīng xī lú xiàng shū zǒng dū zhōng zhōu zhuī bǔ liú kòu zhāng wǎng sòng zhī huí yuán guò cǐ gù yù wèi gōu lòu yóu
时军门熊文灿代荆溪卢象叔总督中州，追捕流寇，张往送之，回辕过此，故欲为勾漏游。
yú yǐn qiáng xi sì qí rù ān jí qū lù dòng shī
余隐墙西，俟其入庵，即趋录洞诗。
lù wèi bàn ér bǐ yǐ zhì dòng yú qū bì yú běi qí dié gé zhī shàng
录未半而彼已至洞，余趋避于北岐叠阁之上。
huí yì wú zhì suǒ jì xi xiǎo shì dòng lǎng wài zhǔ zì rán shí tà píng fǔ dié jià kě mián kě jù yǔ dōng dòng duì zhèng rú liǎng yè qí jǐng wǎn rán
回忆《梧志》所纪西小室，洞朗外瞩，自然石榻，平辅叠架，可眠可踞，与东洞对，正如两掖，其景宛然。
bǐ rù nán xué yì dǐ shuǐ ér fǎn
彼入南穴，亦抵水而返；
yú shí wò piàn shí tīng dòng zhōng rén shū jì shū xuān yì yī yì qù
余石卧片时，听洞中人倏寂倏喧，亦一异趣。
zhāng chū nán xué yì běi qū piān mén xià zhōng bù néng pān shàng céng ér dēng yǔ xiàn guān zé zé chēng qí zhǐ pàn ér bù zhī yǒu rén wò qí zhōng yě
张出南穴，亦北趋偏门下，终不能攀上层而登，与县官啧啧称奇指盼，而不知有人卧其中也。
sì qí qù réng chū lù zhū shī
俟其去，仍出录诸诗。
shī jù dài zhǐ yǒu yī sòng bēi ér bù jiā gài wèi bīng xiǎn zhàn huǒ dàng jìng yě
诗俱代，只有一宋碑而不佳，盖为兵燹xiǎn战火荡净也。
lù fu bì rì xián xī shān nǎi fǎn yú ān
录甫毕，日衔西山，乃返于庵。