èr shí qī rì jī chū míng zì xīn níng xī nán xíng
二十七日鸡初鸣，自新宁西南行。
yǐ zhuǎn xī běi zhí bī xī fēng zhī xià nǎi nán zhuǎn gòng bā lǐ jiāng dōng àn shí gēn tū wù shàng fù zhōng kōng yǐ wèi huàn yǐ
已转西北，直逼西峰之下，乃南转，共八里，江东岸石根突兀，上覆中空，已为幻矣。
hū yī zhuǎn ér shuāng yá qián tū qióng shí gāo lián xià pì rú chāng hé gōng mén zhōng tōng shàng jià rú qiáo liáng fēi xuān gèng qiǎo huàn zhōng xióng guān yě
忽一转而双崖前突，蛩石高连，下辟如阊阖ｃｈāｎｇｈé宫门中通，上架如桥梁飞亘，更巧幻中雄观也。
dàn hèn zhōu guò qí qián ér bù dé yī dēng qí shàng qiě wú zhī zhě zhì zhī suǒ wèi shī shí dòng fǔ jiē yǐ yì cè shì yé
但恨舟过其前而不得一登其上，且无知者质之，所谓“狮石”“洞府”，皆以意测，是耶？
fēi yé
非耶？
yòu yī lǐ yǒu shuǐ zì dōng nán lái huì suǒ wèi chōng jiāng jīn chēng qú róng hé yě
又一里，有水自东南来会，所谓冲江今称渠荣河也。
qí yuán fā zì zhōng zhōu
其源发自忠州。
yòu nán sān lǐ zé jiāng dōng àn yī fēng shén qiào qí běi chuí huán yè zhuǎn jié chù yǒu dòng xī xiàng zhě lěi lěi rán jiē xuán ér wú lù
又南三里，则江东岸一峰甚峭，其北垂环腋转截处，有洞西向者累累，然皆悬而无路。
yòu xī qǔ nán zhuǎn gòng bā lǐ guò nà lēi fēng fān shén lì zhōu rén yǐ xiāng rén pō cǐ fù pō ér yǐn
又西曲南转，共八里，过那勒，风帆甚利，舟人以乡人泊此，复泊而饮。
yú nǎi dēng lù wèi chuān shān xī niú èr yán zhī yóu zhōu jìng pō cǐ
余乃登陆为穿山、犀牛二岩之游，舟竟泊此。
nà lēi zài jiāng dōng àn jū mín pō shèng
那勒在江东岸，居民颇盛。
wèn xī niú yán tǔ rén jiē mò zhī wù zhǐ nán xiàng mù yáo
问犀牛岩，土人皆莫知，误指南向穆窑。
nǎi tòu liǎng fēng zhī xià xī nán sān lǐ yǒu xī zì dōng nán lái rù dà jiāng
乃透两峰之下，西南三里，有溪自东南来入大江。
liú xiǎo ér hàn cóng cóng yǒu shēng xīn zhòu lěi qì shí liáng kuà qí shàng shén zhěng
流小而悍，淙淙有声，新甃ｚｈòｕ垒砌石梁跨其上，甚整。
qí yuán fā zì jiāng zhōu tǔ rén wèi zhī héng jiāng
其源发自江州，土人谓之横江。
yuè liáng ér nán jí wéi mù yáo cūn yǒu shì sì xi lín jiāng hǔ
越梁而南，即为穆窑村，有市肆西临江浒。
wèn xī niú yán bù dé de dà yán
问犀牛岩不得，得大岩。
yán zài qí nán yī lǐ qún fēng pái liè yán zài fēng bàn qí mén xī xiàng
岩在其南一里，群峰排列，岩在峰半，其门西向。
pān yá shí ér shàng dǐ mén shǐ xi jiàn jiāng liú héng qí qián shān fù tòu qí hòu
攀崖石而上，抵门，始西见江流横其前，山腹透其后。
yòu jiàn gé shān huí huán yú hòu mén zhī wài cuì bì yǎn yìng
又见隔山回环于后门之外，翠壁掩映。
nǎi yóu dòng shàng jī jù qí zhōng jiōng zé dōng xī duì pì liǎng mén jiāo tòu
乃由洞上跻，踞其中扃，则东西对辟，两门交透。
qí shàng chuí shí pián rǔ níng jié liǎng páng
其上垂石骈乳，凝结两旁；
qí nèi xi xià dōng shàng gù dōng tòu zhī mén gāo chū xī mén zhī dǐng zì wài wàng zhī bù zhī zhōng zhī guàn chè bì rù mén ér hòu jiàn yān
其内西下东上，故东透之门，高出西门之顶，自外望之，不知中之贯彻，必入门而后见焉。
liǎng mén wài jù xuē bì qiān zhàng hōng liè yún biǎo ér dōng mén dì shì jì chóng shàng bì yóu qiào xià zhǐ mí jùn huán duì zhū yán zì mén běi yǐ lǐ zhuǎn dōng yòu nán bào wéi chéng shēn gǔ ruò lìng pì yī cuì wēi shì jiè
两门外俱削壁千丈，轰列云表，而东门地势既崇，上壁尤峭，下趾弥峻，环对诸岩，自门北迤逦转东，又南抱围成深谷，若另辟一翠微世界。
qí xià xuán zhuǎn xi qù gǔ kǒu shí yá jiāo cuò bù dé ér kuī yě
其下旋转西去，谷口石崖交错，不得而窥也。
fù zì qián dòng xià shān xún shān běi xíng
复自前洞下山，循山北行。
yī lǐ guò mù yáo wèn zhī xī niú dòng zài qí lín cūn nǎi guò shí liáng dōng běi xíng
一里，过穆窑，问知犀牛洞在麒麟村，乃过石梁东北行。
sān lǐ zhì qí lín
三里，至麒麟。
gài qí cūn zài nà lēi dōng èr lǐ sān cūn dǐng zú ér mù yáo shāo nán
盖其村在那勒东二里，三村鼎足，而穆窑稍南。
shǐ nà lēi rén jí zhǐ cǐ hé yóu xiàng bǐ dé chuān yán yé
使那勒人即指此，何由向彼得穿岩耶？
qí lín cūn rén zhǐ xī niú dòng zài běi shān dōng fēng zhī shàng xiāng qù zhǐ lǐ xǔ ěr
麒麟村人指犀牛洞在北山东峰之上，相去只里许耳。
zhì qí xià bù dé lù
至其下，不得路。
wén yán xià fá mù shēng pī jīng pān jí hū zhī bù yīng mì zhī bú jiàn de suì fù chū dà lù páng
闻岩下伐木声，披荆攀棘，呼之不应，觅之不见得，遂复出大路旁。
shí yǐ guò wǔ suī yǔ zhōu rén qī dǐ wǔ fǎn zhōu jí zhōu qù fù xiāo yì jù bù gù jì yī de yán
时已过午，虽与舟人期抵午返舟，即舟去腹枵，亦俱不顾，冀一得岩。
ér xún zhī tú rén jìng wú zhī zhě
而询之途人，竟无知者。
yǐ wéi shàng zài shān běi
以为尚在山北。
nǎi pán shān dōng běi yú xún dà dào xíng
乃盘山东北隅，循大道行。
dào xī běi jiē shí fēng
〔道西北皆石峰。
èr lǐ jiàn yǒu qí běi zhuǎn qiě yǒu shāo hén yān
〕二里，见有岐北转，且有烧痕焉。
chū qí lín cūn rén yún dǐ shān xià shāo hén chù jí dēng yán dào
初，麒麟村人云：“抵山下烧痕处，即登岩道。
yú yǐ wéi cǐ bì shì yǐ jié jué qián qū suì běi rù shān jiā
”余以为此必是矣，竭蹶前趋，遂北入山夹。
qí jiā liǎng páng fēng zǎn yá dié zhōng dào píng zhí yǒu chē lù yān
其夹两旁峰攒崖叠，中道平直，有车路焉。
xún zhī lǐ yú jiàn lù páng yǒu tíng chē sì wǔ liàng yǒu shù niú sàn mù yú lù yǒu shù rén fēn qiáo yú yá
循之里余，见路旁有停车四五辆，有数牛散牧于麓，有数人分樵于崖。
biàn kòu zhī jù bù zhī yǒu yán zhě
遍叩之，俱不知有岩者。
gài qí jiē yuǎn cūn qiě mù qiě qiáo yǐ chē wèi zài zhě
盖其皆远村，且牧且樵，以车为载者。
guò cǐ chē lù jiàn yīn mái mò
过此，车路渐堙ｙīｎ埋没。
yòu rù yī lǐ jiā zhuǎn ér dōng sì tiào zhòng yá jiē xuán jué wú jìng ér xi yá yóu wéi jùn qiào
又入一里，夹转而东，四眺重崖，皆悬绝无径，而西崖尤为峻峭。
fāng pái huái jiān yǒu fù zhú ér chū shēn cóng zhě yáo hū wèn zhī bǐ yáo shǒu yuē wù yǐ
方徘徊间，有负竹而出深丛者，遥呼问之，彼摇手曰：“误矣！
wèn yán hé zài
”问：“岩何在？
yuē kě suí wǒ chū
曰：“可随我出。
cóng zhī chū zhì qián tíng chē chù xì kòu zhī qí rén yì máng rán bù zhī dì yǐ wéi cǐ zhōng lù jué gù hū yú chū ěr
”从之出，至前停车处，细叩之，其人亦茫然不知，第以为此中路绝，故呼余出耳。
yú nǎi shě ér fù rén dǐ qí běi fù dǐ qí dōng gòng èr lǐ jiā huán wèi wù zhōng píng rú dǐ ér sì miàn yá huí zhàng jié shēn cóng mì yì jìng dào suì qióng
余乃舍而复人，抵其北，复抵其东，共二里，夹环为坞，中平如砥，而四面崖回嶂截，深丛密翳，径道遂穷。
rán qí zhōng yòu yǒu tíng chē sàn niú ér qiáo zhě qí bù zhī yǔ qián wú yì yě
然其中又有停车散牛而樵者，其不知与前无异也。
yú cóng mǎng jí zhōng chū mò sōu jìng zhōng bù kě de shǐ chàng rán chū jiā
余从莽棘中出没搜径，终不可得，始怅然出夹。
yú guān cǐ jiā wài rù jì shēn zhōng pán yì suì shàng yǒu fēi yán páng wú yú jìng yì yī shèng jìng
余观此夹，外入既深，中蟠亦邃，上有飞岩，旁无余径，亦一胜境。
qí dōng xiàng yú jí ér guò dù jí zhōu xíng suǒ guò
其东向逾脊而过，度即舟行所过。
dōng àn yǒu dòng lěi lěi zhě dì yá xuán lù sāi wú cóng zhe zú
东岸有洞累累者，第崖悬路塞，无从着足。
rán qí fèi fǔ wèi qióng ér zhī gàn yǐ jué yì wú fù yī fān bá lǚ yě
然其肺腑未穷，而枝干已抉，亦无负一番跋履也。
gòng wǔ lǐ réng xī nán zhì qí lín cūn běi dà lù páng qián wàng gé lǒng yǒu shāo hén yī wéi jí qū jiàn hén jiān yǒu wēi jìng zhí qū qián suǒ mì fá mù shēng chù dì shí huán cóng gé yī shí mò de ěr yú yǐ wéi cǐ bì wú yí yǐ
共五里，仍西南至麒麟村北大路旁，前望隔垅有烧痕一围，亟趋，见痕间有微径，直趋前所觅伐木声处，第石环丛隔，一时莫得耳，余以为此必无疑矣。
qí shí yǐ xià wǔ suī fù zhōng něi shén niàn cǐ yán bì bù kě shī yì jiǎ yǒng zhí qián pān wēi yá lì cóng máo
其时已下午，虽腹中馁甚，念此岩必不可失，益贾勇直前，攀危崖，历丛茅。
rán yá zhī xuán chǔ jù yǒu zhī shí wèi tī
然崖之悬处，俱有支石为梯；
máo zhī shēn chù jù yǒu jiàn hén fù de bìng wú yí zuǒ dào xié dào yǐ
茅之深处，俱有践痕覆地，并无疑左道邪道矣。
nǎi yù shàng yù yuǎn xi wàng nán chuí héng jí zǎn shí sēn sēn yǐ chū qí shàng
乃愈上愈远，西望南垂，横脊攒石，森森已出其上；
dōng wàng nán tū huí fēng gū yá wū wū jiāng bìng qí diān dú yī jìng běi jī
东望南突，回峰孤崖，兀兀将并其巅，独一径北跻。
èr lǐ yuè gāo fēng zhī dǐng yǐ wéi cǐ yán dāng cóng dǐng shàng xíng bù yì lù fù yú dǐng běi xià gèng xià kàn běi wù jí qián wù rù jiā zhōng suǒ yún zhòng yá xuán chǔ yě
二里，越高峰之顶，以为此岩当从顶上行，不意路复逾顶北下，更下瞰北坞，即前误入夹中所云“重崖悬处”也。
jì shēn rù qí ào yòu gāo yuè qí diān yú zhī xún yán yì bù yí yú lì yǐ
既深入其奥，又高越其巅，余之寻岩亦不遗余力矣。
rán jìng lù yù wēi xi xià lǐng āo suì chéng máo wā jí xiá yì bù kě xíng
然径路愈微，西下岭坳，遂成茅洼棘峡，翳不可行。
yóu pān zhuì jiǔ zhī réng bù dé lù
犹攀坠久之，仍不得路。
fù yī lǐ réng jiù lù nán yú gāo dǐng
复一里，仍旧路南逾高顶。
yòu èr lǐ xià zhì shāo hén jiān jiàn shí xì jiān fù yǒu yí lù wàng dōng xiá shàng qí jìng zhèng zào gū yá wū wū zhī xià shǐ yǔ qí lín rén suǒ zhǐ ruò hé fú jié jūn shì huò wài jiāo shàng de píng zhèng
又二里，下至烧痕间，见石隙间复有一路望东峡上，其径正造孤崖兀兀之下，始与麒麟人所指若合符节军事或外交上的凭证。
nǎi zhī jìng dāng zhǐ chǐ ér yū lì zì mí sān wù sān fǎn ér zhōng de zhī bù wèi yǔ shān líng wú yuán yě
乃知径当咫尺，而迂历自迷，三误三返而终得之，不谓与山灵无缘也。
dàn rì sè jiàn xià jí wàng yá shàng jī xuán dèng shén jùn
但日色渐下，亟望崖上跻，悬磴甚峻。
yú bàn lǐ jí dǐ gū yá zhī běi
逾半里，即抵孤崖之北。
shǐ zhī shì yá huí sǒng yú gāo fēng zhī jiān cóng dōng zhuǎn xī xiàng ruò dú jiǎo zhōng tū xī niú zhī míng yǐ cǐ
始知是崖回耸于高峰之间，从东转西向，若独角中突，“犀牛”之名以此。
yá běi yī jí běi shǔ gāo fēng yǔ dōng yá zhuǎn chù duì
崖北一脊，北属高峰，与东崖转处对。
jí shàng jù shí wēi zhì ruò dāng guān zhī shòu yǔ dú jiǎo bìng ér zhī qí yè
脊上巨石巍峙，若当关之兽，与独角并而支其腋。
jù shí zhōng liè shù xué nèi qiàn yī shí guī dì wáng shǒu chí de fāng xíng yù qì gāo zhàng yú liǎng páng jù jù shí jǐn jiā ér shàng fù fù zhī ruò wān kōng ér zhì qí jiān zhě
巨石中裂竖穴，内嵌一石圭ｇｕī帝王手持的方形玉器，高丈余，两旁俱巨石谨夹，而上复覆之，若剜空而置其间者。
guī shí zhě chì yǔ yī shān zhī shí jiǒng bié pō shì yǔ líng biǎn shí ér cǐ zé wài yǒu jù shí wèi mào jué gèng yǒu yì ěr
圭石赭赤，与一山之石迥别，颇似禹陵窆石，而此则外有巨石为冒，觉更有异耳。
jí dōng xià zhuì chéng wā shēn ruò huí yuān qí shàng xuē yá sì hé huán zhuǎn wú xì gāo yōng chéng qiáng dà dào dà qí shàng yǔ tiān qí zhōng yuán ruò guī
脊东下坠成洼，深若回渊，其上削崖四合，环转无隙，高墉城墙大纛ｄú大旗，上与天齐，中圆若规。
jì yú jí shàng jí fǔ xià yuān dǐ
既逾脊上，即俯下渊底。
nán yá zhī xià yǒu dòng běi xiàng qí mén gāo zhāng qí nèi kōng tóng shēn bù zhī suǒ zhǐ
南崖之下，有洞北向，其门高张，其内崆峒，深不知所止；
sì yá shù màn méng mì yuān dǐ yù shén
四崖树蔓蒙密，渊底愈甚；
yá páng jù yǒu jìng kě xún měi zhì yuān dǐ jù zé yì bù kě qián
崖旁俱有径可循，每至渊底，俱则翳不可前。
shǐ shān chú jìng jìn zé huán yá gāo gǒng píng dǐ rú zhǎng fù yǒu shēn dòng hán xiā qí nèi dòng tiān fú dì shě cǐ qí shuí
使芟除净尽，则环崖高拱，平底如掌，复有深洞崡岈其内，洞天福地，舍此其谁？
yú pī xún shēn mì jìng ruò tài gǔ yǎo rán wàng shì
余披循深密，静若太古，杳然忘世。
dì fù xiāo zú pí rì sè jiāng zhuì nǎi yú jí xi xià cóng qí lín cūn běi xi xíng
第腹枵足疲，日色将坠，乃逾脊西下，从麒麟村北西行。
èr lǐ dǐ nà lēi xià zhōu zhōu yóu wèi fā rì yǐ chén yuān yǐ
二里，抵那勒下舟，舟犹未发，日已沉渊矣。
èr shí bā rì chén cān hòu zì nà lēi fàng zhōu nán xíng
二十八日晨餐后，自那勒放舟南行。
xuán zhuǎn xī běi sān lǐ zhí bī shuāng fēng shí bì xià zài zhé dōng nán wǔ lǐ yǒu xiǎo shuǐ zì dōng nán lái rù jí mù yáo yě
旋转西北三里，直逼双峰石壁下，再折东南五里，有小水自东南来入，即穆窑也。
yòu xī nán yī lǐ guò chuān shān zhī xi cóng zhōu yáo wàng zhī jiàn dòng mén bú jiàn tòu xué
又西南一里，过穿山之西，从舟遥望，只见洞门，不见透穴。
yòu yī lǐ xi rù liǎng shān xì yú shì huí jīng duō xī běi xíng yǐ
又一里，西入两山隙，于是回旌多西北行矣。
yòu wǔ lǐ jiāng běi àn shān yá dǒu jué yǒu xiǎo fēng rú fú tú chā qí qián yòu yǒu dòng nán xiàng zhui qí bàn
又五里，江北岸山崖陡绝，有小峰如浮屠插其前，又有洞〔南向〕缀其半。
yòu liù lǐ yòu yǒu shān wān yán ér běi shì yuē jiè pái shān xi jí tài píng jìng yǐ
又六里，又有山蜿蜒而北，是曰界牌山，西即太平境矣。
gài jiāng zhī běi àn xīn níng tài píng yǐ cǐ shān fēn jiè ér nán àn zé jù xīn níng yě
盖江之北岸，新宁、太平以此山分界，而南岸则俱新宁也。
yòu èr lǐ zhōu zhuǎn běi xiàng jiāng xī àn liè xiù cuó é yī fēng qián tū sú míng wǔ hǔ chū dòng
又二里，舟转北向，江西岸列岫嵯峨，一峰前突，俗名“五虎出洞”。
zhōu rén zhǐ xī yǒu yuǎn kè guò ér zàng cǐ qí jiā xuán duó wēi kē kē jǔ gāo zhōng rán zhōng bù gǎn zhì cǐ zhì zhǒng yě
舟人指昔有远客过而葬此，其家旋掇巍科〔科举高中〕，然终不敢至此治冢也。
yóu cǐ zhōu suì dōng zhuǎn yǐ fù xī běi dǐ běi shān xià xún zhī xī xiàng xíng yòu gòng liù lǐ yǐ
由此舟遂东转，已复西北抵北山下，循之西向行，又共六里矣。
guò ān dìng bǎo běi shān jì jǐn nán shān fù chū yòu xi xún zhī
过安定堡，北山既尽，南山复出，又西循之。
sān lǐ suí shān běi zhuǎn guò huā lí cūn
三里，随山北转，过花梨村。
yòu xī běi zhuǎn suí jiāng běi shān èr lǐ zhuǎn ér xi suí jiāng nán shān sān lǐ yòu mù xíng sān lǐ pō yú xiǎo mèng cūn
又西北转，随江北山二里，转而西，随江南山三里，又暮行三里，泊于晓梦村。
shǔ xīn níng
属新宁。
shì rì gòng xíng sì shí lǐ
是日共行四十里。
èr shí jiǔ rì xún nán àn shān xíng èr lǐ zhuǎn běi yòu yī lǐ wèi tuó táng
二十九日循南岸山行二里，转北又一里，为驮塘。
yòu èr lǐ zhuǎn ér xi shān shì jiàn kāi yòu wǔ lǐ xī nán guò tuó lú jīn zuò tuó lú shān kāi shuǐ rào bǎi jiā zhī shì yǐ jiāng běi àn
又二里转而西，山势渐开，又五里，西南过驮卢今作驮芦，山开水绕，百家之市，倚江北岸。
jiù wèi chóng shàn dì guó chū qiān tài píng fǔ zhì yú cǐ xuán hái lì jiāng jīn zé qiān tuó pǔ yì yú cǐ míng yuē tuó chái
旧为崇善地，国初迁太平府治于此，旋还丽江，今则迁驮朴驿于此，名曰驮柴。
gài cǐ dì suī kuān yǎn ér gé jiāng jí xīn níng shǔ kòng zhì shàng liú zì dāng yǐ hú guān wèi shèng yě
盖此地虽宽衍，而隔江即新宁属，控制上流，自当以壶关为胜也。
jiāng běi àn tài píng zhī de bīn jiāng suī duō shǔ chóng shàn xiàn jí jīn chóng zuǒ xiàn nèi shí shān zhī hòu jí wéi zhū tǔ zhōu de ér zuǒ zhōu zé héng jiè yān
江北岸太平之地，濒江虽多属崇善县即今崇左县，内石山之后，即为诸土州地，而左洲则横界焉。
shì rì zhǐ xíng shí lǐ zhōu rén suì pō ér bù xíng
是日止行十里，舟人遂泊而不行。
shí yuè chū yī rì mī shuǎng xún tuó lú xī běi wǔ lǐ běi àn wèi zuǒ zhōu jiè shāo zhuǎn ér nán nán àn shí fēng fù tū
十月初一日眯爽，循驮卢西北五里，〔北岸为左州界，〕稍转而南，南岸石峰复突。
yòu èr lǐ fù zhuǎn xī běi běi àn yì yǒu shí shān
又二里，复转西北，北岸亦有石山。
sān lǐ xī nán rù fēng jiā jiān yú shì guà fān ér xíng
三里，西南入峰夹间，于是挂帆而行。
wǔ lǐ jiàn zhuǎn nán xiàng yǒu cūn zài jiāng dōng shān wù jiān yuē tuó mù jīn zuò tuó mù yóu xīn níng shǔ yě
五里，渐转南向，有村在江东山坞间，曰驮木今作驮目，犹新宁属也。
yòu xī nán wǔ lǐ jiāng xī àn huí yá xióng xuē pián zhàng jiāng liú
又西南五里，江西岸回崖雄削，骈障江流；
nán yá zuì gāo yǒu sān dòng dōng qǐ
南崖最高，有三洞东启；
yòu nán yī fēng shāo dī qí shàng dòng pì yóu jù
又南一峰稍低，其上洞辟尤巨。
dòng yòu yá shí wài kuà zì fēng dǐng xià chā jiāng tán
洞右崖石外跨，自峰顶下插江潭；
yá yòu dòng fù tòu mén ér chū qí zhōng kōng tóng qí wài jiāo tòu
崖右洞复透门而出，其中崆峒，其外交透。
zì zhōu wàng zhī yǐ qí ruò zhì shēn qí nèi bù zhī shèng gèng hé ruò yǐ
自舟望之已奇，若置身其内，不知胜更何若矣！
yòu nán èr lǐ dōng àn shí bì yì rán cǐ dì fēng bì jiāo yìng jiāng yíng qí jiān gèng wéi shèng jué
又南二里，东岸石壁亦然，此地峰壁交映，江潆其间，更为胜绝。
yòu yī lǐ zhuǎn xiàng xi xíng yòu wǔ lǐ jiàn zhuǎn nán xíng
又一里，转向西行，又五里，渐转南行。
yǐ ér dōng zhé zé běi àn shuāng yá gāo qióng yá bàn gè yǒu dòng nán xiàng
已而东折，则北岸双崖高穹，崖半各有洞南向；
nán àn jī pán zuǐ dié fēi shí líng kōng wú bù chuān qiàn tòu lòu
南岸矶盘嘴叠，飞石凌空，〔无不穿嵌透漏。
èr lǐ zhuǎn xiàng xī nán shàng yín wèng tān
〕二里，转向西南，上银瓮滩。
tān shǐ yǒu jù shí zhōng héng rú bà
〔滩始有巨石，中横如坝。
tān dōng jiān yá sǒng xuē jué bì yǒu xíng rú wèng
〕滩东，尖崖耸削绝壁，有形如瓮。
jiǔ chéng zhì wèi xī yǒu xiān dān chéng yí wèng chéng yín rén wǎng qǔ zhī zhé bù dé ér xià wàng yòu fù yǎn rán
《九成志》谓：“昔有仙丹成，遗瓮成银，人往取之，辄不得，而下望又复俨然。
yī tǒng zhì wèi zài nán níng fǔ jìng
《一统志》谓：“在南宁府境。
gài jiāng dōng àn yóu xīn níng yě
”盖江东岸犹新宁也。
zhuǎn xi wǔ lǐ fù zhuǎn xī běi pán dōng àn wēi yá èr lǐ dǐ běi shān xià
转西五里，复转西北，盘东岸危崖二里，抵北山下。
réng xī xiàng qù wǔ lǐ yòu nán zhuǎn
仍西向去，五里，又南转。
jì ér zhuǎn dōng yī lǐ nǎi xī xiàng xíng shān kāi jiāng kuàng yī wàng kuò rán
既而转东一里，乃西向行，山开江旷，一望廓然。
yòu wǔ lǐ ér mù
又五里而暮。
yòu èr lǐ pō yú nà lì jīn zuò lài lǜ
又二里泊于捺利今作濑滤。
zài jiāng xī àn shǔ xīn níng
在江西岸，属新宁。
jiāng kōng àn jì gū pō wú lín zhōng yè qiǎo rán
江空岸寂，孤泊无邻，终夜悄然。
shì rì xíng wǔ shí lǐ
是日行五十里。
jì míng rì dǐ tuó pǔ wàng dēng lù xíng wéi lǜ lù xiǎn ér gù nú jiù bìng wèi quán
计明日抵驮朴，望登陆行，惟虑路险，而顾奴旧病未痊。
bù yì zhōng yè fù tòng dùn fā zhì chen suì zhàng mǎn rú gǔ cǐ lán zhàng suǒ zhōng wú yí
不意中夜腹痛顿发，至晨遂胀满如鼓，此岚瘴所中无疑。
yú shì zhuǎn cè jù nán cháng tú zhī wàng yòu yī zǔ yǐ
于是转侧俱难，长途之望，又一阻矣。
chū èr rì mèi shuǎng xī běi xíng
初二日昧爽，西北行。
bì kōng rú xǐ qíng lǎng mí shén
碧空如洗，晴朗弥甚。
sān lǐ dǐ jiāng běi wēi yá xià
三里，抵江北危崖下。
zhuǎn ér nán èr lǐ guò xià guǒ wān yǒu cūn yǐ yá lín jiāng zài jiāng xī àn
转而南二里，过下果湾，有村倚崖临江，在江西岸。
yòu wǔ lǐ yǒu shuǐ zì nán lái zhù qí shēng rú léi míng xiǎng yuán fā yú jiāng zhōu
又五里，有水自南来注，其声如雷，名响源，发于江州。
shuǐ zhī xi àn jí wéi jiāng zhōu shǔ ér xīn níng jiāng zhōu yǐ cǐ shuǐ fèn jiè yān
水之西岸即为江州属，而新宁、江州以此水分界焉。
shuǐ rù jiāng chù yǒu tiān rán shí bà héng jué shuǐ kǒu rú dǔ qiáng qí gāo yú zhàng dōng xī zhǎng shí yú zhàng miàn píng rú dǐ rú zhòu ér chéng zhě
水入江处，有天然石坝横绝水口如堵墙，其高逾丈，东西长十余丈，面平如砥，如甃而成者。
shuǐ yú qí miàn xià zhuì jiāng zhōng suī bù shèn gāo ér xuě tāo héng pī shū pù píng xiè shì kuò ér hàn zhèng rú qián táng bā yuè cháo qí qū xià bǎn yòu yī qí guān yě
水逾其面，下坠江中，虽不甚高，而雪涛横披，殊瀑平泻，势阔而悍，正如钱塘八月潮，齐驱下坂，又一奇观也。
guò xiǎng shuǐ qí nán àn zhōng zhōu jìng suī xiá yú nán níng ér bīn jiāng tǔ sī shí shǐ yú cǐ
过响水，其南岸忠州境虽辖于南宁，而濒江土司实始于此；
běi àn zé wéi shàng guǒ wān yǒu yán xī xiàng lín jiāng shàng yì yǒu cūn luò yān
北岸则为上果湾，有岩西向临江，上亦有村落焉。
yú shì zhuǎn běi xíng yī lǐ dǐ běi shān xià
于是转北行一里，抵北山下。
zhuǎn xī běi guà fān xíng liǎng àn shān fù dié chū
转向西北挂上帆航行，两岸的山再次层层叠叠出现。
èr lǐ wèi sòng cūn zài jiāng nán àn zhōng zhōu shǔ
二里为宋村，在江南岸，忠州属。
yǒu bā xiān yán wèi cūn zhōng shèng dì
有八仙岩，为村中胜地。
yòu sān lǐ zhuǎn dōng běi yòu èr lǐ zhuǎn xī běi yòu sān lǐ gèng zhuǎn dōng běi liǎng àn shí yá dié chū dì huàn mǐ fēi yì jìng
又三里，转东北，又二里，转西北，又三里，更转东北，两岸〔石〕崖叠出递换，靡非异境。
zhuǎn xī běi wǔ lǐ yòu běi zhuǎn ér xi àn yī yá zhàng tiān yá bàn yǒu dòng dōng xiàng
转西北五里，又北转，而西岸一崖障天，崖半有洞东向。
shǐ jiàn dòng mén shuāng xué rú lián lián běi xué dà nán xué xiǎo chuí shí wài jiān ér tōng qí nèi
始见洞门双穴如连联，北穴大，南穴小，垂石外间而通其内；
jì ér xiǎo zhě páng dà zhě yù qióng hū huá rán zhōng wān guāng tòu qí hòu
既而小者旁大者愈穹，忽划然中剜，光透其后。
zhōu zhōng yǎng tiào qióng shuǐ biān shí ruò lián yún jià kōng míng rú jiǎo yuè tòu yǐng dòng qián shàng xià jiē wēi yá dié cuì dào yǐng jiāng tán xún shén xiān zhī jìng shǒu yú tǔ jiè de zhī zhuǎn jué shén zhōu fán sú yǐ
舟中仰眺，蛩ｇǒｎｇ水边石若连云驾空，明如皎月透影，洞前上下，皆危崖叠翠，倒影江潭，洵神仙之境，首于土界得之，转觉神州凡俗矣。
nán yǒu tuó pǔ cūn zhuǎn dēng shān hòu wén kě pān jī
〔南有驮朴村，转登山后，闻可攀跻。
yòu běi yī lǐ dōng àn lín jiāng huàn rán zhàng kōng zhě wèi yín shān pī yá jié shān zhī bàn qīng huáng chì bái bān làn zhui sè yǔ tiān guāng shuǐ yǐng hù xiāng fēi dòng yáng shuò huà shān yóu wèi lèi dà zhě ěr
〕又北一里，东岸临江，焕然障空者为银山，劈崖截山之半，青黄赤白，斑烂缀色，与天光水影，互相飞动，阳朔画山犹为类大者耳。
yá xià yǒu shàng xià èr dòng mén jù xī xiàng
崖下有上下二洞，门俱西向。
shàng dòng yóu kōng suì zhōng xuán dàn zuò dà shì xíng shàng qiàn céng bì xià bīn huí tán wú cóng zhōng jī qí běi fēn qiào shén duō liè wén cuò zhui shù jiān tǔ nà yún wù dú hán yīng rùn yān
上洞尤空邃，中悬石作大士形，上嵌层壁，下濒回潭，〔无从中跻，其北纷窍甚多，裂纹错缀树间，吐纳云物，独含英润〕焉。
yī lǐ zhuǎn ér xi suì wèi tuó pǔ jīn zuò tuó bǎi bǎi jiā zhī shì shàng zài yá běi yī lǐ
一里，转而西，遂为驮朴今作驮柏，百家之市，尚在涯北一里。
dōng nán jí yín shān xī běi yòu qǐ céng luán jiā zhī yǐ lǐ běi qù zhōng chéng xī yān ér shì yǐ zhī
东南即银山，西北又起层峦夹之，迤逦北去，中成蹊焉，而市倚之。
lù lù yóu cǐ ér běi zé zuǒ zhōu yǎng lì zhū dào
陆路由此而北，则左州、养利诸道；
jiāng lù yóu cǐ ér xi zé tài píng sī míng zhū jìng yě
江路由此而西，则太平、思明诸境也。
wǔ dǐ tuó pǔ xiān dēng yá wèn dào huò yún tōng huò yún sāi
午抵驮朴，先登涯问道，或云：“通”，或云：“塞”。
gài guī shùn wèi gāo píng cán pò lù dào bù cè dà yì xū hou guī shùn rén zhì suí zhī ér qián zé rén zhòng ér xíng shǐ biàn
盖归顺为高平残破，路道不测，大意须候归顺人至，随之而前，则人众而行始便。
guī shùn yòu hou fù zhōu rén zhì qí fǎ yì rú zhī
归顺又候富州人至，其法亦如之。
èr chǔ rén yóu kě dài wéi gù nú bìng zhōng jiā bìng gèng lìng rén zhuì zhuì ěr
二处人犹可待，惟顾奴病中加病，更令人惴惴耳。
shì rì jí xié xíng lǐ jì sù nì lǚ zhǔ rén jiā
是日，即携行李寄宿逆旅主人家。
tuó pǔ qù tuó lú wǔ shí lǐ
驮朴去驮卢五十里。
zì tuó lú xi zhì cǐ jiē wèi zuǒ zhōu nán jìng běi qù lóng zhōu sì shí lǐ lóng zhōu dāng wèi zuǒ zhōu zhī é
自驮卢西至此，皆为左州南境，北去龙州四十里“龙州”当为“左州”之讹。
xi réng wèi chóng shàn dì dǐ tài píng yì sì shí lǐ shuǐ lù bèi zhī
西仍为崇善地，抵太平亦四十里，水路倍之。
gāo píng wèi ān nán de yóu lóng zhōu huàn xiǎo zhōu sù liú sì rì kě zhì tài píng rén hū zhī wèi gāo yí
高平为安南地，由龙州换小舟，溯流四日可至，太平〔人呼之为高彝。
lóng zhōu shān yá gèng qí yá jiān yǒu lóng wān yán rú shēng
〕龙州山崖更奇，崖间有龙蜿蜒如生。
sī míng dōng huàn xiǎo zhōu sù liú sì rì zhì tiān lóng tóng yīng wèi qiān lóng dòng guò shān bàn rì jí dǐ shàng sī zhōu jīn shàng sī xiàn
思明东换小舟，溯流四日至天龙峒应为迁隆洞，过山半日即抵上思州今上思县。
shàng sī xī shǔ sī míng jīn gǎi liú guān shǔ nán níng yǒu shí wàn shān jí shí wàn tài shān
上思昔属思明，今改流官，属南宁，有十万山即十万大山。
qí shuǐ xī liú wèi míng jiāng chū lóng zhōu dōng liú chū bā chǐ jiāng
其水西流为明江，〔出龙州，〕东流出八尺江。
gāo píng wèi mò yí nǎi mò dēng yōng zhī hòu
高平为莫彝，乃莫登庸之后；
ān nán wèi lí yí nǎi lí lì zhī hòu
安南为黎彝，乃黎利之后。
zì rù xīn níng zhì cǐ shí shān jiē chū tǔ bā dòu shù sū mù èr zhǒng
自入新宁至此，石山皆出土巴豆树、苏木二种。
èr shù jù bù dà
二树俱不大。
bā dòu shù yè sè dān yìng huò duì jù zhòng luán huò gū xuán jué bì dān cuì jiāo cuò huǎng níng shuāng hén qián chái
巴豆树叶色丹映，或队聚重峦，或孤悬绝壁，丹翠交错，恍凝霜痕黔柴。
sū mù shān ào píng dì jù shēng yè rú jué míng yīng rú biǎn dòu ér zǐ cháng bèi zhī rào gàn jié yǐng diǎn diǎn pán jié rú rǔ rǔ duān liè cì rú gōu bù kě xiàng ěr
苏木山坳平地俱生，叶如决明，英如扁豆，而子长倍之，绕干结瘿，点点盘结如乳，乳端列刺如钩，不可向迩。
tǔ rén yǐ zi zhǒng chéng lín shōu gǔ bù zhì zhé yì yòng wéi xīn
土人以子种成〔林，收贾不至，辄刈用为薪；
yòu zé qí duō nián xì gàn zhě guāng xuē zhī rǔ wén xuán jié duo duo zuò hú táo hén sè yóu cāng rùn
又择其多年细干者，光削之，乳纹旋结，朵朵作胡桃痕，色尤苍润。
yú xī zì tiān tāi mì wàn nián téng yī yuǎn sēng xié cǐ yún chū yuè xi mán dòng
余昔自天台觅万年藤，一远僧携此，云出粤西蛮洞。
yú yí wéi gǔ shù qí gēn bù zhī jí sū mù cóng tiáo yě
余疑为古树奇根，不知即苏木丛条也。