wù yín gōng yuán nián zhēng yuè chū yī rì yīn yǔ fù mián lián zhì chū liù shāo zhǐ
戊寅（公元１６３８年）正月初一日阴雨复绵连，至初六稍止。
lù jūn wǎng bīn zhōu shí yī rì guī
陆君往宾州，十一日归。
shí sān rì yóu dú shān yán yòu xiǎo dú shān
十三日游独山岩，又小独山。
shí wǔ rì yǔ zhōng wǎng yóu zhōu pō ài
十五日雨中往游周泊隘。
ài zài sān lǐ dōng èr shí wǔ lǐ
隘在三里东二十五里。
wǎn zhuó nán lóu guān lóng dēng shén shèng
晚酌南楼，观龙灯甚盛。
èr shí qī rì tóng lù bó héng yóu bái yá bǎo yán dòng
二十七日同陆伯恒游白崖堡岩洞。
dòng zài yáng dù xi běi xiàng gāo dòng sān céng yòu dōng nán xiàng shēn dòng nèi fēn èr zhī
洞在杨渡西，北向高洞三层，又东南向深洞，内分二支。
rù sù bái yá shào guān qín yú jiā
入宿白崖哨官秦余家。
èr shí bā rì lù gōng kūn zhòng zhì tóng yóu qīng shī yán
二十八日陆公昆仲至，同游青狮岩。
yán zài yáng dù dōng nán guò dù sì lǐ nǎi zhì
岩在杨渡东南，过渡四里乃至。
qí yán dōng xī zhí tòu dōng mén píng xī mén gāo dòng nèi xià shén kuān píng shàng liǎng céng zhōng kōng tòu dǐng
其岩东西直透，东门平，西门高，洞内下甚宽平，上两层中空透顶。
xī mén nèi kě wàng ér gāo bù kě shàng xū yóu shān běi xiǎo dòu pān yá ér rù xià lín xī mén zhī dǐng
西门内可望而高不可上，须由山北小窦攀崖而入，下临西门之顶。
yòu dōng rù shēn ào yòu běi tòu chóng mén jù zài jué bì zhī shàng
又东入深奥，又北透重门，俱在绝壁之上。
shì rì zhuó yú dòng zhōng yǒu sūn zhāng wáng sān zhǐ huī shǐ tóng yǐn
是日酌于洞中，有孙、张、王三指挥使同饮。
jì nǎi guān dǎ yú yú jiāng pàn dǐ mù guī nǎi bìng
既乃观打鱼于江畔，抵暮归，乃病。
èr shí jiǔ sān shí liǎng rì yú wò kē bìng dōng gé
二十九、三十两日余卧疴ｋē病东阁。
tiān yù fù bù zhǐ
天雨复不止。
èr yuè chū yī rì shāo jì
二月初一日稍霁。
chū èr rì fù yǔ
初二日复雨。
shì rì yú bìng shǎo yù nǎi qǐ
是日余病少愈，乃起。
chū sān rì yǔ zhōng fù wǎng qīng shī tán guān dǎ yú
初三日雨中复往青狮潭观打鱼。
xiān shì zhāng huī shǐ jí zhǐ huī shǐ jiǎn chēng yán qīng shī yán zhī nán yǒu jī lóng shān yì yǒu dà yán gù lù gōng yǐ qí sòng yú zhì cǐ mìng zhāng wǎng tóng yóu
先是张挥使即指挥使简称言，青狮岩之南有鸡笼山，亦有大岩，故陆公以骑送余至此，命张往同游。
zhāng yán yǔ zhōng bù kě rù qiě jiǔ wú yóu zhě gù zǔ yú réng mào yǔ guī
张言雨中不可入，且久无游者，固阻余，仍冒雨归。
zì hòu yú yù cí lù gōng xíng lù gōng zé shí sān rì wéi qī
自后余欲辞陆公行，陆公择十三日为期。
lián rì duō yǔ zhì chū jiǔ shāo jì
连日多雨，至初九稍霁。
lù gōng mìng nèi zhí liú yù chí jiā shēng kūn zhòng bìng xuán zhī bó héng gè fēn rì wèi yàn jiàn yú
陆公命内侄刘玉池、嘉生昆仲并玄芝、伯恒各分日为宴饯余。
yīn chū yǎn wǔ chǎng bó héng èr liú wèi zǒu mǎ mìng shè
因出演武场，伯恒、二刘为走马命射。
yǎn wǔ chǎng zhōu wéi yǒu tǔ chéng jí fèng huà xiàn zhǐ yě zài chéng dōng
演武场周围有土城，即凤化县址也，在城东。
shí yī rì zǎo wén yǔ shēng yú shén kǒng wéi xíng lù zhī zǔ
十一日早闻雨声，余甚恐为行路之阻。
jí qǐ zé jì sè jiàn kāi
及起，则霁色渐开。
zhì wǎn jiàn yú yú shǔ hòu shān tíng
至晚，饯余于署后山亭。
yuè sè jiǎo rán sōng yǐng líng luàn rú zhuó bīng hú wèi zhī zuì yǐn
月色皎然，松影零乱，如濯冰壶，为之醉饮。
shí èr rì rì sè shén lì
十二日日色甚丽。
zì zhì sān lǐ shǐ jiàn cǐ jìng rì zhī qíng lǎng
自至三里，始见此竟日之晴朗。
shì rì lù gōng zì jiàn yú qiě yǐ hòu jìn qián cái huò lǐ wù wèi kuì bìng mǎ pái jiàn shū xiāng bì jí qiǎn quǎn qíng yì shēn hòu chán mián zhī yì qiě dìng jiǔ yào yān
是日陆公自饯余，且以厚赆ｊìｎ钱财或礼物为馈，并马牌、荐书相畀，极缱绻ｑｉǎｎｑｕǎｎ情意深厚缠绵之意，且订久要焉。
hé yì tiān mò de cǐ zhī jǐ qǐ fēi yú zhòng xiáng jí yú fān sān guó shí wú guó jīng xué jiā kǒng róng céng kàn guò tā de yì xué zhù zuò rèn wéi yǐ tā wèi zhī jǐ ér yī shēng wú hàn hòu yǐ qí míng dài chēng zhī jǐ zhī suǒ wéi kāi yí zhě hu
何意天末得此知己，岂非虞仲翔即虞翻，三国时吴国经学家，孔融曾看过他的《易》学著作，认为以他为知己而一生无憾，后以其名代称知己之所为开颐者乎？
shí sān rì wǔ gǔ yǔ shēng fù zuò
十三日五鼓，雨声复作。
jì qǐ yǔ zhǐ léi shēng yīn yīn
既起，雨止，雷声殷殷。
lù gōng qīn wéi zhì zhuāng bì jì fàn sòng zhì yuán mén mìng shù qí sòng yú
陆公亲为治装毕，既饭，送至辕门，命数骑送余。
suì dōng chū dōng mén guò yǎn wǔ chǎng dǐ qín shuǐ qiáo bó héng yǔ sū you chén zhòng róng bié qù
遂东出东门，过演武场，抵琴水桥，伯恒与苏友陈仲容别去。
yòu yī shào guān wáng xìng zhě yǐ qí lái yǔ liú yù chí tóng sòng dù qín shuǐ qiáo
又一哨官王姓者以骑来，与刘玉池同送渡琴水桥。
yòu dōng yī lǐ běi xiàng rù shān shēng zhì bǎn lǒng dōng běi shí sì lǐ dǐ yī zuì gāo shí fēng zhī lù yǒu yī tǔ fù xi zhui shí fēng zhī xià shì wèi zuǒ yíng
又东一里，北向入山，升陟坂垅，东北十四里，抵一最高石峰之麓，有一土阜西缀石峰之下，是为左营。
qí shí shān dōng jí luō hóng dòng zéi
其石山东即罗洪洞贼。
yíng běi yī lǐ yǒu xū chǎng chèn xū zhě duō zéi rén
营北一里有墟场，趁墟者多贼人。
rán xū wú tā wù ròu mǐ ér yǐ
然墟无他物，肉米而已。
yòu běi xíng jiē dōng shí xī tǔ
又北行，皆东石西土。
gòng qī lǐ yǒu shí yá jiā dào shù fēng dāng mén nǎi jīn jī shān yě
共七里，有石崖夹道，竖峰当门，乃金鸡山也。
tòu shān yè èr lǐ běi fù kāi jiān xiá běi qù
透山腋二里，北复开间峡北去。
yòu shí lǐ wèi hòu yíng
又十里，为后营。
yíng zài xī tǔ shān zhī shàng dōng zhī zé shí fēng cēn cī xi zhī zé tǔ shān pán cuò
营在西土山之上，东支则石峰参差，西支则土山盘错。
yíng yú shān diān tǔ shān xíng rú chuán
营于山巅，土山形如船。
qí shí shān dōng nǎi nà liáng zéi zhài
其石山东乃那良贼寨。
shào guān yáng yíng kuǎn shén qín
哨官杨迎款甚勤。
yáng hào yào xiān mǐn zhāng zhōu rén
杨号耀先，闽漳州人。
yù wǎng yóu dōng yán yǐ yǔ sè fù lái kǒng mù nǎi zhǐ
欲往游东岩，以雨色复来，恐暮，乃止。
zì jiù nián shí èr yuè niàn sān rì rù sān lǐ zhì jīn èr yuè shí sān rì yóu sān lǐ qǐ chéng gòng wǔ shí rì
自旧年十二月廿三日入三里，至今二月十三日由三里起程，共五十日。
sān lǐ zhuān chéng zhōu huí dà sān lǐ
三里砖城，周回大三里。
dōng xī jiē shí shān pái liè zì hòu yíng fēn zhī nán xià zhōng yǒu tǔ shān yī zhī zhì cǐ ér jǐn yòu qǐ yī yuán pào yǐ chéng huán zhī
东西皆石山排列，自后营分枝南下，中有土山一支，至此而尽，又起一圆泡，以城环之。
cān fǔ jí yǐ pào jiàn yá jí yá guān fǔ yá mén
参府即倚泡建牙即衙，官府衙门。
fǔ zhōu wéi qiáo sōng shí yú gāo cì yún xiāo gàn dà jiē sān rén hé bào
府周围乔松石余，〔高刺云霄，〕干大皆〔三人〕合抱。
yú yǐ wéi shù bǎi nián wù
余以为数百年物。
àn bēi nǎi lóng qìng chū nián jiàn fǔ shí suǒ zhí zāi yú liù shí nián dì qì yǒng shèng rú cǐ
按碑，乃隆庆初年建府时所植，〔栽逾六十年，〕地气涌盛如此。
chéng jiǔ tuí qiě wú lóu lǔ wàng lóu lù gōng tè zēng jī xiū zhù zhì dié chuàng sān mén lóu
城久颓，且无楼橹ｌǔ望楼，陆公特增缉修筑雉堞，创三门楼。
dōng xi nán sān mén
东、西、南三门。
wéi zhí běi dāng fǔ wú mén
惟直北当府无门。
nán mén zhī wài yòu jiàn nán lóu yǐ zhuàng yī fāng zhī xíng shì
南门之外，又建南楼，以壮一方之形势。
yú yǒu nán xuān lóu jì
余有《南宣楼记》。
yòu qián zé dōng xī èr xī jiāo yú huì shuǐ qiáo èr xī xi dà ér dōng xiǎo jù fā yuán hòu yíng zhī dōng xi gǔ hé ér xià yáng dù
又前，则东西二溪交于汇水桥，二溪，西大而东小，俱发源后营之东、西谷，〔合〕而下洋渡。
ér dú shān yán yòu zhōng zhì wéi xià liú zhī yào qián yòu yǒu dú shān cūn zhī shān wèi dì èr zhòng yào
而独山岩又中峙为下流之钥，前又有独山村之山为第二重钥。
sān lǐ zhī jiè nán yú yáng dù huò zuò yáng dù
三里之界，南逾杨渡或作洋渡。
dǐ jī lóng shān gòng èr shí lǐ
抵鸡笼山，〔共二十里。
běi guò hòu yíng dǐ fēn jí lǐng gòng wǔ shí lǐ
〕北过后营抵分脊岭，共五十里。
xī shí jí běi nà lì hài àn èr cūn běi bìng lán jiàn jù shùn yè lǐ shǔ jīn yǐ lún wéi zéi kū
昔时脊北那历、亥岸二村，北并蓝涧俱顺业里属，今已沦为贼窟。
dōng dǐ zhōu pō ài gòng èr shí wǔ lǐ
东抵周泊隘，共二十五里。
xi dǐ sū kēng wǔ shí wǔ lǐ
西抵苏坑，五十五里。
zòng héng jiē qī shí lǐ
纵横皆七十里。
míng sān lǐ zhě yǐ xī wèi zéi jù wáng wén chéng jí wáng shǒu rén yě píng bā zhài shǐ qīng chū zhī biān hù sān lǐ yī yuē shàng wú yú èr yuē xià wú yú sān yuē shùn yè lǐ
名“三里”者，以昔为贼踞，王文成即王守仁也平八寨，始清出之，编户三里：一曰上无虞，二曰下无虞，三曰顺业里。
jīn shùn yè běi jìng yǔ bā zhài jiē rǎng zhě shí yú lǐ nà lì xuán àn bìng lán zhāng jiē zéi jù wèi cháo
今顺业北境与八寨接壤者十余里，那历、玄岸并蓝漳皆贼踞为巢。
céng zhì fèng huà xiàn jí jīn yǎn wǔ chǎng zhōu wéi tǔ chéng yí zhǐ shàng cún
曾置凤化县，即今演武场周围土城，遗址尚存。
suí fèi hòu yǐ nán dān wèi qiān cǐ ér shè cān fǔ zhèn zhī
随废，后以南丹卫迁此，而设参府镇之。
tián liáng chū shū wèi shōu hòu guī shàng lín xiàn ér mín yǐ bù biàn fù fēn fēn yì guī wèi yǐ
田粮初输卫收，后归上林县，而民以不便，复纷纷议归卫矣。
sān lǐ yǐ yáng dù wèi qián mén yǒu li yī jiāng xī zì shàng lín xiàn dà míng shān fā yuán dōng liú zhì cǐ héng wèi yáng dù
三里以洋渡为前门，有〔李依〕江西自上林县大明山发源，东流至此，横为杨渡。
dù zhī nán zé shí fēng lí lì ruò jiàn biāo liè jǐ
渡之南则石峰离立，若建标列戟；
dù zhī běi zé shí fēng huí hé zhōng kāi yī xiá wài còu rú mén yǒu xiǎo jiāng zì běi ér nán zhù yú yáng dù xià liú jí huì shuǐ qiáo xià hé liú shuǐ yě
渡之北则石峰回合，中开一峡，外凑如门，有小江自北而南，注于洋渡下流，〔即汇水桥下合流水也。
sù xiǎo jiāng xī àn rù xiá wǎn zhuǎn jù cóng liǎng jiè shí shān zhōng běi xíng shù lǐ liǎng jiè shān jiàn kāi jiàn zhí zhōng huán píng chóu yǒu dú shān cūn jiè qí zhōng yī shí shān zhōng lì xī xi wèi wài àn yòu yǒu dú shān yán wèi nèi àn
〕溯小江西岸入峡，宛转俱从两界石山中，北行数里，两界山渐开渐拓，中环平畴，有独山村界其中，〔一石山中立溪西〕为外案，又有独山岩为内案。
yú shì dōng xī liǎng xī zhī shuǐ qián hé ér nán qù běi miàn shí shān yù kāi tǔ shān zì běi ér lái jié wèi chéng zhì yān
于是东西两溪之水前合而南去，北面石山愈开，土山自北而来，结为城治焉。
chéng běi tǔ shān zhōng xuán zhí zì hòu yíng xī běi yāo jiǎo ér xià zhì cǐ ér jǐn
城北土山中悬，直自后营西北夭矫而下，至此而尽。
qí dōng xī liǎng jiè shí shān huí hé rú bào yù yuǎn yù mì ruò tiān chéng shí guō lìng pì yī hán gài yú zhōng zhě gài xi lái zhī jí gāo zhì wèi dà míng shān fēn zhī dōng zǒu huán rào yú sū kēng nán běi zhě suì wèi xi jiè zhī zhàng
其东西两界石山回合如抱，愈远愈密，若天成石郭，另辟一函盖于中者，盖西来之脊高峙为大明山，分支东走，环绕于苏坑南北者，遂为西界之障；
yòu běi zhuǎn ér dōng dǐ hòu yíng zhī hòu nǎi zhōng fēn tǔ shān yī zhī zhí nán sì shí lǐ ér jié sān lǐ ruò è zhōng zhī fáng
又北转而东抵后营之后，乃中分土山一支，直南四十里而结三里，若萼中之房；
qí fēn zhī dōng dù zhě yòu nán zhuǎn huán rào wèi dōng jiè zhī zhàng
其分支东度者，又南转环绕为东界之障。
gù zhōu pō jīn zuò diāo pō sū kēng liǎng chù wèi sān lǐ dōng xī zhī yè zhèng zhōng yǔ chéng zhì xiāng duì
故周泊今作刁泊、苏坑两处，为三里东西之腋，正中与城治相对。
qí chù dōng xī zuì zhí ruò è zhī zhōng zhé chù yān
其处〔东西〕最拓，若萼之中折处焉。
yóu zhōu pō ér nán jiàn zhuǎn jiàn hé zhì yáng dù ér xī xiàng lín xī zé qīng shī miào zhī hòu yá yě
由周泊而南，渐转渐合，至洋渡而西向临溪，则青狮庙之后崖也。
yóu sū kēng ér nán jiàn zhuǎn jiàn hé zhì yáng dù ér dōng xiàng lín xī zé bái yá bǎo zhī dōng yá yě
由苏坑而南，渐转渐合，至洋渡而东向临溪，则白崖堡之东崖也。
èr yá còu hé yú yáng dù jí suǒ rù zhī qián mén ruò è zhī hé jiān chù yān
二崖凑合于洋渡，即所入之前门，若萼之合尖处焉。
dōng xī liǎng xī jù zài liǎng jiè shí shān zhī nèi tǔ shān běi zì hòu yíng pán fú ér lái liǎng yuán suì jiā ér yǔ jù
东西两溪，俱在两界石山之内，土山北自后营盘伏而来，两源遂夹而与俱。
xi jiè zhě nán zhì luō xū jīn zuò luō wéi běi yòu hé yī rào chéng xi yòu xi dǐ shí cūn hé xùn táng zhī shuǐ nǎi dōng nán chū huì shuǐ qiáo xià hé dōng xī
西界者，南至罗墟今作罗圩北，又合一绕城西，又西抵石村，合汛塘之水，乃东南出汇水桥下，合东溪。
dōng jiè zhě nán zhì qín shuǐ yán dōng yòu nán chū qín shuǐ qiáo yòu hé yī dōng lái zhī shuǐ qū zhé dǐ dōng nán shí fēng xià yòu chuān liú shān xiá zhōng nǎi xi chū ér hé xi xī
东界者，南至琴水岩东，又南出琴水桥，又合一东来之水，曲折抵东南石峰下，又穿流山峡中，乃西出而合西溪。
èr shuǐ hé ér nán jīng liǎng dú shān yíng zhī yòu nán zhù yú yáng dù zhī dōng
二水合而南，经两独山，潆之，又〔南〕注于洋渡之东。
dà jiāng xi xià cǐ shuǐ běi xià hé bìng dōng qù
大江西下，此水北下，合并东去。
qí xī běi zhī jiā jí yáng dù
其西北之夹，即洋渡；
dōng běi zhī jiā wèi qīng shī miào hòu yá
东北之夹，为青狮庙后崖。
wéi guī dòng zài chéng xi shí lǐ wéi guī cūn jīn zuò wéi guī
韦龟洞，在城西十里韦龟村今作韦归。
xi yóu xùn táng jīn zuò xìn táo yú fó zǐ lǐng ér běi qí lù jìn běi yóu luō xū zhuǎn shí shān zuǐ ér nán qí lù yuǎn
西由汛塘今作信桃逾佛子岭而北，其路近：北由罗墟转石山嘴而南，其路远。
qí zhōng qún fēng huán rào nèi zhí píng chóu yǒu xiǎo shuǐ zì běi ér nán fēn liú shí xué ér qù
其中群峰环绕，内拓平畴，有小水自北而南，分流石穴而去。
wéi běi miàn shí shān shǎo kāi yì yǒu dú fēng zhōng zhì ruò biāo
惟北面石山少开，亦有独峰中峙若标。
wéi guī zhī shān zì dōng nán zhōng xuán běi xiàng ér duì zhī hán gài dú chéng shān shuǐ jiē nì zhēn shì wài dān qiū yě
韦龟之山自东南中悬，北向而对之，函盖独成，山水皆逆，真世外丹丘也。
shù shí jiā yǐ shān běi lù yǐ zào zhǐ wèi yè qī shě lěi lěi huò gāo huò xià céng qiàn shí xì wàng zhī yǐ piāo rán yù xian
数十家倚山北麓，以造纸为业，栖舍累累，或高或下，层嵌石隙，望之已飘然欲仙。
qí xi jí dòng mén mén yì běi xiàng
其西即洞门，门亦北向。
chū rù shén ài ér hēi xī nán xià shù bù tòu chū shí xì hū qióng rán gāo pán huá rán nèi lǎng
初入甚隘而黑，西南下数步，透出石隙，忽穹然高盘，划然内朗。
qí sì jì shén zhí ér dǐng yǒu xuán kōng zhī xué tiān guāng dào yìng zhèng zhuì qí zhōng
其四际甚拓，而顶有悬空之穴，天光倒映，正坠其中。
běi xiàng jī shí ér shàng rǔ zhù qián pái nèi huán píng tái kě bù jǐ xí
北向跻石而上，乳柱前排，内环平台，可布几席；
nán xiàng shè jí ér xià bì dài zhōng huì yuán quán bù jié cūn rén zhī qǔ jí zhě xián qǔ gěi yān
南向拾级而下，碧黛中汇，源泉不竭，村人之取汲者，咸取给焉。
píng tái zhī qián yòu duō sēn liè zhī zhù zhuàng gài pián cuò wén lǐ míng yíng
平台之前，右多森列之柱，幢盖骈错，纹理明莹；
zuǒ duō céng dié zhī kuài shī xiàng jiāo jù xíng yǐng lěi luò
左多层叠之块，狮象交踞，形影磊落。
qí nèi zuǒ yòu yòu kě shēn rù yān
其内左右又可深入焉。
bǐng jù yóu yòu xī xiàng rù jiàn xià jiàn qí ér nán kě bàn lǐ yòu kāi yī hè ér chū
秉炬由右西向入，渐下渐岐，而南可半里，又开一壑而出。
bǐng jù yóu zuǒ dōng xiàng rù jiàn jī jiàn yú ér běi kě bàn lǐ yòu zhuǎn yī dòu ér hái
秉炬由左东向入，渐跻渐逾而北，可半里，又转一窦而还。
wén yóu yòu hè tī xiǎn ér shàng qí rù shén shēn
闻由右壑梯险而上，其入甚深；
rán mì dǎo bù dé wéi néng yán zhī bù néng qián yě
然觅导不得，惟能言之，不能前也。
shì yán wài mì zhōng kuān shàng yǒu tōng tiān zhī yǐng kě yǐ nèi zhào xià yǒu féng yuán zhī qiào bù dài wài qiú yī wán sāi kǒu qiān gǔ cháng chūn
是岩外密中宽，上有通天之影可以内照，下有逢源之窍不待外求，一丸塞口，千古长春。
sān lǐ suī yán gǔ jué shèng gù dāng yǐ shì yán guān
〔三里虽岩谷绝盛，固当以是岩冠。
kuàng qí wài cūn jū yòu shàn táo yuán gǔ kǒu zhī shèng hu
〕况其外村居，又擅桃源、谷口之胜乎？
qín shuǐ yán zài chéng dōng liù lǐ qín shuǐ qiáo zhī běi zhōng zhī tǔ shān dōng nán jǐn chù yě
琴水岩，在城东六里琴水桥之北，中支土山东南尽处也。
dōng xī zì běi huán shān zhī dōng
东溪自北环山之东。
tǔ shān jì jǐn dú lù shí shān yī quán qí shí cēn cī céng tà
土山既尽，独露石山一拳，其石参差层沓。
shān nán yì yǒu shù jiā zhī cūn
山南亦有数家之村。
dòng zài cūn xī shān bàn qí mén nán xiàng
洞在村西山半，其门南向。
chū rù wā ér xià shén qī cè
初入洼而下，甚欹侧；
běi jìn shù zhàng bǐng jù yú yī ài zhuǎn ér xi shǐ qióng rán zhōng gāo xi tòu míng xué běi yǒu àn qiào
北进数丈，秉炬逾一隘，转而西，始穹然中高，西透明穴，北有暗窍；
dāng míng chù yǒu píng shí kuò sān zhàng wò dòng dǐ rú zhuì kě pān ér qì yān
当明处有平石阔三丈，卧洞底如坠，可攀而憩焉。
bǐng jù qióng àn qiào shù zhàng ér ài jī qí shàng yì bù néng shēn rù
秉炬穷暗窍，数丈而隘，跻其上，亦不能深入。
nǎi réng chū zhì píng shí jī xi xué ér chū zé shān zhī xī miàn yě
乃仍出至平石，跻西穴而出，则山之西面也。
xià shān réng zhuǎn shān qián qí ér zhōu zhōu yóu wán zhī
下山，仍转山前，骑而周周游玩之。
dòng qián shāo xià qí dōng yì kāi yī yán mén yì nán xiàng wài gāo ér zhōng qiǎn cūn rén jī xīn yú zhōng yān
洞前稍下，其东亦开一岩，门亦南向，外高而中浅，村人积薪于中焉。
qí běi yòu kāi liǎng yán yī shàng yī xià shàng zhě zài zhòng yá wú lù
其北又开两岩，一上一下：上者在重崖，无路；
xià zhě duō zhū shuǐ rán yì bù néng yǔ qián tōng yě
下者多潴水，然亦不能与前通也。
fó zǐ lǐng běi yán zài chéng xi qī lǐ xùn táng cūn zhī xi
佛子岭北岩，在城西七里汛塘村之西。
fó zǐ lǐng zhě shí shān zì xi fēn zhī ér dōng dōng wèi xùn táng xian miào zhū fēng ér lǐng jiè qí jiān shí gǔ lín lín
佛子岭者，石山自西分支而东，东为汛塘、仙庙诸峰，而岭界其间，石骨嶙嶙。
yú lǐng ér běi xià zé wéi guī cūn xi wù zhī shuǐ nán liú ér dǐ qí lù qīng rù dòng yān
逾岭而北下，则韦龟村西坞之水，南流而抵其麓，倾入洞焉。
dòng mén běi xiàng shén huō zhōng huí huán chéng tán tán zhōng zhū shuǐ yuān chéng shēn bù kě cè tán sì zhōu jiē shí bì wú xì
洞门北向甚豁，中回环成潭，潭中潴水渊澄，深不可测，潭四周皆石壁无隙。
wén qí nán yǒu xì zài shuǐ xià dà lǎo yǔ shuǐ cóng běi dǎo xià dòng mǎn bù néng róng zé yuè ér chū yú shān nán zhī yá
闻其南有隙在水下，大潦ｌǎｏ雨水从北捣下，洞满不能容，则跃而出于山南之崖。
gài nán yá jiào gāo shuǐ hé zé zhū yú běi ér bù xiè zhōng mǎn zé nèi jī ér fǎn shè yú wài qí jiāo guān zhī xì zé zhōng fú yún
盖南崖较高，水涸则潴于北而不泄，中满则内激而反射于外，其交关之隙，则中伏云。
mén yòu chuān páng dòu nán dǐ tán dōng yá shàng
门右穿旁窦，南抵潭东涯上。
qí shàng yǒu shí gāo qióng tán páng shàng yǔ dòng dǐng bù jí bù lí gè xuán chǐ xǔ rú què qiáo rán
其上有石高蛩潭旁，上与洞顶不即不离，各悬尺许，如鹊桥然。
zuò qiáo xià ér kàn shēn tán gèng yōu rán yě
坐桥下而瞰深潭，更悠然也。
fó zǐ lǐng nán yán zài fó zǐ lǐng zhī nán
佛子岭南岩，在佛子岭之南。
qí mén nán xiàng qián yǒu shí jiàn tiān chéng ruò cáo yǒu qiáo héng qí shàng
其门南向，前有石涧天成若槽，有桥横其上。
shí jiàn zhōng wú shuǐ jí yóu jiàn rù dòng
时涧中无水，即由涧入洞。
dòng wài gāo yán céng qióng cè liè bù néng hóng tuò
洞外高岩层穹侧裂，不能宏拓。
běi rù dòng zhǐ róng yī rén jiàn rù jiàn hēi ér guāng huá rú zuó mo zhě
北入洞，止容一人，渐入渐黑，而光滑如琢磨者；
qí rù pō shēn jí běi dòng xiè shuǐ zhī dào yě
其入颇深，即北洞泄水之道也。
gài shuǐ dà shí běi dòng zhōng mǎn shuǐ cóng xià fǎn yì ér chū cǐ jī yǒng shì zhuàng gù dòng yǔ jiàn jiē ruò mó lì yǐ chéng yún
大概是水大时北洞洞中装满，水从下面反向溢出到此处，激流的水势汹涌强劲，所以山洞与石涧都好像是打磨而成的一样。
fó zǐ lǐng xī běi yán zài fó zǐ lǐng xī běi yī lǐ qí mén dōng xiàng
佛子岭西北岩，在佛子岭西北一里，其门东向。
wéi guī cūn xi wù zhī shuǐ zì běi lái yòu fēn liú yī jiàn xi dǐ cǐ dòng qián hū xué dì xià zhuì
韦〔龟〕村西坞之水自北来，又分流一涧，西抵此洞前，忽穴地下坠。
dòng lín qí shàng wài mén gāo lǎng xi rù sān sì zhàng jí zhǐ
洞临其上，外门高朗，西入三、四丈即止。
dòng nán yǒu yī xì yì qīng cè ér xià jiàn xià jiàn hēi zhuǎn xiàng xī nán wú jù ér chū
洞南有一隙，亦倾侧而下，渐下渐黑，转向西南，无炬而出。
wén xià yǔ shuǐ yù xún shuǐ xī nán xíng jí tòu chū hòu shān
闻下与水遇，循水西南行，即透出后山。
nǎi zhī cǐ cūn shuǐ zhuì xué shān tòu fù yì yǔ xiàng wǔ bǎi gǎn yī zhé yě
乃知此村水坠穴，山透腹，亦与向武〔百感〕一辙也。
dú shān yán jīn míng dǐ zhù yán zài chéng nán sì lǐ
独山岩，今名砥柱岩，在城南四里。
cǐ dì yǒu sān dú shān jiē yǐ páng wú fù lì dé míng yī zài xī dōng àn yǔ dōng jiè shí shān jìn qí shān xiǎo ér gèng qiào
此地有三独山，皆以旁无附丽得名：一在溪东岸，与东界石山近，其山小而更峭；
yī zài cǐ shān nán wǔ lǐ zhàng xī ér dōng huán zhī qí shān tū ér wú qí
一在此山南五里，障溪而东环之，其山突而无奇；
dú cǐ shān jì gāo ér zhèng dāng qí zhōng yǔ xiàng wǔ zhī láng shān yán xiāng sì shěng zhōng zhī dú xiù wú cǐ qiào bá yì wú cǐ tòu lòu yě
独此山既高而正当其中，与向武之琅山岩相似，省中之独秀无此峭拔，亦无此透漏也。
qí yán dāng shān zhī fù nán běi zhí tòu
其岩当山之腹，南北直透。
nán mén gāo bèng rú liè quē qí qián yǒu jù shí zì yán dǐng fēn kuà ér xià jiè wèi liǎng mén zhèng mén zài dōng piān mén zài xī nán jiē yǒu gǔ mù qiú téng dào guà qí shàng qīng fēng piāo yè yàng cuì fēi xiāng shén yì yě
南门高迸如裂阙，其前有巨石，自岩顶分跨而下，界为两门，正门在东，偏门在西南，皆有古木虬藤倒挂其上，轻风飘曳，漾翠飞香，甚异也。
yán zhōng rú hé zhǎng ér qǐ gāo shù zhàng kuò yī zhàng wǔ chǐ píng tōng shān hòu zhě wǔ liù zhàng
岩中如合掌而起，高数丈，〔阔一丈五尺，〕平通山后〔者五、六丈。
shàng yǒu fēi yá wài fù xià yǒu yǒng shí rú lán nán běi yáo wàng zhòng shān pái tà wú bù luó liè xiàn yú qián
〕上有飞崖外覆，下有涌石如栏，南北遥望，众山排闼，无不罗列献于前。
yán zhī zhōng fēn qiào xi tòu yì zhuǎn ér běi yòu tōng yī mén qí nèi jià gé liǎng chóng jiē shàng chuān yuán qiào rén xià qiào xíng yòu ruò tòu qiáo ér chū zhě
岩之中分窍西透，亦转而北，又通一门，其内架阁两重，皆上穿圆窍，人下窍行，又若透桥而出者。
cǐ yī dòng sì mén xiāng tōng shān shén xiǎo ér zhōng shén huàn yě
此一洞四门相通，山甚小而中甚幻也。
wéi dōng xiàng bù tōng
惟东向不通。
qí yá wài yòu yǒu yī mén dōng xiàng ér xi rù shēn yì shù zhàng shì yòu gè fēn mén lì hù zhě
其崖外又有一门东向，而西入深亦数丈，是又各分门立户者。
xiǎo dú shān yán zài chéng dōng nán wǔ lǐ yǔ dǐ zhù dōng xī xiāng xiàng jiā xiǎo jiāng ér lì
小独山岩，在城东南五里，与砥柱东西相向，夹小江而立。
zì dǐ zhù dōng wàng shì cǐ shān piān yǔ dōng jiè jìn
自砥柱东望，似此山偏与东界近；
zì cǐ shān xī wàng yòu shì dǐ zhù piān yǔ xi jiè jìn
自此山西望，又似砥柱偏与西界近；
zì qí zhōng wàng zhī qí shí liǎng shān zhī qù dōng xī liǎng jiè gè xuán jué děng yě
自其中望之，其实两山之去东西两界各悬绝等也。
shān xiǎo yú dǐ zhù ér jiān ruì yì shén jí shì yī fú tú zhōng lì zhě
山小于砥柱，而尖锐亦甚，极似一浮屠中立者。
xià yì tōng yī mén yǒu shí kuà qí wài ér bù shèn gāo
下亦通一门，有石跨其外而不甚高。
xi tòu xiǎo xì ér shàng xuán yá zhī cè yǒu shí píng zhì wèi tái
西透小隙而上，悬崖之侧，有石平峙为台。
qí shàng xuán jué chù yǒu dòng nán xiàng shén shēn ruò néng tī jiē ér shēng yì yì jìng yě
其上悬绝处，有洞南向甚深，若能梯阶而升，亦异境也。
yóu dǐ zhù rì dú suí yī qí dǎo ér fú jiāng bìng jǐn cǐ shèng
游砥柱日独随一骑导而浮江，并尽此胜。
bái yá bǎo nán yán zài chéng nán shí liù lǐ
白崖堡南岩，在城南十六里。
yóu yáng dù běi àn sù jiāng xī xíng zhuǎn rù shān wù zé bǎo zài qí zhōng
由洋渡北岸溯江西行，转入山坞则堡在其中。
gài qí shān nán běi huí hé yòu chéng yī dòng tiān yǐ dòng zài nán shān zhī shàng chóng mén běi xiàng gāo zhui wàn rèn zhī bì zì bǎo zhōng wàng zhī jí zài jǔ shǒu jiān ér wú cóng zhe zú
盖其山南北回合，又成一洞天矣，洞在南山之上，重门北向，高缀万仞之壁，自堡中望之，即在举首间，而无从着足。
yán xià shí jiǎo wài chā yì kāi liè chéng wén
岩下石脚外插，亦开裂成纹。
chū kāi ái shù xì rú shēng céng lóu ér bù zhī qù dòng yóu shén yuǎn
初开挨数隙，如升层楼，而不知去洞犹甚远；
fù chū zhòng zhī ér hòu jué qiāng yú fāng zhě yú shù hé tán mù tǐng lì wú jí yú chuí tiān zhī yì yě
复出重之，而后觉枪榆枋者榆树和檀木挺立，无及于垂天之翼也。
jì ér tǔ rén qín yú zhì wèi bǐng jù qián dǎo réng cóng shān kǒu chū xún nán shān zhī dōng ér zhuǎn qí nán shǐ shè jí shàng dé yī mén dōng nán xiàng shì wèi hòu dòng zhèng duì zhuó bǐ qīng shī yán zhū fēng
既而土人秦余至，为秉炬前导，仍从山口出，循南山之东而转其南始拾级上，得一门东南向，是为后洞，〔正对卓笔、青狮岩诸峰。
yóu dòng zhōng dōng běi shàng jī nǎi àn ér xū jù gèng zhuǎn ér běi qí shàng shén jùn yáo wàng tiān guāng zhōng tòu yǐ yì pān yuè yǐ shēng dé yī xì jǐn rú zhǎng kàn qí wài pì jù mén yān zé shàng dòng zhī xià céng yě
〕由洞中东北上跻，乃暗而需炬，更转而北，其上甚峻，遥望天光中透矣，益攀跃以升，得一隙仅如掌，瞰其外辟巨门焉，则上洞之下层也。
xì ài bù róng cè shēn xiàng wài zhǐ kě fǔ tiào ér yǐ
隙隘不容侧身向外，只可俯眺而已。
cóng qí nèi gèng shàng jī tòu ài ér chū zé dòng mén qiān rán běi lín wú dì xiàng zhī yǎng tiào ér mò kě jí zhě jīn hū shēn jī qí shàng yǐ
从其内更上跻，透隘而出，则洞门岍然，北临无地，向之仰眺而莫可及者，今忽身跻其上矣。
cǐ dòng shén gāo hū xī kě tōng dì zuò qí qián jiā yá xià xiàn yǐ mù héng jià ér bǔ qí quē jí kān qì tuō rán zhǐ kě píng lǎn zhū fēng fēi jiǔ qī dì yě
此洞甚高，呼吸可通帝座，其前夹崖下陷，以木横架而补其阙，即堪憩托，然止可凭揽诸峰，非久栖地也。
réng cóng nèi ài xià zài kuī qí wài dì èr céng dòng yì yǐ wéi bù kě dào yǐ
仍从内隘下，再窥其外第二层洞，亦以为不可到矣。
gū yǐ zhàng cóng xì zhōng tóu zhī zài yóu gù dào fǔ jí zhí zhuì dǐ qián yáo wàng tiān guāng chù míng jù biàn zhú yú dòng běi yá xià de yī xué yān
姑以杖从隙中投之，再由故道俯级直坠，抵前遥望天光处，明炬遍烛，于洞北崖下得一穴焉。
qí kǒu shén ài jí yǐn jù shé xíng ér rù qí zhōng jiàn gāo ér chéng xiá qí dǐ shèn píng shù zhàng hòu wǎn zhuǎn dōng zhé yòu shù zhàng ér běi tòu zé qí mén běi xiàng gāo liè yǒu jù shù pán gēn dòng zhōng yǎn yǎng wò chū dòng wài shì wèi dì sān céng dòng
其口甚隘，亟引炬蛇行而入，其中渐高而成峡，其底甚平，数丈后宛转东折，又数丈而北透，则其门北向高裂，有巨树盘根洞中，偃ｙǎｎ仰卧出洞外，是为第三层洞。
dòng qián píng shí rú zhǎng shàng xià jiē wēi yá qiào bì hōng xuán wú jí
洞前平石如掌，上下皆危崖峭壁，轰悬无级。
huí shǒu shàng tiào zé céng mén chóng dié chū shù shí rèn zhī diān zhě jí shàng dòng yǔ dì èr céng dòng yě
回首上眺，则层门重叠，出数十仞之巅者，即上洞与第二层洞也。
shāo xuán píng shí ér dōng xiá bì jiān yǒu téng shù qiú luò nǎi náo shēng yuán yǐn yǐ dēng
稍悬平石而东，峡壁间有藤树虬络，乃猱升猿引以登。
bàn shǎng suì lì dì èr céng wài dòng qián suǒ tóu zhàng yǎn rán zài yě
半晌，遂历第二层外洞，前所投杖俨然在也。
qí dòng shēn sān zhàng gāo wǔ zhàng qiàn shàng xià liǎng dòng zhī jiān ér dú bù zhōng tōng fǎn yóu wài jī
其洞深三丈，高五丈，嵌上下两洞之间，而独不中通，反由外跻。
yīn wèi yín jù yuē dòng mén qiān gǔ wú rén dào gǔ gàn qiú téng dú wèi shuí
因为吟句曰：“洞门千古无人到，古干虬藤独为谁？
tóu zhàng cǐ zhōng hái de zhàng sān shēng zhǎng yǔ chāng pō tōng chāng pī yī dài bù zhěng yǐn zhōng wèi rèn yì ér wèi suí
投杖此中还得杖，三生长与菖坡通”猖披“，衣带不整，引中为任意而为，随。
nǎi réng guà zhī xià xún píng shí gōu huǒ chuān dì sān céng dòng rù zài dǐ qián yáo wàng tiān guāng chù zé réng hái hòu dòng fù zhōng yǐ
乃仍挂枝下，循平石篝火穿第三层洞入，再抵前遥望天光处，则仍还后洞腹中矣。
gài shì dòng rú dūn hǔ zhōng kōng rú fù ér shàng dòng zé qí kǒu yě
盖是洞如蹲虎，中空如腹，而上洞则其口也。
dì èr céng dòng zài qí hóu guǎn zhī wài xiàng cóng xì wài kuī chù zé hóu guǎn yě
第二层洞在其喉管之外，向从隙外窥处则喉管也。
rén cóng hóu guǎn shàng tòu chū qí kǒu yóu hóu guǎn xià zhuì dǐ fù zhōng
人从喉管上透，出其口，由喉管下坠，抵腹中。
dì sān céng dòng wèi qí qí zhī suǒ tōng gù zài fù zhī qián
第三层洞为其脐之所通，故在腹之前。
hòu dòng nǎi qí wěi lǘ mén biān gù zài fù zhī xià yún
后洞乃其尾闾ｌǘ门边，故在腹之下云。
bái yá bǎo nán shān xià dòng zài hòu dòng zhī xi sān bǎi bù
白崖堡南山下洞，在后洞之西三百步。
dòng mén yì dōng nán xiàng dòng wài gāo yá céng gèn dòng nèi jí héng fēn èr dào yī xiàng xī nán yī xiàng dōng běi jiē shāo xià cóng wā zhōng rù xū yòng jù yǐ
洞门亦东南向，洞外高崖层亘，洞内即横分二道，一向西南，一向东北，皆稍下从洼中入，须用炬矣。
cóng xī nán zhě shù zhàng hòu zhé fēn liǎng céng xià céng yī xué rú jǐng
从西南者，数丈后辄分两层，下层一穴如井。
yóu jǐng xià zhuì jí de píng xiá xi xíng sān zhàng yòu xuán xiá xià zhuì fù de píng wā qí zhōng xiá qiào pán cuò jiāo hù céng dié rǔ zhù huā è dǎo chuí tuán cù bù chì qiān wàn
由井下坠，即得平峡，西行三丈，又悬峡下坠，复得平洼，其中峡窍盘错，交互层叠，乳柱花萼，倒垂团簇，不啻千万。
suí háng hú shēng jīn líng rén
随行姓胡的儒生金陵人。
zhé de shí rǔ shù shí tiáo jù zhǎng liù qī cùn zhōng kōng rú guǎn wài bái rú jīng tiān chéng bái yù sāo tóu jí zān de sú chēng yě
折得石乳数十条，俱长六七寸，中空如管，外白如晶，天成白玉搔头即“簪”的俗称也。
yòu yǒu bái rǔ lián huā yī cù jìng dà sān chǐ xì bàn zǎn hé dǎo chuí dòng dǐ qí gēn píng tiē shàng shí dàn xuán yī xiàn ér shí zhān lián chù dì jǐn rú quán chǎn ér xià zhī shén yì
又有白乳莲花一簇，径大三尺，细瓣攒合，倒垂洞底，其根平贴上石，但悬一线，而实粘连处，蒂仅如拳，铲而下之甚易。
dì chū dòu duō ài qiě xià wú suǒ chéng kǒng zhuì xià shí shāng sǔn qí bàn bù rěn qīng zhì yě
第出窦多隘，且下无所承，恐坠下时伤损其瓣，不忍轻掷也。
pán xuán jiǔ zhī hū jiàn míng guāng yī lǚ tòu qiào ér chū jǐng kǒu yì rú qián yòu zài qián jǐng zhī nán yǐ
盘旋久之，忽见明光一缕，透窍而出，井口亦如前，又在前井之南矣。
yòu cóng shàng céng xī nán rù qí zhōng shí jǐ gāo xià lǚ jiàn xià xiàn zhī kēng yǎo hēi wú dǐ yí jí qián suǒ tàn xià céng yě
又从上层西南入，其中石脊高下，屡见下陷之坑，窅黑无底，疑即前所探下层也。
shēn rù yì pán cuò jiāo hù duō rǔ zhù zǎn cóng xì ruò pián zhī tuán jù měi qiān bǎi zhī yǔ xià céng jìng yuǎn
深入亦盘错交互，多乳柱攒丛，〔细若骈枝，团聚每千百枝，〕与下层竞远。
wéi hòu yíng dōng dòng rǔ zhù duō ér dà xī zuò chuí lóng wǔ qiú zhuàng bǐ liè jiē shù shí zhàng yún
〔惟后营东洞，乳柱多而大，悉作垂龙舞虬状，比列皆数十丈云。
cóng dōng běi zhě bù wǔ zhàng yǒu běi qiàn zhī qiào liǎng chóng jiē bù shèn shēn
〕从东北者，不五丈，有北嵌之窍两重，皆不甚深。
dōng xiàng pān yá ér shàng jiàn jìn jiàn qū qí pán cuò yì rú xi dòng ér shēn ào shǎo shā jiǎn yě zhī
东向攀崖而上，渐进渐曲，其盘错亦如西洞，而深奥少杀减也之。
qīng shī nán dòng zài chéng nán èr shí lǐ xī nán yǔ shàng lín fēn jiè chù lù yóu yáng dù guò jiāng dōng nán sì lǐ nǎi zhì
青狮南洞，在城南二十里，西南与上林分界处，路由杨渡过江，东南四里乃至。
qí shān shí fēng zhuó lì dòng zài shān zhī xià kāi dōng xī èr mén
其山石峰卓立，洞在山之下，开东西二门。
dōng mén tǎn xià mén gāo shù zhàng kuò yì shù zhàng zhí tòu shān xī zhě yuē sān shí zhàng píng zhí xiū zhěng xià bì rú dǐ shàng fù rú màn jiān yǒu shí zhù dǎo chuí màn xià
东门坦下，门高数丈，阔亦数丈，直透山西者约三十丈，平拓修整，下壁如砥，上覆如幔，间有石柱倒垂幔下。
dòng zhī xī chuí yòu yǒu shí zhù yī duì wài zì dòng kǒu pái liè dǐ dòng hòu xi jiè bié chéng zhǎng xiè
洞之西垂，又有石柱一队，外自洞口排列，抵洞后西界，别成长榭；
cóng xiè zhōng zhǔ wài dòng shū léng qǐ yǒu qiān mù pī yún yòu huǎng rán fēn jìng yě
从榭中瞩外洞，疏楞绮牖ｙǒｕ，牵幕披云，又恍然分境也。
xī mén chóng jùn xià yǒu jù shí pán dié wèi tái shàng hū zhōng pán gāo qióng
西门崇峻，下有巨石盘叠为台，上忽中盘高穹。
cóng tái nèi tiào yǐ bù jiàn qián dòng zhī dǐng zhī jiàn gāo pán zhī shàng sì miàn céng huí dié rào rú yún qì róng jié jiē yǒu qiào xué gōu lián chuāng léng luó liè ér kōng xuán wú shàng chù
从台内眺，已不见前洞之顶，只见高盘之上，四面层回叠绕，如云气融结，皆有窍穴钩连，窗楞罗列，而空悬无上处。
cóng tái wài tiào zé xī miàn sān qí zhī fēng zhuó bǐ zhī xiù jìn dāng dòng mén zhōng yāng ruò shè zhī gōng zhě
从台外眺，则西面三岐之峰，卓笔之岫，近当洞门中央，若设之供者。
yóu tái běi xià ào kū zhōng fù kāi píng dòng yī wéi wài zhì jù shí wèi zhàng xià tòu zhōng xū ruò qiáo zhī dù kōng
由台北下，奥窟中复开平洞一围，外峙巨石为障，下透中虚，〔若桥之度空。
cóng cǐ bǐng jù běi rù dōng zhuǎn qí xué dà ér yì qióng
〕从此秉炬北入东转，其穴大而易穷；
dōng cóng yè ài zhí rù qí qiào xiá ér shén yuǎn
东从腋隘直入，其窍狭而甚远。
jì qí zhǐ chù dāng bù xià shí wǔ zhàng yǐ yú wài dòng zhī bàn
计其止处，当〔不下十五丈，〕已逾外洞之半。
cǐ xià dòng zhī zuì ào chǔ yě
此下洞之最奥处也。
chū xiǎo xué fù zhuó yú xī mén zhī tái yǎng shì shàng céng yún qì dié rào chù jì yī dēng bù kě de
出小穴，复酌于西门之台，仰视上层云气叠绕处，冀一登，不可得。
hū jiàn qí běi yǒu guāng dòu yǐng zhī qí wài tōng lù gōng lìng jiàn ér jié zhě cóng shān wài pān yá suǒ zhī
忽见其北有光逗影，知其外通，陆公令健而捷者从山外攀崖索之。
jiǔ zhī qí rén yǐ chuān rù qí shàng cóng xià tiào zhēn ruò chéng yún duo ér juǎn wù yè yě
久之，其人已穿入其上，从下眺，真若乘云朵而卷雾叶也。
jì ér qí rén hū yuē sù xié jù zhì shàng kě shēn rù
既而其人呼曰：“速携炬至，尚可深入。
yú cóng zhī
”余从之。
nǎi cóng xī mén xià xún shān lù zhuǎn qí běi fù nán xiàng pān yá jī
乃从西门下，循山麓转其北，复南向攀崖跻。
shān zhī bàn yǒu mén běi xiàng
山之半，有门北向。
chuān shí dòu rù zé qí nèi xià xiàn tōng míng fǔ jiàn zhū jūn qún zhuó tái shàng yòu ruò dēng yuè kū mén tiān mén ér fǔ zhǔ chén jiè yǐ
穿石窦入，则其内下陷通明，俯见诸君群酌台上，又若登月窟、扪天门而俯瞩尘界矣。
qí shàng yǒu shí dǐ píng guǐ shí duān xuán kōng chù fù yǒu shí zhù wài liè fēn chuāng jiè hù gù zì xià wàng zhī bù yī qí dòu ér nèi shí páng tōng yě
其上有石砥平庋，石端悬空处，复有石柱外列，分窗界户，故自下望之，不一其窦，而内实旁通也。
yú shì bǐng jù dōng rù yù rù yù shēn yǎo rán zhōng pì yì jǐ èr shí zhàng yān
于是秉炬东入，愈入愈深窅，然中辟亦几二十丈焉。
dōng rù jì qióng fù zhuǎn xī běi dé yī dòu
东入既穷，复转西北，得一窦。
pān ér běi shàng hū dào yǐng yáo tòu yǒu xiá zòng héng gāo shēn pián tà
攀而北上，忽倒影遥透，有峡纵横，高深骈沓。
pān qí dōng běi yǒu xué gāo xuán nèi xiá jì jùn wài bì mí gèng jiā xuē zhǐ nà jiē shòu guāng huī wú cóng shēng jiàng
攀其东北，有穴高悬，内峡既峻，外壁弥更加削，只纳接受光晖，无从升降。
gèng cóng ào kū pī qí xī běi chuān yè shàng tòu yòu dé yī mén píng zhěng míng zhí
更从奥窟披其西北，穿腋上透，又得一门，平整明拓。
qí mén běi xiàng qí chù yù gāo tǔ nà fēng yún jià yù rì yuè fēi fù fán jìng
其门北向，其处愈高，吐纳风云，驾驭日月，非复凡境。
qí běi yè shàng yǒu yú ào rán suǒ rù yǐ bù shén yáo
其北腋尚有余奥，然所入已不甚遥。
yóu qí mén chū yù yuán shí mì dèng ér xià qí xià jiē xuē lì zhī bì xuán tū zhī yá wú cóng zhe zú
由其门出，欲缘石觅磴而下，其下皆削立之壁，悬突之崖，无从着足。
nǎi fù cóng dòng zhōng gù dào jiàng chū zhì xuán tái xià kàn chù
乃复从洞中故道，降出至悬台下瞰处。
zhū jūn zì xià hū zào rén rén yǐ wéi xian jí yú yì zì yǐ wéi xian yě
诸君自下呼噪，人人以为仙，即余亦自以为仙也。
shū míng shū àn shū gé shū tōng shū shàng shū xià shū fán shū xian cǐ dòng zhī líng yì rén zhī líng yě
倏明倏暗，倏隔倏通，倏上倏下，倏凡倏仙，此洞之灵，抑人之灵也？
fēi lù gōng zhī lì hé yǐ de cǐ
非陆公之力，何以得此！
qīng shī běi dòng zài qīng shī tán běi àn
青狮北洞，在青狮潭北岸。
qīng shī tán zhě jí yáng dù zhī xià liú yě jiāng tán shēn huì wèi qún yú zhī gōng nǎi cān fǔ zhī jìn zhǎo gǔ wǎng yě wǎng suǒ bù gǎn rù zhě
青狮潭者，即洋渡之下流也，江潭深汇，为群鱼之宫，乃参府之禁沼罟ｇǔ网也网所不敢入者。
qí běi yá yì duō qióng mén yǔ nán dòng gé jiāng xiāng duì
其北崖亦多穹门，与南洞隔江相对。
yú yǔ zhōng guò cǐ bù jí páng sōu
余雨中过此，不及旁搜。
yòu xi wèi qīng shī miào
又西为青狮庙。
wēi fēng xī nán lái dǐ shuǐ ér jǐn
危峰西南来，抵水而尽。
yáng dù zhī shuǐ cóng xi sān lǐ zhī shuǐ cóng běi zhì cǐ hé liú ér dōng fēng jié qí wān yù wèi wù niè xiǎn jùn gāo sǒng miào yǐ qí xià suì jí yōu bì yān
洋渡之水从西，三里之水从北，至此合流而东，峰截其湾，愈为屼嵲ｗùｎｉè险峻高耸，庙倚其下，遂极幽閟焉。
bǎo běi yán zài chéng nán shí èr lǐ jù bǎo zhī běi
堡北岩，在城南十二里〔巨〕堡之北。
bǎo nán qù yáng dù jǐn sān lǐ
〔堡南去洋渡仅三里。
qí mén dōng xiàng zhōng shēn wǔ liù zhàng hòu wā ér xià bù néng shēn rù
〕其门东向，中深五六丈，后洼而下，不能深入。
dú shān cūn xī běi shuǐ yán zài chéng nán bā lǐ dà lù zhī xi
独山村西北水岩，在城南八里大路之西。
dòng mén dōng xiàng qián yǒu shí lù zhōng kuà wèi qiáo gài shuǐ fā shí zì dòng yì chū yě
洞门东向，前有石路，中跨为桥，盖水发时自洞溢出也。
dòng yǐ xī shān xià dòng kǒu wēi shí lěi luò qī qiàn ér xià qí zhōng yǎo rán shēn hēi bù néng xuán rù yě
洞倚西山下，洞口危石磊落，欹嵌而下，其中窅然深黑，不能悬入也。
dǐ zhù yán xī fēng shuǐ yán zài chéng nán sì lǐ
砥柱岩西峰水岩，在城南四里。
yǒu fēng wù tū yú dǐ zhù zhī xi gāo bù jí dǐ zhù ér huí liè bèi zhī shàng mào xià xuē qí lín lí hén yǎn ruò huáng shú xiāng piàn cè lì
有峰屼突于砥柱之西，高不及砥柱，而回列倍之，上冒下削，〔其淋漓痕，俨若黄熟香片侧立。
qí nán duō kōng liè chéng mén ér běi lù yǒu mén běi xiàng liǎng yá rú hé zhǎng shàng bìng
〕其南多空裂成门，而北麓有门北向，两崖如合掌上并。
qí nèi shēn yǎo yǒu guāng nán tòu ruò shén kōng tóng dì mén yǒu zhū shuǐ yì yú liǎng yá bù néng rù
其内深窅，有光南透，若甚崆峒，第门有潴水溢于两涯，不能入。
jǐ fān yù yǐ mǎ dù ér shuǐ xià duō luàn shí qí yì bù qián
几番欲以马渡，而水下多乱石，骑亦不前。
hòu yíng dōng shān dòng zài chéng běi sì shí lǐ jí hòu yíng dōng jiè shí shān zhī xi lù yě qù hòu yíng sì lǐ
后营东山洞，在城北四十里，即后营东界石山之西麓也，去后营四里。
zhōng yòu yǒu xiǎo shān yī zhòng wèi jiè shān ào zhōng duàn chù yǒu jiān fēng zài qián yì yuē dú shān zé qí xi hù yě
中又有小山一重为界，山坳中断处，有尖峰在前，亦曰独山，则其西护也。
zhí dǐ dōng shān xià yǒu shí sǔn yī yuán yún
直抵东山下，有石笋一圆云。
bèi jì èr yuè shí sì rì
备记二月十四日。
xian miào shān zài chéng xi sì lǐ xī miàn shí fēng zhī zuì jìn chéng zhě yě
仙庙山，在城西四里，西面石峰之最近城者也。
shí fēng zhōng xuán sān miàn dǒu jué wéi cóng xī nán āo zhōng pān yá shàng zé sān lǐ sì jìng jǐn zài mù zhōng
石峰中悬，三面陡绝，惟从西南坳中攀崖上，则三里四境尽在目中。
xī yǒu cūn méng dēng shān ér qiáo yù xian dé dào gù tǔ rén sì zhī
昔有村氓登山而樵，遇仙得道，故土人祀之。
xùn táng fú shí zài chéng xi wǔ lǐ xùn táng zhōng
汛塘浮石，在城西五里汛塘中。
xùn táng zhě jí xian miào shān nán zhī wù yě zì xian miào shān qián xi jiē shī zi āo
汛塘者，即仙庙山南之坞也，自仙庙山前西接狮子坳。
wù zhōng yǒu táng zhǎng shù lǐ shuǐ zhǎng shí hóng liú màn yǎn jù yú nì liú ér shàng tǔ rén lì zhī gù bù shū wèi tián ér zhàng wèi táng
坞中有塘长数里，水涨时洪流漫衍，巨鱼逆流而上，土人利之，故不疏为田，而障为塘。
yǒu shí hè yī qū dāng táng zhī zhōng shàng fú rú bài hé fù yè zhī chēng páng yǎn zhōng kōng wài lòu shuǐ yī tán rào zhī shí jī jù qí shàng yòu rú shù liáng zǎn còu qù shuǐ bù jí sān chǐ ér hóng wò yún xū ruò fēn ruò hé jí yīn yūn wān yán zhī shì
有石壑一区当塘之中，上浮如败荷覆叶，支撑旁偃，中空外漏，水一潭绕之，石箕踞其上，又如数梁攒凑，去水不及三尺，而虹卧云嘘，若分若合，极氤氲蜿蜒之势。
qí xī běi lǐ yú jí xùn táng cūn yǐ běi shān zhī xià
其西北里余即汛塘村，倚北山之下。
zhōu pō ài zài chéng dōng èr shí wǔ lǐ dōng jiè shí shān zhī jí yě
周泊隘，在城东二十五里，东界石山之脊也。
ài dāng jí zhōng nán běi chóng yá gāo yā yún qì chū mò qí zhōng yú ài ér dōng jí wéi qiān jiāng jìng
隘当脊中，南北崇崖高压，云气出没其中，逾隘而东，即为迁江境。
qí dōng běi shí shān nèi wèi bā zhài zhī luō hóng dòng
其东北石山内，为八寨之罗洪洞。
àn yī tǒng zhì luō hóng dòng zài shàng lín xiàn dōng běi sì shí wǔ lǐ
按《一统志》：“罗洪洞在上林县东北四十五里。
zé xī shí yì shàng lín jìng ér hòu lún yú zéi suì bù néng huī fù zhì jīn wèi zéi suǒ jù
”则昔时亦上林境，而后沦于贼，遂不能恢复，至今为贼所踞。
dōng nán shí shān nèi wèi mǎ chǎng dòng
东南石山内，为马场洞。
yóu sān lǐ shǔ
犹三里属。
dì de wú jū mín jiē jù mù
第地无居民，皆巨木。
xùn táng hòu wù shí dòng zài chéng xi qī lǐ
汛塘后坞石洞，在城西七里。
xī shān dōng lái guò fó zǐ lǐng fēn wéi liǎng zhī yī zhī zhí dōng wèi xùn táng cūn hòu fēng yī zhī běi zhuǎn wéi wéi guī shān
西山东来，过佛子岭分为两支，一支直东为汛塘村后峰，一支北转为韦龟山。
èr shān zhī dōng běi yòu huán chéng yī wù dōng yǐ xian miào shān wèi qián zhàng zhōng yǒu zhī fēng duì
二山之东北又环成一坞，东以仙庙山为前障，中有支峰对。
qí lù yǒu dòng mén dōng xiàng qián yǒu shuǐ gé zhī nèi wàng shén shēn tǔ rén yún zhōng kě róng qiān rén
其麓有洞，门东向，前有水隔之，内望甚深，土人云中：“可容千人。
xī qí xi yǒu cūn jīn yǐ jū jǐn quán qióng wèi cǎo mǎng
昔其西有村，今已鞠ｊī尽，全，穷为草莽。
suǒ xiàng dōng fēng zhī shàng yì yǒu dòng mén xī xiàng gāo xuán qī cè yì yì yú cǎo mǎng jù wèi jí dēng
“所向东峰之上，亦有洞，门西向，高悬欹侧，亦翳于草莽，俱未及登。
sān céng gé zài cān fǔ tīng shì dōng lù gōng suǒ xīn gòu yě
三层阁在参府厅事东，陆公所新构也。
cháng sōng huán yīn qún fēng sì hé xiāo wú jū wú shù zì yóu zì zài zhī mào rán yǒu yí shì zhī xiǎng
长松环荫，群峰四合，翛ｘｉāｏ无拘无束，自由自在之貌然有遗世之想。
sōng fēng tíng zài shǔ hòu tǔ shān zhī diān sōng yīn shān sè yáo lián pí nì chéng qiáng shàng de xiǎo qiáng yuè sè yóu jiā
松风亭在署后土山之巅，松荫山色，遥连埤堄ｐíｎì城墙上的小墙，月色尤佳。
yú xià tà yú sān céng gé jī zhì wàng xíng
余下榻于〔三〕层阁，几至忘行。
lù gōng jiàn yú yú sōng fēng tíng chén zuì yuè yè gù yǐ zhōng jì
陆公饯余于松〔风〕亭，沉醉月夜，故以终记。
sān lǐ yī yuē shàng wú yú lǐ yī yuē xià wú yú lǐ yī yuē shùn yè lǐ
三里：一曰上无虞里，一曰下无虞里，一曰顺业里。
bā zhài xi jiè zhě yuē zhài lěi dōng yǔ hòu yíng duì
八寨：西界者曰寨垒、东与后营对。
dōu zhě dōng yǔ zhōu ān duì
都者、东与周安对。
bō dīng dōng yǔ sū jí duì
剥丁，东与苏吉对。
dōng jiè zhě yuē luō hóng xi yǔ zuǒ yíng duì
东界者曰罗洪、西与左营对。
nà liáng xi yǔ hòu yíng duì
那良、西与后营对。
gǔ mǎo gǔ bō hé luó
古卯、古钵、何罗。
sān zhèn zhōng yuē zhōu ān běi yuē sū jí xī nán yuē gǔ péng
三镇：中曰周安，北曰苏吉，西南曰古鹏。
guàn bā zhài zhī zhōng zhě nán zì hòu yíng běi dǐ zhōu ān jí yú luō mù dù
贯八寨之中者，南自后营，北抵周安，极于罗木渡。
qí zhōng yǒu nà lì xuán àn lán jiàn qiáo lán zhū cūn nán běi shí yú lǐ
其中有那历、玄岸、蓝涧、桥蓝诸村，南北十余里。
xī nǎi shùn yè lǐ jí zhōu ān zhī shǔ jīn wèi bā zhài yú dǎng suǒ jù
昔乃顺业里及周安之属，今为八寨余党所踞。
qú kuí lán hǎi cháo
渠魁蓝海潮。
bā zhài jiāo tōng ér sān lǐ zhī hòu mén bù tōng yǐ
八寨交通，而三里之后门不通矣。
sān lǐ zhōu wéi shí fēng zhōng dāng tǔ shān jǐn chù fēng qì hán hé dú shèng yú cǐ
三里〔周围石峰，中当土山尽处，风气含和，独盛于此；
tǔ gāo yú yì shēng wù zhuó mào fēi tā chǔ kě jí
土膏腴懿，生物茁茂，非他处可及。
suǒ yì hé sè tè dà héng zhǒng yī guō zhǎng bèi zhī xìng róu jiā yì yì shù tǔ yì bān de fāng suǒ zhí
〕〔所艺禾穑特大，恒种一郭，长倍之，性柔嘉，亦异庶土一般地方所植。
chù wù wú suǒ bù yǒu
〕畜物无所不有。
jī tún jù shí mǐ fàn qí féi yì cháng
鸡豚俱食米饭，其肥异常。
yā dà zhě zhòng sì jīn ér fāng
鸭大者重四斤而方。
cǐ bāng jì yú shén jiān zhǎng jǐn yú cùn ér cǐ dì dú yǒu zhǎng sì wǔ cùn zhě
此邦鲫鱼甚艰，长仅逾寸，而〔此地〕独有长四五寸者。
sān lǐ chū kǒng què
三里出孔雀。
fēng sú zhēng yuè chū wǔ qǐ shí wǔ zhǐ nán fù dá gē yuē dǎ bá huò yuē dǎ bo
风俗：正月初五起，十五止，男妇答歌曰“打跋”，或曰“打卜”。
jǔ guó ruò kuáng yì yín sú yě
举国若狂，亦淫俗也。
guǒ pǐn nán zhǒng wú dān lì běi zhǒng wú hé táo qí yú jiē yǒu zhī
果品南种无丹荔，北种无核桃，其余皆有之。
chūn chū gǒu qǐ yá dà rú zhù yún cǎi yú shù gāo èr sān zhàng ér bù jié shí yuè yǐ tāng zhǔ wù qí yá shí zhī rù kǒu wēi shì yǒu kǔ ér dài liáng xuán yǒu yì wèi fēi wú tǔ suǒ néng wàng
春初，枸杞芽大如箸云，采于树，高二三丈而不结实，瀹ｙｕè以汤煮物其芽实之入口，微似有苦而带凉，旋有异味，非吾土所能望。
mù mián shù shén gāo ér jù yuè xi suí chù yǒu zhī ér cǐ zhōng yóu duō
木棉树甚高而巨，粤西随处有之，而此中尤多。
chūn shí huā dà rú mù bǐ jí xīn yí ér hóng sè càn rán rú yún jǐn fú kōng yǒu bái niǎo chéng qún sì miàn xiáng rào zhī xiǎng shí zhuó qí cóng yě
春时花大如木笔即辛彝，而红色灿然，如云锦浮空，有白鸟成群，四面翔绕之，想食啄其丛也。
jié bāo rú yā dàn lǎo liè ér tǔ huā zé pān zhī huā yě rú é líng yáng róng bái ér yǒu guāng
结苞如鸭蛋，老裂而吐花，则攀枝花也，如鹅翎、羊绒，白而有光。
yún sì chéng rén yì yǒu liàn zhēng zhǔ shǐ róu ruǎn jié bái zhī wèi bù zhě xì mì nán chéng ér qí sè wēi huáng xiǎng zá sī yǐ chéng zhī yě
云泗城人亦有练蒸煮使柔软洁白之为布者，细密难成，而其色微黄，想杂丝以成之也。
xiāng sī dòu shù jí hóng dòu shù gāo sān sì zhàng yǒu jiá rú zào jiá ér xì měi zhī sì wǔ jiá rú zǎn yī chù zhǎng yī cùn ér dà jǐn rú zhǐ
相思豆树即红豆树高三四丈，有荚如皂荚而细，每枝四五荚，如攒一处，长一寸而大仅如指。
zi sān sì lì zhui yīng zhōng dōng jiān jiá lǎo liè wèi liǎng piàn pán suō rú huā duo zi yóu bù là
子三四粒缀英中，冬间荚老裂为两片，盘缩如花朵，子犹不落。
qí zi rú dòu zhī xì zhě ér biǎn sè rú diǎn zhū shān hú bù néng bǐ qí cǎi yě
其子如豆之细者而扁，色如点朱，珊瑚不能比其彩也。
yú suǒ de hé xǔ
余索得合许。
zhú yǒu zhōng shí wài duō jù cì zhě cóng shēng ér zuì dà
竹有中实外多巨刺者，丛生而最大；
yǒu zhǎng jié zhī ruò bù fán zhě xiāo sǎ ér pō xì
有长节枝弱不繁者，潇洒而颇细；
rú wú de zhī sǒng jié xū zhōng zé jiān yǒu zhī ér wú jù zhě
如吾地之耸节虚中，则间有之而无巨者；
yòu yī zhǒng jié xì ér píng jǐn ruò zhui yī lǚ ér sè bái kě wèi zhàng tǔ rén yì yuē zòng zhú chū sān zhèn zhī sū jí
又一种节细而平，仅若缀一缕而色白，可为杖，土人亦曰粽竹，出三镇之苏吉；
qí de yì yǒu fāng zhú zhǐ zài xià shù jié ér bù shèn duān
其地亦有方竹，止在下数节而不甚端。