shí sì rì chen qǐ yīn yún sì bù jí suǒ qí yóu dōng yán
十四日晨起，阴云四布，即索骑游东岩。
yán zài dōng shí fēng zhī lù yóu dú shān rù ài dù tǔ shān yī zhòng gòng sān lǐ dǐ qí xià
岩在东石峰之麓，由独山入隘，度土山一重，共三里抵其下。
yǒu shí sǔn yī yuán bàng shí fēng xi lù yán zài shí sǔn zhī shàng
有石笋一圆，傍石峰西麓，岩在石笋之上。
yáo jiàn dāng fēng bàn yī mén xī xiàng gāo xuán zé xi dòng hòu chuān bié qiào
〔遥见当峰半，一门西向高悬，则西洞后穿别窍。
yóu nán lù shàng jī yǒu liǎng mén bìng liè àn dòng zài dōng míng yán zài xi èr mén jù nán xiàng
〕由南麓上跻，有两门并列，暗洞在东，明岩在西，二门俱南向。
xiān rù míng yán zhōng gāo chǎng píng huō hòu yī shí ruǐ zhōng xuán
先入明岩，中高敞平豁，后一石蕊中悬。
chuān ruǐ ér rù xià zhuì xiǎo xué shàng zé chuí rǔ yǎo tiǎo wéi chéng kān jí líng lóng xiān huàn
穿蕊而入，〔下坠小穴，上则垂乳窈窕，围成龛，极玲珑纤幻。
kān zhōng yuán qiě jùn zhù shuǐ yī chí chén yìng yá bì guāng yǐng shàng zhào gàn hēi hóng sè bì duó mù
龛中圆且峻，贮水一池，沉映崖壁，光影上照，绀ｇàｎ黑红色碧夺目。
zhuàn mén ér xi yòu kāi yī mén xī xiàng yì míng huō gāo shuǎng xià lín jué bì jí qián cóng wù zhōng yáo jiàn gāo xuán zhě
〕转门而西，又开一门，西向，亦明豁高爽，下临绝壁，〔即前从坞中遥见高悬者。
qí nèi yǔ nán mén zhuǎn jiē chù shí zhù huò sǒng ér wèi tái huò chuí ér chéng kān zǎn hé tòu yìng zhēn shén xiān kū zhái diāo lòu suǒ bù néng jiù zhě yě
〕其内与南门转接处，石柱或耸而为台，或垂而成龛，攒合透映，真神仙窟宅，雕镂所不能就者也。
réng chū nán mén cóng qí dōng běi xiàng yǔ lǚ rù àn dòng
仍出南门，从其东北向，伛偻入暗洞。
mén wài ài zhōng wā shǎo xià dòng suì qióng rán gōu huǒ běi rù shù zhàng zé yù rǔ dǎo chuí pián sǒng yāo jiǎo bīn fēn dǐ shèn píng
〔门外隘中洼，〕少下，洞遂穹然，篝火北入数丈，则玉乳倒垂骈耸，夭矫缤纷，〔底甚平。
yóu qí yè tòu xì ér rù qí ér xi xiá dōng xì jiē bù shù zhàng jǐn wéi zhí běi yú rǔ xì jìn nèi fù kuān
〕由其腋透隙而入，〔岐而西，峡东隙皆不数丈尽，惟直北逾乳隙进，内复宽。
shào dōng zhuǎn chuí zhù yì duō
〕少东转，垂柱益多。
píng dǐ zhōng yǒu duī shí yī fāng tǔ rén hào wèi guān cái shí yǐ xíng sì yě
平底中有堆石一方，土人号为“棺材石”，以形似也。
gèng rù cóng shí dōng běi zhuǎn shí pō gāo xià rǔ sǔn cēn cī lì
更入，〔从石东北转，石坡高下，乳笋参差立。
pī qiào běi rù fù bì yī zuì jù shì rǔ zhù huí huán hé pì mò cè
披窍北入，复辟一最巨室，乳柱回环，阖辟莫测。
cóng cǐ xī běi chuān ài ér xià qí rù shén yáo wén shēn chù yǒu xī chéng tán xià kuà shí wèi liáng shàng zé kōng míng tòu yǐng
〕从此西北穿隘而下，其入甚遥，闻深处有溪成潭，下跨石为梁，上则空〔明〕透影。
shí wù cóng dōng zhuǎn jìng cóng bié dòu réng xià duī shí bàng
时误从东转，竟从别窦仍下堆石傍。
yù fù rù mì xī běi ài ér yì jù yǐ duō kǒng yī shí bù jì nǎi cóng gù dào chū
欲复入觅西北隘，而易炬已多，恐一时不继，乃从故道出。
wén cǐ dòng dōng tōng qiān jiāng suī wèi bì rán ér tòu shān ér dōng jí wéi nà liáng zéi zhài zhī de wèi zhī guǒ yǒu cóng chū chù ěr
闻此洞东通迁江，虽未必然，而透山而东，即为那良贼寨之地，未知果有从出处耳。
yú suǒ rù zhǐ de sān sì zhuǎn dù bù jí qí shí zhī yī èr rán suǒ dǔ rǔ zhù zhī guī lì wú guò cǐ zhě cǐ dòng jì yǐ shēn guǐ jiàn qí ér xi pàn míng yán fù yǐ míng tòu biǎo yì hé zhī zhēn chéng èr měi yǐ
余所入止得三四转，度不及其十之一二，然所睹乳柱之瑰丽，无过此者，此洞既以深诡见奇，而西畔明岩复以明透表异，合之真成二美矣。
chū dòng réng xià shān xī běi xíng yī lǐ bàn dǐ dú shān
出洞，仍下山西北行，一里半抵独山。
cóng qí běi ér xi yòu yī lǐ bàn fàn yú hòu yíng
从其北而西，又一里半，饭于后营。
yáng jūn tǒng yíng bīng qí ér sòng yú suì xià shān běi xíng
杨君统营兵骑而送余，遂下山北行。
dōng xī liǎng shān yī shí yī tǔ xiāng chí nán xià yǒu xiǎo shuǐ nán liú yú qí zhōng jīng hòu yíng ér nán jīn jī ài zhī běi nǎi xī nán zhuì hè ér qù jí qín shuǐ qiáo zhī shàng liú yě
东西两山，一石一土，相持南下，有小水南流于其中，经后营而南，金鸡隘之北，乃西南坠壑而去，即琴水桥之上流也。
cóng cǐ běi wàng zhí běi shén yáo
从此北望，直北甚遥；
nán wàng zé jīn jī shí fēng ruò dāng mén zhī biāo
南望则金鸡石峰若当门之标。
hòu yíng tǔ shān tóu nán wěi běi zhōng xuán liǎng jiè zhī zhōng xī nán zǒu ér jǐn yú sān lǐ suì jié wèi tǔ mài zhī jǐn jú yún
后营土山头南尾北，中悬两界之中，西南走而尽于三里，遂结为土脉之尽局云。
běi xíng bā lǐ yǒu tǔ jí zì xi ér dōng héng shǔ yú liǎng jiè zhī zhōng zé nán běi fēn shuǐ zhī jí yě nán rù yú yáng dù ér běi suì rù luō mù dù yān
北行八里，有土脊自西而东，横属于两界之中，则南北分水之脊也，南入于杨渡，而北遂入罗木渡焉。
yú jí běi èr lǐ wèi nà lì cūn yòu sān lǐ wèi xuán àn cūn
逾脊北二里，为那力村，又三里为玄岸村。
èr cūn jù zài dōng shí fēng zhī xià xī jiē mín jū jīn wèi bā zhài zéi suǒ jù yǐ
二村俱在东石峰之下，昔皆民居，今为八寨贼所踞矣。
yòu běi sān lǐ shuǐ cóng zhí běi qù lù xi chuān tǔ shān zhī yè
又北三里，水从直北去，路西穿土山之腋。
yī lǐ xi xià zé tǔ shān fù dōng xī jiā ér chéng wù
一里西下，则土山复东西夹而成坞。
yòu běi shí lǐ shì wèi lán jiàn jù zéi cūn yǐ
又北十里，是为蓝涧，俱贼村矣。
zéi shǒu lán hǎi cháo zhě jiā xī shān xià
贼首蓝海潮者，家西山下。
yǒu jiàn cóng qí qián běi liú sù zhī xíng běi yī lǐ bàn yǒu shí shān tū yú wù dōng yóu qí xi lù yú xiǎo pō jí wéi zhōu ān jiè yǐ
有涧从其前北流，溯之行，北一里半，有石山突于坞东，由其西麓逾小坡，即为周安界矣。
yòu èr lǐ yī cūn zài dōng shān lù yuē cháo lán
又二里，一村在东山麓，曰朝蓝。
qián jiàn zhōng yǒu tán shēn huì chéng chè zì shì ér běi suì chéng tuō bì yàng cuì zhī liú suǒ yún lán jiàn zhě qǐ yǐ cǐ yé
前涧中有潭，深汇澄澈，自是而北，遂成拖碧漾翠之流，所云“蓝涧”者，岂以此耶？
lán jiàn běn sān lǐ zhī shùn yè lǐ shǔ
蓝涧本来是三里顺业里的属地。
jīn nán dǐ nà lì guò jí zhī de jù wèi bā zhài yú niè suǒ jù ér lán hǎi cháo zé qí kuí yě
今南抵那力过脊之地，俱为八寨余孽所踞，而蓝海潮则其魁也。
yóu lán jiàn ér běi dǐ luō mù dù nán dǐ zuǒ yíng zhōng kāi tiān chéng zhí jiā jiē tǔ shān yě
由蓝涧而北抵罗木渡，南抵左营，中开天成直夹，皆土山也。
qí liǎng shí shān xi wèi zhài lěi dōu zhě bō dīng dōng wèi luō hóng nà liáng
其两石山：西为寨垒、都者、剥丁，东为罗洪、那良。
dōng xī jiē zéi sǒu
东西皆贼薮。
cháo lán xī běn zhōu ān shǔ jīn běi dǐ zhōu ān yì jù wèi zhū wù nì zéi zào fǎn zhě suǒ jù bìng zhōu ān yì jí jí yǐ
朝蓝昔本周安属，今北抵周安亦俱为诸蘁ｗù逆贼，造反者所踞，并周安亦岌岌矣。
yóu cháo lán suí jiàn dōng àn yòu běi wǔ lǐ zhuǎn ér dōng yú tǔ shān běi xià yī lǐ fù xíng wù zhōng
由朝蓝随涧东岸又北五里，转而东逾土山，北下一里，复行坞中。
sān lǐ chū wù
三里，出坞。
yòu xi xíng yī lǐ shǐ jiàn qián xī cóng tǔ shān xi pàn běi zhù yǔ shí shān xī xiá zhī jiàn hé ér dōng lái suì yǒu shāng shāng zhī shì
又西行一里，始见前溪从土山西畔北注，与石山西峡之涧合而东来，遂有汤汤之势。
shè xī běi shàng xī yì zhé ér běi bù bàn lǐ shì wèi zhōu ān zhèn
涉溪北上，溪亦折而北，不半里，是为周安镇。
shù jiā zhī jù tuí yuán bài zhǐ zài xī xi àn ér xī dōng gāo yú jù wèi zéi jù bù kě wèi zhèn yǐ
数家之聚，颓垣败址，在溪西岸，而溪东膏腴俱为贼踞，不可为镇矣。
suǒ yún zhèn zhě shì wèi zhōu ān qí xī nán wèi gǔ péng jīn zuò gǔ péng qí běi yuē sū jí jīn zuò sī jí zǒng míng sān zhèn
所云镇者，是为周安，其西南为古鹏今作古蓬，其北曰苏吉今作思吉，总名三镇。
gài jiè yú bā zhài zhī zhōng zhě yě
盖界于八寨之中者也。
jīn zhōu ān jǐn cún gǔ péng quán fèi wéi sū jí yóu gù xī yǒu tǔ zhèn guān wú xìng zhě yǐ qīng shān píng mín suǒ yī fú zhuāng jū bīn zhōu wèi xí qí zhí
今周安仅存，古鹏全废，惟苏吉犹故，昔有土镇官吴姓者，以青衫平民所衣服装居宾州，未袭其职。
qí zi fu xí ér sǐ
其子甫袭而死。
hòu wěi shào guān jí gǔ líng sī jiǔ sī zhī yī
后委哨官及古零司九司之一。
jiān shè zhī ér gǔ líng biān cháng bù jí
兼摄之，而古零鞭长不及。
qián nián bā zhài zéi yóu cǐ jié shàng lín kù yín wéi shàng lín xiàn guān suǒ shēn dāng dào fù mì wú shì zhī yí gū réng xí
前年，八寨贼由此劫上林库银，为上林县官所申，当道复觅吴氏之遗孤仍袭。
qí gū míng chéng zuò cái shí èr suì fù jí qián fu xí ér sǐ zhě
其孤名承祚，才十二岁，父即前甫袭而死者。
qí wài zǔ wu xìng zhě hào yú xīn nǎi bīn zhōu zhe xìng yóu dà rén yǐ chéng míng zhě
其外祖伍姓者号娱心，乃宾州著姓，游大人以成名者。
fu zì bīn zhōu tóng chéng zuò dào zhèn jiàn zhōu ān diāo bì yǐ chéng zuò suí shī zú yè yú sū jí
甫自宾州同承祚到镇，见周安凋敝，以承祚随师卒业于苏吉。
ér wu shì fǎn zhōu ān jiàn yú zhì zhé gē shēng yǐ xiǎng
而伍适返周安，见余至，辄割牲以饷。
tǔ sī yǐ zǎi zhū yī wèi xiàn kè wèi jìng
土司以宰猪一味献客为敬。
gài yáng jūn xī céng wěi shǔ cǐ zhèn jiàn qí sòng yú fēi zhí chóng xīn kè yóu liàn jiù zhǔ yě
盖杨君昔曾委署此镇，见其送余，非直重新客，犹恋旧主也。
shì wǎn fù tóng yáng wu èr jūn běi èr lǐ yóu luō yǐn yán
是晚复同杨、伍二君北二里游罗隐岩。
yán zài zhèn zhī xī běi yú nǎi shí fēng xi duàn chù
岩在镇之西北隅，乃石峰西断处。
gài dà xī nán jīng zhōu ān zhī qián ér běi zhì cǐ yǒu tǔ yuán yī zhōu wèi jiù bīn zhōu nán dān wèi yí zhǐ nǎi wàn lì bā nián zhēng bā zhài ér zhèn cǐ zhě
盖大溪南经周安之前而北至此，有土垣一周，为旧宾州南丹卫遗址，乃万历八年征八寨而镇此者。
hòu wèi yí sān lǐ zhōu yí gù chǔ ér cǐ de suì wèi qiū xū jīn qiě wèi zéi sǒu kě hèn yě
后卫移三里，州移故处，而此地遂为丘墟，今且为贼薮，可恨也。
àn yī tǒng zhì luō hóng dòng zài shàng lín xiàn dōng běi sì shí wǔ lǐ wèi wéi mín yǐn jū zhī de zé luō hóng xī yì shàng lín shǔ ér hòu lún yú zéi zhě yě
按《一统志》，罗洪洞在上林县东北四十五里，为韦旻ｍíｎ隐居之地，则罗洪昔亦上林属，而后沦于贼者也。
yóu tǔ yuán běi zhí qù wèi sū jí luō mù dù dà dào yóu tǔ yuán xī xiàng rù shí fēng ài yǒu shù jiā yǐ ài cè wèi luō zhài cūn
由土垣北直去为苏吉、罗木渡大道，由土垣西向入石峰隘，有数家倚隘侧，为罗寨村。
cūn qián shí fēng tè qǐ yán xué pō duō dàn qiǎn ér bù shēn
村前石峰特起，岩穴颇多，但浅而不深。
qí xi lù wèi luō yǐn yán yán héng liè rú tà
其西麓为罗隐岩，岩横裂如榻。
xī yǒu rú shēng guò cǐ wú tuō sù chù jì qī cǐ zhōng tí shī yá shàng hòu rén suì zhǐ wèi luō yǐn
昔有儒生过此，无托宿处，寄栖此中，题诗崖上，后人遂指为罗隐。
qí tí jù bǐ lǐ ér zhū rào róng xún luó de jūn guān guò zhī duō yǒu jì tí qí xià zhě qǐ yǐ qí wèi cuī hào yé
其题句鄙俚，而诸绕戎巡逻的军官过之，多有继题其下者，岂以其为崔浩耶？
shì wǎn hái sù zhōu ān zuò xiè lù jūn shū bì yáng
是晚还宿周安，作谢陆君书畀杨。
shí wǔ rì zǎo yǔ fēi fēi jì fàn shǎo jì suì bié yáng jūn wu jūn qí ér sòng yú jù suí dà xī xi àn běi xíng
十五日早雨霏霏，既饭少霁，遂别杨君，伍君骑而送余，俱随大溪西岸北行。
shí fēng xi tū lù zuǒ fēng sì miàn duō kāi xué qiào zhōng kōng dì gāo mò néng shàng
〔石峰西突路左，峰四面多开穴窍，中空，第高莫能上。
běi yòu yǒu lì zhī yán shēn hēi xū jù rù wén zhōng yǒu lì zhī pén
北又有荔枝岩，深黑，须炬入，闻中有荔枝盆。
yú shì dōng xī liǎng jiè jù shí fēng wú fù tǔ shān zhōng jiān yǐ
〕于是东西两界俱石峰，无复土山中间矣。
xiān běi shè yī xiǎo shuǐ yòu běi shè yī jiàn shuǐ jiē dōng xiàng rù dà xī
〔先北涉一小水，又北涉一涧，水皆东向入大溪。
gòng sì lǐ xiǎo fēng dāng wù lì qiàn kōng duō xué nǎi xià liú zhèn shān yì rú sān lǐ zhī dú shān dàn nán běi yì wèi ěr
共四里，小峰当坞立，嵌空多穴，乃下流镇山，亦如三里之独山，但南北易位耳。
běi liù lǐ shān xiá zhōng zhí jù luò yǐ xī fēng xià shì wèi sū jí zhèn
〕北六里，山峡中拓，聚落倚西峰下，是为苏吉镇。
wu jūn liú yú rù tóu mù lán lìng chéng zuò jí qí shī chū jiàn yù qiáng fàn
伍君留余入头目栏，令承祚及其师出见，欲强饭；
yú jí cí zhī chū nǎi yǐ duō rén sòng yú xíng
余急辞之出，乃以多人送余行。
yòu běi sān lǐ yòu yǒu tǔ shān tū liǎng jiè shí shān zhōng yú shì shēng zhì gāo xià jù suí liǎng shí shān zhī lù ér liú xī jiàn báo pò jìn dōng jiè xiāng qù chà yuǎn yǐ
又北三里，又有土山突两界石山中，于是升陟高下，俱随两石山之麓，而流溪渐薄迫近东界，相去差远矣。
yòu běi shí wǔ lǐ zé yī jiāng xī zì wàn fēng shí xiá zhōng pò ài ér chū héng liú dōng qù fù pò wàn fēng rù xiá zé dōu ní jiāng jí hóng shuǐ hé yě
又北十五里，则一江西自万峰石峡中破隘而出，横流东去，复破万峰入峡，则都泥江即红水河也。
yǒu kū mù xiǎo zhōu èr yǐ dù rén ér mǎ fú jiāng yǐ dù
有刳木小舟二以渡人，而马浮江以渡。
jiāng kuò yǔ tài píng zhī zuǒ jiāng lóng ān zhī yòu jiāng xiāng sì ér liǎng àn shén jùn jiāng qiàn shēn yá jiān yuān bì shēn chén gài dāng shuǐ hé shí wú fù zhuó liú yǎn màn shàng sè yě
江阔与太平之左江、隆安之右江相似，而两岸甚峻，江嵌深崖间，渊碧深沉，盖当水涸时无复浊流渰漫上色也。
qí jiāng zì qǔ jìng dōng shān fā yuán jìng zhān yì ér běi pǔ ān ér nán suǒ wèi běi pán jiāng shì yě
其江自曲靖东山发源，径沾益而北，普安而南，所谓北盘江是也。
tǔ rén yún zì lì zhōu nà de zhì cǐ dì bù zhī nán pán zhī zài ā mí mí lè zhě yì hé cǐ fǒu
土人云自利州、那地至此，第不知南盘之在阿迷、弥勒者，亦合此否？
dù jiāng ér běi fàn yú luō mù bǎo jīn zuò mò nǎi wàn lì bā nián zhēng bā zhài shí suǒ zhì zhě
渡江而北，饭于罗木堡今作墨，乃万历八年征八寨时所置者。
bǎo bīng wǔ shí yú jiā qí tóu mù wèi wáng xìng qì ér su yǔ wèi tǔ zéi huáng tiān tái wáng píng yuán suǒ qīn jìn shāng qí rén lǔ qí zī qiú yú rù fǔ qǐ shì
堡兵五十余家，其头目为王姓，泣而诉予，为土贼黄天台、王平原所侵，近伤其人，掳其赀，求余入府乞示。
yú yǐ qí sòng rén shǎo bù zhī xǔ
余以其送人少，不之许。
qí de yǐ shǔ xīn chéng ér shì bǎo zé lì yú qìng yuǎn yǐ xīn chéng tǔ sī yě
其地已属忻城，而是堡则隶于庆远，以忻城土司也。
bīn qìng zhī fēn nán běi yǐ jiāng wèi jiè
宾庆之分南北，以江为界。
bǎo běi dōng xī liǎng jiè shí shān fù yáo liè ér tǔ shān zé pán cuò yú zhōng
堡北，东西两界石山复遥列，而土山则盘错于中。
běi fù yǒu xiǎo jiāng běi zì shān zhài ér lái shān zhài zhě jí yǒng dìng tǔ sī yě
北复有小江，北自山寨而来，山寨者，即永定土司也。
xún dōng shān ér nán rù dōu ní
循东山而南入都泥。
lù xún xi pàn shí shān běi shàng èr shí lǐ yǒu cūn yǐ xī shān zhī lù yuē lóng tóu cūn
路循西畔石山北上二十里，有村倚西山之麓，曰龙头村。
cūn hòu shí shān zhī xi jiē yáo rén dì
村后石山之西，皆瑶人地。
gài zì dōu ní jiāng běi luō mù bǎo xi yǐ rán yǐ
盖自都泥江北，罗木堡西已然矣。
lóng tóu cūn zhī dōng yǒu shuǐ yī zì běi lái zhě yǒng dìng zhī shuǐ yě
龙头村之东有水，一自北来者，永定之水也；
yī zì dōng lái zhě xīn chéng zhī shuǐ yě
一自东来者，忻城之水也。
èr shuǐ hé yú cūn qián jí nán liú ér hé luō mù xià liú zhě yě
二水合于村前，即南流而合罗木下流者也。
yòu běi èr lǐ wèi gǔ lēi cūn cūn zài píng wù zhōng
又北二里为古勒村，村在平坞中。
cūn běi sān lǐ fù bī xiǎo shān xi àn xíng yòu wǔ lǐ yǒu xiǎo cūn yǐ xī fēng zhī lù yòu yǒu xiǎo shuǐ xi zì shí fēng xià yǒng xué ér chū dōng liú ér zhù yú xiǎo jiāng
村北三里，复逼小山西岸行，又五里，有小村倚西峰之麓，又有小水西自石峰下涌穴而出，东流而注于小江。
jié liú dù xiǎo shuǐ běi yòu dōng shàng tǔ pō shì wèi gāo yáng zhàn
截流渡小水北，又东上土坡，是为高阳站。
shì zhàn zài xiǎo jiāng zhī xi dù jiāng dōng yú fēng ài ér rù gòng shí wǔ lǐ ér dǐ xīn chéng
是站在小江之西，渡江东逾峰隘而入，共十五（里）而抵忻城；
sù xiǎo jiāng běi wǔ shí lǐ dǐ yǒng dìng yòu liù shí lǐ ér zhì qìng yuǎn yì zhēng bā zhài shí suǒ zhì
溯小江北五十里抵永定，又六十里而至庆远，亦征八寨时所置。
zhàn nǎi xīn chéng tóu mù suǒ guǎn zhě
站乃忻城头目所管者。
qí de shí fēng zhī hòu jí wéi yáo kū
其地石峰之后即为瑶窟。
qí xi yǒu yí jiāng xiǎng jí luō mù dù zhī shàng liú
其西有彝江、想即罗木渡之上流。
qí nèi yǒu lù zì dōng lán nà de zǒu nán níng zhě cóng zhī
其内有路，自东兰、那地走南宁者从之。
dōng shí fēng zhī hòu jí xīn chéng
东石峰之后即忻城。
qí dōng jiè jiē liǔ zhōu
其东界接柳州。
qí zhàn shǐ yòng zhú jiān yú jí huá gān gài tǔ sú rán yě
其站始用竹肩舆（即“滑竿”），盖土俗然也。
zì sān lǐ mǎ zhì zhōu ān zhōu ān mǎ zhì gāo yáng gāo yáng huàn yú zhí sòng zhì fǔ
自三里马至周安，周安马至高阳高阳换舆直送至府。
cǐ dì wú yú kě xíng yǐ
此地无虞，可行矣。
shì rì gòng xíng wǔ shí yú lǐ yǐ dù luō mù nàn yě
是日共行五十余里，以渡罗木难也。
shí liù rì chen qǐ yīn rú gù
十六日晨起，阴如故。
fu zì lóng tóu cūn lái shǐ fù zhú wèi yú jì ér běi xíng
夫自龙头村来，始缚竹为舆，既而北行。
shí lǐ dōng xī liǎng jiè shí shān zhōng tǔ shān jiàn wú yǒu shí shān tū lù zuǒ xiǎo jiāng yóu qí dōng lù chū qí xi
十里，东西两界石山中土山渐无，有石山突路左，小江由其东，路出其西。
yòu běi shí lǐ xi jiè shí shān tū ér dōng chū shì wèi héng shān nǎi xīn chéng yǒng dìng fēn jiè chù yě
又北十里，西界石山突而东出，是为横山，乃忻城、永定分界处也。
yuán shān zuǐ pán yá běi zhuǎn chán shí qīn qí zhōng dú lín lí huá nào jiān yǒu xíng lǎo tíng xì zhōng yá lù pō gāo ér dú ruò cǐ zhě yǐ shàng yǒu zhòng yá gāo zhì gù shuǐ lì qí xià ěr
缘山嘴盘崖北转，巉石嵚崎，中独淋漓滑淖，间有行潦停隙中，崖路颇高而独若此者，以上有重崖高峙，故水沥其下耳。
rán lěi shí yǔ mì shù méng bì shàng xià jù mò kě kuī tiào
然磊石与密树蒙蔽，上下俱莫可窥眺。
jiān cóng xì jiān fǔ jiàn lù shí zhī xià shí liè chéng tán bì bō yuān chéng hán yǐng shēn bì yòu huò yǎng jiàn shàng yǒu xuē yún pái kōng zhī zhàng tòu cóng ér chū huò xiàn huò yǐn shū gāo shū xià lìng rén huǎng hū
间从隙间俯见路石之下，石裂成潭，碧波渊澄，涵影深閟，又或仰见上有削云排空之嶂，透丛而出，或现或隐，倏高倏下，令人恍惚。
jì běi liǎng jiè shí shān yóu zhí ér běi
既北，两界石山犹拓而北。
yòu bā lǐ yǒu shí fēng yī zhī zhōng xuán wù fēn ér wèi èr qí yī tōng xī běi qí yī tōng dōng běi
又八里，有石峰一枝中悬，坞分而为二，其一通西北，其一通东北。
yú xún xī běi wù sù liú rù yòu wǔ lǐ fù yǒu fēng zhōng tū xiǎo jiāng yuán qí dōng chū lù yú qí xi rù
余循西北坞溯流入，又五里，复有峰中突，小江缘其东出，路逾其西入。
yòu èr lǐ yǒu shù shí jiā yǐ zhōng fēng zhī běi shì wéi tóu kuí cūn jīn zuò tóu kuī yǐ zhōng tū fēng xíng ruò dōu zhòu gǔ dài shì bīng de tóu kuī yě
又二里，有数十家倚中峰之北，是为头奎村今作头盔以中突峰形若兜胄ｄōｕｚｈòｕ古代士兵的头盔也。
fàn yú tóu mù hé xìng zhě jiā
饭于头目何姓者家。
zì héng shān zhī běi jiē wéi shān zhài jīn zuò sān zhài de
自横山之北，皆为山寨今作三寨地。
hóng zhì jiān dōu yù shǐ shān qiān zàn zòu zhì yǒng dìng zhǎng guān sī zhǎng guān wéi xìng lì fǔ
弘治间，都御史邓迁瓒奏置永定长官司，长官韦姓，隶府。
qí xi yòu yǒu yǒng shùn sī tǔ guān míng shān zōng shèng
其西又有永顺司，土官名邓宗胜。
jiā jìng jiān diào èr tǔ sī bīng zhì wú xiāng jiǎo wēi zhě suǒ yún láng bīng shì yě
嘉靖间调二土司兵至吾乡剿倭者，所云狼兵是也。
jì fàn rì sè hū jì
既饭，日色忽霁。
běi xiàng wù zhōng xíng shǐ xún dōng jiè shí shān yǐ
北向坞中行，始循东界石山矣。
wǔ lǐ dǐ yǒng dìng sī jí suǒ wèi shān zhài yě
五里，抵永定司，即所谓山寨也。
tǔ guān suǒ jū cūn zài xi jiè shí shān xià yù liú yú zhǐ sù yú yǐ rì cái guò wǔ bù rén ér xíng
土官所居村在西界石山下，欲留余止宿，余以日才过午，不人而行。
jiàn wén léi shēng yǐn yǐn
渐闻雷声隐隐。
yòu běi èr lǐ xi jié wù ér guò
又北二里，西截坞而过。
wù zhōng yǒu shí tán huò duàn huò xù hán shuǐ yú zhōng jí xiǎo jiāng zhī mài yě shuǐ dà shí zé chéng xī ér hé zé fú liú yú xià ěr
坞中有石潭，或断或续，涵水于中，即小江之脉也，水大时则成溪，而涸则伏流于下耳。
yú shì fù xún xi jiè shí shān ér běi yòu wǔ lǐ yǒu fēng dāng wù lì chuān qí yè ér běi wù suì xī xiàng ér zhuǎn yú shì chū yòu chéng nán běi èr jiè yǐ
于是复循西界石山而北，又五里，有峰当坞立，穿其腋而北，坞遂西向而转，于是出又成南北二界矣。
qí shí hēi yún zì xī běi yǒng qǐ shì rú pō mò jí xi chí qī lǐ yǔ dà zhì bì zhī shí bì bǎo jīn zuò yòu bié zhī cǎo péng xià
其时黑云自西北涌起，势如泼墨，亟西驰七里，雨大至，避之石壁堡今作右别之草蓬下。
shí bì bǎo zài běi shān zhī lù bǎo shì bèi huǒ yù zhǐ qí jiān wú sù chù
石壁堡在北山之麓，堡适被火，欲止其间，无宿处。
bàn shǎng yǔ zhǐ nǎi xi èr lǐ yú lǐng āo cǐ nǎi dōng xi fēn shuǐ zhī jí yě
半晌雨止，乃西二里，逾岭坳，此乃东西分水之脊也。
nán běi jù shí shān rú mén yú mén xi chū shǐ kuò rán dà kāi zhōng jiē tǔ fù gāo xià
南北俱石山如门，逾门西出，始扩〔然〕大开，中皆土阜高下。
xún shí fēng zhī xi lù běi xiàng shēng zhì tǔ fù qí shàng duō huí huán zhōng wā dà zhě rú táng xiǎo zhě rú jǐng ér jiē wú shuǐ fǔ kàn bú jiàn qí dǐ
循石峰之西麓，北向升陟土阜，其上多回环中洼，大者如塘，小者如井，而皆无水，俯瞰不见其底。
shuǐ yóu de xíng cǐ qí zhōng zhuì qù yī rú tài píng fǔ suǒ jiàn
〔水由地行，此其中坠去，一如太平府所见。
běi xíng wǔ lǐ shǐ xià tǔ shān wù zhōng
〕北行五里，始下土山坞中。
qí shuǐ dōng běi qù lù fù běi tòu shí fēng zhī ài cǐ chù yòu shí fēng yī zhī zì xi ér dōng
其水东北去，路复北透石峰之隘，此处又石峰一支自西而东。
yī lǐ chū ài yòu yī lǐ yú dōng fēng zhī lù dé yī cūn yuē cǎo táng nǎi féng huī shǐ zhī jiā dīng yě
一里出隘，又一里，于东峰之麓得一村，曰草塘，乃冯挥使之家丁也。
tóu mù yuē dōng guāng yán qí zhǔ zài qīng táng jīn zuò qīng táng jīn qiě wǎng nán xiāng
头目曰东光，言其主在青塘今作清塘，今且往南乡。
yú yǐ lù jūn shū lìng qí sù chuán qù
余以陆君书令其速传去。
féng míng rùn èr nián qián wǎng sì chéng jīn líng yún xiàn ér sì chéng tǔ guān cén yún hàn jiā xián fù zǒng bīng yù féng yǐ shǔ lǐ jiàn
冯名润，二年前往泗城（今凌云县），而泗城土官岑云汉加衔副总兵，欲冯以属礼见。
cǐ dì míng guān zhì tǔ jù yǐ bīn zhǔ lùn féng bù cóng
此地明官至土俱以宾主论，冯不从。
cén jū qí cóng zhě sòng yù zhōng féng yì yān liú bù tīng xíng fù bù gěi liáng cóng zhě bàn bì
岑拘其从者送狱中，冯亦淹留不听行，复不给粮，从者半毙。
lù jūn yǐ chū xún zhì shǐ dài chū zhī
陆君以出巡至，始带出之。
lù jūn zhī dì sān láng bìng liǎng pū yì sǐ qí zhōng
陆君之第三郎并两仆亦死其中。
gù lù jūn bù tīng yú cóng sì chéng xíng ér sòng yú yóu cǐ tuō féng yǔ nán dān dǎo yú yān
故陆君不听余从泗城行，而送余由此，托冯与南丹导余焉。
shì wǎn sù dōng guāng lán shàng
是晚宿东光栏上。
shí qī rì tiān shén qíng jì
十七日天甚晴霁。
cóng cǎo táng běi xíng qí dì dōng xi liǎng jiè fù tǔ chū pái tà
从草塘北行，其地东西两界复土出排闼。
xiān cóng dōng lù héng guò xi lù wù zhōng yǒu shuǐ chéng táng ér duàn xù bù chéng xī yì yóu shān zhài zhī běi yě
先从东麓横过西麓，坞中有水成塘，而断续不成溪，亦犹山寨之北也。
táng zhī běi shǐ chéng xī běi liú lù cóng qí xi
塘之北始成溪北流，路从其西。
cóng xī fēng běi xíng wǔ lǐ yǒu shān zhōng wù tū shuǐ yóu qí dōng lù yóu qí xi
从西峰北行五里，有山中坞突，水由其东，路由其西。
rù xiá èr lǐ dōng yú yī ài yòu yī lǐ fù běi xíng qī lǐ yòu yī xiǎo shuǐ héng gèn liǎng shān běi kǒu ruò mén yù rán
入峡二里，东逾一隘又一里，复北行七里，又一小水横亘两山北口，若门阈然。
yóu qí xi ài chū yú shì dōng xī liǎng jiè shān jù běi jǐn qí wài kuò rán yòu chéng dōng xī dà wù yǐ
由其西隘出，于是东西两界山俱北尽，其外扩然，又成东西大坞矣。
xi jiè běi jǐn chù yǒu shí tū qǐ fēng tóu běi kān dú yǒu hóng sè yī fāng nèi qiàn qǐ suǒ wèi chì xīn běi xiàng zhě yé
西界北尽处，有石突起峰头，北龛独有红色一方内嵌，岂所谓“赤心北向”者耶？
yòu běi jìng tǔ bǎn wǔ lǐ nǎi xià zhuì tǔ jiā zhōng yī lǐ dǐ jiā dǐ
又北竟土坂五里，乃下坠土夹中，一里抵夹底。
yòu cóng jiā zhōng xíng yī lǐ de wǔ qióng qiáo yǒu shuǐ zì xi ér dōng chū qiáo xià qí shì pō dà nǎi tǔ shān zhōng zhī jù liú yě
又从夹中行一里，得五蛩桥，有水自西而东出桥下，其势颇大，乃土山中之巨流也。
yú qiáo běi yòu sān lǐ fù yǒu shí shān yī zhī zì xi ér dōng chuān ài běi chū qí dōng jí wéi nán shān sì lóng yǐn dòng zài yān
逾桥北又三里，复有石山一支自西而东，穿隘北出，其东即为南山寺，龙隐洞在焉。
yǒu shuǐ zì qí dōng gǔ lái jí wǔ qióng qiáo dōng liú zhī shuǐ zhì huáng gāng ér fēn wéi èr liú yī dōng jìng yóu luō cūn rù lóng jiāng xià liú yī xī běi jīng lóng yǐn zhī qián ér běi guò qìng yuǎn dōng mén rù lóng jiāng
有水自其东谷来，即五蛩桥东流之水，至黄冈而分为二流，一东径油罗村入龙江下流，一西北经龙隐之前，而北过庆远东门入龙江。
chū ài běi yòu jiē tǔ shān yǐ
出隘北又皆土山矣。
yòu wǔ lǐ dǐ qìng yuǎn fǔ zhī nán mén jīn yí shān xiàn
又五里，抵庆远〔府之〕南门今宜山县。
yú shì kāi dōng xī dà jiā qí nán jiè wèi lóng yǐn jiǔ lóng zhū shān běi jiè jí lóng jiāng běi huì xian qīng niǎo zhū shān ér jiāng liú zhí bī běi shān xià jiāng nán jí jùn chéng yǐ zhī
于是开东西大夹，其南界为龙隐、九龙诸山，北界即龙江北会仙、青鸟诸山，而江流直逼北山下，江南即郡城倚之。
qí chéng dōng xī zhǎng ér nán běi xiá
其城东西长而南北狭。
cóng chéng nán xi dǐ xi chéng wài shuì jià yú xiāng shān sì
从城南西抵西城外，税驾于香山寺。
rì cái wǔ hou fàn nǎi rù chéng fù chū nán mén dǐ nán shān yóu lóng yǐn
日才午，候饭，乃入城，复出南门，抵南山，游龙隐。
xiān shì yú guò hòu yíng jiāng dǐ lán jiàn huí gù hòu yǒu wǔ rén zhě zhuī ér zhì
先是，余过后营，将抵蓝涧，回顾后有五人者追而至。
wèn zhī nǎi yù wǎng qìng yuǎn ér zǔ yú lán jiàn bù gǎn rù wén yú cóng cǐ dào gù suí ér wǎng zhě
问之，乃欲往庆远而阻于蓝涧不敢入，闻余从此道，故随而往者。
yáng jūn lìng xié xíng duì wǔ zhōng
杨君令偕行队伍中。
jí yáng jūn bié qù yí lù xiāng yǐ ér xíng sòng zhì xiāng shān sì nǎi xiè qù
及杨君别去，一路相倚而行，送至香山寺乃谢去。
jí yú dú yóu zhì cǐ hū jiàn shù rén xià shān yíng jí cǐ bèi yě yì fēi qìng yuǎn rén jù jiè sù yú cǐ
及余独游至此，忽见数人下山迎，即此辈也，亦非庆远人，俱借宿于此。
yú jiè zhī shù jù xié huǒ xiān yóu lóng yǐn chū yòu suí yóu shuāng mén dòng
余藉之束炬携火，先游龙隐，出，又随游双门洞。
jì chū jiàn cǐ dòng ào ér duō bù néng zú jǐn ér bù rěn shě qù
既出，见此洞奥而多不能卒尽，而不忍舍去。
nǎi lìng gù pū liú sù xiāng shān lìng yī rén tóng wǎng qǔ wò jù wèi sù cǐ jì
乃令顾仆留宿香山，令一人同往取卧具，为宿此计。
yú suì liú cǐ gèng lìng liǎng rén shù jù bǐng huǒ jǐn tàn shuāng mén èr dòng zhī qí
余遂留此，更令两人束炬秉火，尽探双门二洞之奇。
chū yǐ mù fù rù lóng yǐn lìng liǎng rén bǐng jù yǐn suǒ xuán xià dòng dǐ shēn jǐng
出已暮，复入龙隐，令两人秉炬引索，悬下洞底深阱。
shì yè sù lóng yǐn
是夜宿龙隐。