shí bā rì cí zì rán shī xià shān
十八日辞自然师下山。
yī lǐ bàn dǐ shān lù
一里半，抵山麓。
xi yī lǐ bàn yǒu shù jiā zài nán lù wèi yǒng fēng zhuāng jiē bái yún sì zhōng diàn hù yě
西一里半，有数家在南麓，为永丰庄，皆白云寺中佃户也。
yóu qí qián xī xiàng jiān fēng xiá zhōng qù shì wèi guǎng shùn zhōu dào
由其前西向尖峰峡中去，是为广顺州道；
yóu qí qián xi qù nán zhuǎn shì wèi dìng fān zhōu dào
由其前西去南转，是为定番州道；
yóu qí qián běi xiàng yú lǐng shì wèi tǔ dì guān dào
由其前北向逾岭，是为土地关道。
xiān shì zì rán wèi yú cè suǒ cóng yuē yóu guǎng shùn ān shùn xi chū pǔ dìng qí dào jìn ér liǎng shùn zhī jiān guǎng shùn zhī zhōu bǎi zhào fú yù guī lín qīng
先是自然为余策所从，曰：“由广顺、安顺西出普定，其道近，而两顺之间，广顺知州柏兆福，欲归临清。
ān shùn tǔ zhī zhōu jìn wèi zǒng fǔ jìn yù zhōng
安顺土知州，近为总府禁狱中。
miáo mán fú mǎng kě lǜ
苗蛮伏莽可虑。
bù ruò xī běi yóu dōng jī chū píng bà dǐ pǔ ān duō xíng sì shí lǐ ér de pì miáo xún kě miǎn yì wài
不若西北由东基出平坝抵普安，多行四十里，而地僻苗驯，可免意外。
yú sī yóu liǎng shùn yì xū sān rì xíng zǒu píng bà lù yū ér xíng duō yì sān rì kě dá pǔ ān suì bù xi xíng ér běi yú lǐng qí lǐng jí bái yún shān zhī xī chuí yě
”余思由两顺亦须三日行，走平坝路迂而行多，亦三日可达普安，遂不西行而北逾岭，其岭即白云山之西垂也。
gòng yī lǐ yuè qí běi yǒu wù dōng běi xiàng
共一里，越其北，有坞东北向；
dōng nán jiè jí bái yún hòu lóng tán zhī hòu xī běi jiè jí nán lǐng suǒ huán zhuǎn běi ér dōng shǔ yú lóng tán dōng fēng zhī xià zhě
东南界即白云后龙潭之后，西北界即南岭所环，转北而东，属于龙潭东峰之下者；
qí zhōng píng wù yī hè nán běi cháng èr lǐ shuǐ yì zhōng wā xià zhuì liǎng páng duō lí wèi tián shì míng bā lěi
其中平坞一壑，南北长二里，水亦中洼下坠，两旁多犁为田，是名八垒。
běi jìng wù zhōng nǎi běi yú shí lǐng
北竟坞中，乃北逾石岭。
gòng bàn lǐ xià běi dù dú mù qiáo yǒu wù zì dōng běi xiàng xī nán shì wèi gàn gōu héng dù zhī
共半里下，北度独木桥，有坞自东北向西南，是为干沟，横渡之。
běi shàng bàn lǐ shì wèi tǔ dì guān
北上半里，是为土地关。
xià guān bàn lǐ záo shí kǎn tíng xì liú yī yú yuē yī wǎn shuǐ xíng zhě yǐ kǒu jiù ér chuò zhī
下关半里，凿石坎停细流一盂，曰“一碗水”，行者以口就而啜之。
yòu xī xiàng yī lǐ bàn chū xiá
又西向一里半，出峡；
yóu qí běi xún shān dōng běi zhuǎn wèi shuǐ chē bà dào
由其北循山东北转，为水车坝道。
yóu qí xi jié wù zhí xíng yī lǐ bàn yǒu cūn zài běi shān xià shì wèi gǔ jīng
由其西截坞直行，一里半，有村在北山下，是为谷精。
cóng cūn xi zhuǎn yòu jié wù ér xià yī lǐ zhuǎn rù shān xiá yǒu xī zì xī nán ér běi jí cóng běi xiá zhuǎn ér dōng qù shì shuǐ chē bà zhī shàng liú yě
从村西转，又截坞而下，一里，转入山峡，有溪自西南而北，即从北峡转而东去，是水车坝之上流也；
qí liú zì guǎng shùn zhōu dōng běi lǎo lóng nán gǔ lái zhě
其流自广顺州东北老龙南谷来者。
dù zhī yòu xi yuè shān pō xuán xià sù xi lái xiǎo liú rù
渡之，又西越山坡，旋下，溯西来小流入；
qí liú dōng zhù nán lái dà xī jí tóng zhī zhí xiàng dōng qù
其流东注南来大溪，即同之直向东去。
lù sù xī nán shān xiá bī zè shí pān shí shàng xià èr lǐ yú nǎi xi dù cǐ shuǐ
路溯溪南，山峡逼仄，时攀石上下，二里余，乃西渡此水。
cóng qí běi xī xiàng yòu bàn lǐ qí běi xuē yá gāo qióng yǒu dòng shàng zhui qí mén nán xiàng suì cóng qí xià xi yú āo
从其北西向又半里，其北削崖高穹，有洞上缀，其门南向，遂从其下西逾坳。
āo jiān shí gǔ léng lì
坳间石骨棱厉。
bī shǔ nán shān huí shì qián xī zài qí xià bù zhī cóng hé ér chū dāng yì tòu xué zhī liú yě
回头审视，先前的溪流就在它下边，木知是从什么地方流出来的，应该也是穿过洞穴流出来的水流。
xiān shì zì rán wèi yú cǐ jiān rú mǎ líng bǎo zhū shuǐ duō cóng shān xué chū jí shuǐ chē bà shuǐ yì liú zì xué zhōng zhě bù zhī jí zhǐ cǐ shuǐ yì wèi nán lái dà xī yě
先是自然谓余，此间如马铃堡诸水，多从山穴出，即水车坝水亦流自穴中者，不知即指此水，抑谓南来大溪也。
yú āo xi shāo xià yuē yī lǐ yǒu lù jiāo wèi shí zì qí nán běi jiē cóng shān lǐng shàng xià yǒu shí dēng wēi yí yōu cháng ér qū zhé nǎi guǎng shùn dá guì shěng dào yě
逾坳西稍下，约一里，有路交为“十”字：其南北皆从山岭上下，有石蹬逶迤悠长而曲折，乃广顺达贵省道也；
qí dōng xī jí yú āo ér xi xià xiá zhōng zhě
其东西即逾坳而西下峡中者。
cóng xiá xi xià bàn lǐ yòu wén shuǐ shēng chán chán yǒu shuǐ shēn zì kēng dǐ dōng zhù āo xià xìn hu jí āo dōng tòu xué zhī shuǐ yǐ
从峡西下半里，又闻水声潺潺，有水深自坑底东注坳下，信乎即坳东透穴之水矣。
sù zhī shān wù fù kāi yǒu cūn zài xī shān xià shì wèi dōng jī xià zhài
溯之，山坞复开，有村在西山下，是为东基下寨。
cóng qí qián zhuǎn ér dōng běi zé xià zhài shān zhī běi tū yě
从其前转而东北，则下寨山之北突也。
xún zhī yī lǐ yòu xī běi zhuǎn zé xi jiè shān chún xuē wèi shí ér dōng jiè zé tǔ jí yǐ lǐ qū zhé lián mián
循之一里，又西北转，则西界山纯削为石，而东界则土脊迤逦ｙíｌì曲折连绵。
yòu běi èr lǐ yǒu cūn dāng běi gāng zhī shàng shì wèi dōng jī shàng zhài
又北二里，有村当北冈之上，是为东基上寨。
zhài zhōng xuán xiǎo zhī jǐn chù jiē wǎ fáng lín cì fēi tā miáo zhài suǒ jí
寨中悬小支尽处，皆瓦房鳞次，非他苗寨所及。
yóu zhài xī běi xiàng bàn lǐ yǒu quán fēi liú zhù yè jiān zhōng zhài dōng ér chū zhài dāng qí zhōng
由寨西北向半里，有泉飞流注腋间，中寨东而出，寨当其中。
xiǎo zhī zuǒ yòu jiē suì gāng jùn xiá
小支左右，皆祟冈峻峡。
zhài hòu fù huán yī wù liáng chóu céng yǐ yān jiē cǐ quán zhī suǒ rùn ér tòu yú dōng āo zhī xià zhě yě
寨后复环一坞，良畴层倚焉，皆此泉之所润，而透于东坳之下者也。
wān yán shàng jī zhě yī lǐ cóng lǐng shàng fù běi yú dǐng zhě bàn lǐ xià zhì wù zhōng
蜿蜒上跻者一里，从岭上复北逾顶者半里，下至坞中。
wàng běi fēng jiā lì shén gāo qí xià yǒu wù zì xī běi lái zhě jí shàng zhài hòu zhù yè zhī shuǐ cóng shuǐ chē bà ér nán qù zhě yě
望北峰夹立甚高，其下有坞自西北来者，即上寨后注腋之水，从水车坝而南去者也；
qí xià yǒu wù xiàng dōng běi zhuì yīn jí wù zhōng dōng fēn zhī shuǐ cóng huá yì liáo qiáo ér běi chū zhě yě
其下有坞向东北坠音，即坞中东分之水，从华仡佬桥而北出者也。
qí wù shèn píng zhōng lí wèi tián
其坞甚平，中犁为田。
cóng tián chéng běi shàng yòu dōng běi shēng lǐng bàn lǐ yú fēng tóu ér fàn
从田塍北上，又东北升岭，半里，逾峰头而饭。
yú shì běi wàng yáo shān kāi fú shù lǐ wài shí fēng píng liè jù bù néng yǔ cǐ shān bìng jùn yǐ
于是北望遥山，开伏数里外，石峰屏列，俱不能与此山并峻矣。
běi xià shén tǎn bàn lǐ lù fēn liǎng qí yī cóng dōng běi xíng zhě cóng huáng ní bǎo tiān shēng qiáo ér dá shěng
北下甚坦，半里，路分两岐：一从东北行者，从黄泥堡、天生桥而达省；
yī cóng xī běi xíng zhě wèi yě yā táng chū píng bà dào
一从西北行者，为野鸭塘出平坝道。
suì cóng xī běi xià shān yī lǐ dǐ shān xià
遂从西北下山，一里，抵山下。
yán pō tuó xi xíng jiàn yǒu xiǎo shuǐ jù cóng dōng běi qù
沿坡陀西行，渐有小水，俱从东北去。
èr lǐ fù sù shuǐ rù xiá yī lǐ fù zhì lǐng ér shàng yòu èr lǐ suì xi guò yě yā táng
二里，复溯水入峡，一里，复陟岭而上，又二里，遂西过野鸭塘。
yǒu bǎo shù shí jiā zài nán shān xià qí qián yǒu táng zhū shuǐ zhí bī běi shān rán dōng xī jiē gāo bù zhī cóng hé ér xiè
有堡数十家在南山下，其前有塘潴水，直逼北山，然东西皆高，不知从何而泄。
jí suǒ wèi yě yā táng shì yě
即所谓野鸭塘是也。
rào bǎo qián xī nán xíng bàn lǐ wàng xī běi shān yá jiān yǒu dòng gāo qióng qí qián lǒng fù yǒu dòng fú yú xià nǎi hū dān fū shǎo tíng xíng lǐ lù yú yú dú cóng xi lǐng héng zhì zhī
绕堡前西南行半里，望西北山崖间有洞高穹，其前陇复有洞伏于下，乃呼担夫少停行李路隅，余独从西岭横陟之。
bàn lǐ suì zhì xià dòng zhī shàng
半里，遂陟下洞之上。
lǒng bù shèn gāo rán sì miàn jiē xuán xuē bù kě xià
陇不甚高，然四面皆悬削不可下。
fù shāo xi xià shān lù dōng xiàng xíng suì de xià dòng
复稍西，下山麓东向行，遂得下洞。
dòng mén nán xiàng mén zhōng shāo wā
洞门南向，门中稍洼；
qí zuǒ tòu yá dōng chū lìng pì yī mén mén dōng běi xiàng qí hòu xuán hè xià xiàn sì miàn kuān yuán suī wā ér bù àn
其左透崖东出，另辟一门，门东北向，其后旋壑下陷，四面宽圆，虽洼而不暗。
jì shàng suì tòu dōng mén ér chū
既上，遂透东门而出。
shāo xià cóng xiá zhōng sì zhì shàng dòng
稍下，从峡中四陟上洞。
dòng mén dōng xiàng qián yǒu lěi shí wèi yuán hòu yì zhōng wā ér xià rán bù shén shēn qí shàng xuán yá suī gāo zhōng jiōng zhī líng lóng rǔ zhù zhī yāo jiǎo fǎn bù ruò xià dòng yě
洞门东向，前有垒石为垣，后亦中洼而下，然不甚深，其上悬崖虽高，中扃之玲珑，乳柱之夭矫，反不若下洞也。
jì chū fù cóng xiá zhōng xià zhuǎn qián lǒng zhī zuǐ ér xi yòu jīng xià dòng qián zé qián lù jiē shuǐ cǎo jù rù dī shī zhī de dōng yǔ yě yā táng xiāng lián ér cǐ jí qí shàng liú yě
既出，复从峡中下，转前陇之嘴而西，又经下洞前，则前麓皆水草沮洳ｊūｒù低湿之地，东与野（鸭）塘相连，而此即其上流也。
hū wén shuǐ shēng chán chán zì xià dòng qián shí gēn tòu chū lì jù rù zhī wù ér dōng zhū yú yě yā táng zhě yě
忽闻水声潺潺，自下洞前石根透出，历沮洳之坞，而东潴于野（鸭）塘者也。
yòu cóng xi lǐng xià bàn lǐ réng dǐ lù yú hū dān yǔ gù nú suì xi yuán shān ào xíng
又从西岭下半里，仍抵路隅，呼担与顾奴，遂西缘山坳行。
xi wàng sān fēng zǎn liè wài yòu yǒu fēng rào zhī xīn yǐ wéi yì
西望三峰攒列，外又有峰绕之，心以为异。
yòu xi sì lǐ yǒu zhài zài nán shān xià yòu rào qí qián xún zhī zuǒ zhuǎn
又西四里，有寨在南山下，又绕其前，循之左转。
xī nán bàn lǐ yòu yú yī āo yú shì xi xíng xiá zhōng
西南半里，又逾一坳，于是西行峡中。
qí xiá nán běi liǎng jiè pái tà chōng kāi mén hù ér qián
其峡南北两界，排闼冲开门户而前。
běi jí suǒ wàng sān fēng zǎn liè zhě dàn zài qí nèi xià wàng fǎn bù kě jiàn
北即所望三峰攒列者，但在其内，下望反不可见；
nán zé yǒu yá gāo xuē shàng yǒu yī shí dǎo chuí shí sè dú bái ér zhuàng rú yáng shì wèi yáng diào yá
南则有崖高削，上有一石倒垂，石色独白，而状如羊，是为羊吊崖。
yú āo zhì cǐ yòu yī lǐ yǐ
逾坳至此，又一里矣。
qí běi yá zhōng duàn hū lù dǐng shàng zhī fēng
其北崖中断，忽露顶上之峰。
pán qióng chù shù yì jí huí huán gāo jùn yòu tǐng bá dǒu qiào shì wèi táng mào shān
盘穹矗竖意即回环高峻又挺拔陡峭，是为唐帽山；
gài jí qián wàng sān fēng zhì shì yòu zhuǎn xíng biàn xiàng ěr
盖即前望三峰，至是又转形变象耳。
àn zhì táng mào zài shěng chéng nán bā shí lǐ tiān shēng qiáo zài jīn zhù sī běi sān shí lǐ
按志，唐帽在省城南八十里，天生桥在金筑司北三十里。
jīn tiān shēng qiáo zài táng mào dōng běi sān shí lǐ shì tiān shēng qiáo qù shěng fǎn jìn ér táng mào fǎn yuǎn bù zhī dāng shí hé yǐ fēn jiè yě
今天生桥在唐帽东北三十里，是天生桥去省反近，而唐帽反远，不知当时何以分界也？
zì rán yán jiàn wén jūn xiān zhù táng mào hòu zhù bái yún
自然言建文君先驻唐帽，后驻白云；
zhì yán qí chù kě yǐ bì bīng yì yōu bì zhī qū yǐ
志言其处可以避兵，亦幽閟之区矣。
yòu xi yī lǐ yú yǒu xiá nán xiàng xià shì wèi zhū cáo bǎo
又西一里余，有峡南向下，是为猪槽堡。
lù zhí xī yú xiǎo jí ér xià sān lǐ zé wù kāi nán běi lù jiāo shí zì yú zhōng nǎi héng jié zhī dù yī xiǎo shuǐ
路直西逾小脊而下，三里，则坞开南北，路交“十”字于中，乃横截之，渡一小水。
bàn lǐ yǒu bǎo zài xī shān shàng yuē liǔ jiā bǎo
半里，有堡在西山上，曰柳家堡。
yòu běi bàn lǐ yòu yǒu bǎo zài běi lǒng shàng
又北半里，又有堡在北陇上。
yú shì xún qí yòu fù xī shàng lǐng
于是循其右，复西上岭。
yī lǐ jiāng jí lǐng āo yǒu quán cóng cóng zì tǔ xué chū qí sè rǔ bái hún ér bù qīng
一里，将及岭坳，有泉淙淙自土穴出，其色乳白，浑而不清。
yú lǐng xià gòng èr lǐ fù wù kāi nán běi réng héng jié zhī
逾岭下，共二里，复坞开南北，仍横截之。
yǒu jiàn zài wù zhōng qí shuǐ shén xiǎo zhū ér bù liú shì yì běi qù zhě
有涧在坞中，其水甚小，潴而不流，似亦北去者。
yòu xi yī lǐ fù shàng lǐng
又西一里，复上岭。
qí lǐng nán běi shí fēng pián jiā zhōng tōng yī āo shén bī
其岭南北石峰骈夹，中通一坳，甚逼。
yī lǐ yuè āo ér xi jiàn xi hè zhōng yàn shuǐ mǎn pō shǐ yǐ wéi dōng chū ér shí bù liú zhī bō yě
一里，越坳而西，见西壑中堰水满坡，始以为东出，而实不流之波也。
xún zhī yòu xi yī lǐ zé dà wù kuò rán xi qù bēi yàn héng zhàng ér běi
循之又西一里，则大坞扩然西去，陂堰横障而北。
yòu běi xún zhī yǒu cūn zài běi shān zhī zuǐ yuē gǒu chǎng bǎo nǎi tāng lì bù zhī diàn miáo yě
又北循之，有村在北山之嘴，曰狗场堡，乃汤吏部之佃苗也。
cūn xī píng chóu yī wù wèi gāo yú zhī rǎng
村西平畴一坞，为膏腴之壤。
yù tóu zhī sù cūn rén fú nà yuē xi qù èr lǐ yǒu cūn yì tāng shì diàn dīng qí zhōng kě sù
欲投之宿，村人弗纳，曰：“西去二里有村，亦汤氏佃丁，其中可宿。
nǎi fù xi xún píng chóu běi lǒng xíng
”乃复西循平畴北陇行。
yī lǐ yú yǒu shí fēng jiè píng wù zhōng xuē gǔ qíng kōng yì dú xiù zhī qiào ér xiǎn zhě
一里余，有石峰界平坞中，削骨擎空，亦独秀之峭而险者。
tòu běi xiá ér xi yòu bàn lǐ fù dé yī cūn rù kòu zhī qí rén bì hù dùn qù
透北峡而西，又半里，复得一村，入叩之，其人闭户遁去。
yòu xi dé yī bǎo qiáng rù qí zhōng máo cí máo cǎo gài de wū lòu shén ér wò chǔ yǔ zhū chù tóng huì
又西得一堡，强入其中，茅茨茅草盖的屋陋甚，而卧处与猪畜同秽。
gài cǐ dì jiē miáo shú zhě suī wèi diàn dīng ér xí shén bǐ lìng rén fǎn yì tǔ mán zhú lán wéi shàng chéng ěr
盖此地皆苗熟者，虽为佃丁，而习甚鄙，令人反忆土蛮竹栏为上乘耳。
shí jiǔ rì mèi shuǎng cù miáo qǐ zuò fàn
十九日昧爽，促苗起作饭。
hū dān rén yì hū zhī yú xīn yǐ wéi yì wèi cóng lái lǎn bù kěn qǐ jīn hé yǐ rén hū yì hū yě
忽担人亦呼之，余心以为异，谓从来懒不肯起，今何以人呼亦呼也？
gài cǐ rén míng wáng guì wèi jìng zhōu tài yáng píng rén
盖此人名王贵，为靖州太阳坪人。
xiān zì sān lǐ dǐ lán jiàn bǐ tóng shù rén zì hòu wěi zhì gào yuē yú chái wǒ bèi yù wǎng qìng yuǎn kǔ cǐ lù bù tōng yū lù yòu tài yuǎn wén cān fǔ yǐ bīng sòng xíng gù tè lái fù dài
先自三里抵蓝涧，彼同数人自后尾至，告曰：“余侪我辈欲往庆远，苦此路不通，迂路又太远，闻参府以兵送行，故特来附带。
yú nà ér lián zhī tú zhōng jí yǐ gōng yìng gòng gěi zhī
”余纳而怜之，途中即以供应共给之。
jí dǐ qìng yuǎn bǐ yǐ qù
及抵庆远，彼已去。
jí yóu nán shān fù yù zhī suì rì rì lái hou yú yuàn suí wǎng diān zhōng
及游南山，复遇之，遂日日来候余，愿随往滇中。
yú sī zì qìng dǐ nán dān yǒu fu kě sòng zhì guì zhōu jiè kǒng wú fù dān yù nà qí yī rén
余思自庆抵南丹，有夫可送，至贵州界，恐无负担，欲纳其一人。
yīn yǔ zhī yuē yuē yú cǐ dì shàng wú suǒ yòng rǔ rán jì suí yú yì měi rì yǔ gōng jià yī fēn
因与之约曰：“余此地尚无所用汝，然既随余，亦每日予工价一分。
ruò yù fù dān chù měi rì yǔ gōng jià sān fēn bàn
若遇负担处，每日与工价三分半。
bǐ yù yǐ èr rén cóng
”彼欲以二人从。
hòu wén qí chái zài nán shān dòng zhōng yǐ xù sāi mù niú tóng zǐ kǒu yú xīn yí zhī
后闻其侪在南山洞中，以絮塞牧牛童子口，余心疑之。
ér wáng guì lái yán yòu tóng zǐ fēi yī nǎi tóng háng zhě bǐ yǐ lìng jū yú qìng
而王贵来言，诱童子非伊，乃同行者，彼已另居于庆。
yǐ qǐng dú cóng
已请独从。
hòu zhì má hā suì jiàn ào màn yǐ dèng shāng yǔ zú
后至麻哈，遂渐傲慢，以凳伤予足。
jí dǐ guì zhōu jiàn yú yù lìng mì fu fù zuò huǐ guò zhuàng shén kān lián yú fù yòng zhī
及抵贵州，见余欲另觅夫，复作悔过状，甚堪怜，余复用之。
zhì shì zǎo qǐ fù bú jiàn guān yú suǒ cáng lù fèi yì jìng qiè zhī qù yǐ
至是早起，复不见，观余所藏路费，亦竟窃之去矣。
zì yú xíng mán dòng zhōng yǐ shù jīn cáng yán tǒng zhōng bù yì rì jiǔ wèi bǐ suǒ kuī nǎi bù shī yú mán yān huī dú huǐ yīn yuán yì wèi dú shé
自余行蛮洞中，以数金藏盐筒中，不意日久为彼所窥，乃不失于蛮烟虺毒虺音ｈｕǐ原意为毒蛇。
cǐ chù yǐn shēn zhǐ cǐ dì rén xīn zhī dǎi dú zhī qū ér shī zhī jiù tǎn zūn tú zhī rì tú yǒu chàng chàng ér yǐ
此处引申指此地人心之歹毒之区，而失之就坦遵途之日，徒有怅怅而已。
jì míng dān fū qiè zī yǐ qù wú kě nài hé
既明，担夫窃资已去，无可奈何。
qiú miáo zǐ sòng chū píng bà bù jí sān shí lǐ suǒ jià shén guì yǐ ér jìng dùn táo qù bù kěn chū gài miáo xí sù bù sòng kè
求苗子送出平坝，不及三十里，索价甚贵，已而竟遁ｄùｎ逃去不肯出，盖苗习素不送客。
yǔ qiú zhī tā miáo qí rén yuē bǐ hǎo yì sù rǔ nài hé yǐ dān lèi zhī
予求之他苗，其人曰：“彼好意宿汝，奈何以担累之？
xū zì fù qù
须自负去。
èr sān lǐ dǐ jiǔ jiā bǎo jí yǒu sòng zhě
二三里抵九家堡，即有送者。
biàn qiú zhī qí yǔ jiē rán
“遍求之，其语皆然。
yú wú kě nài hé fàn ér shù dān yǔ gù pū gòng tái ér qián xíng
余无可奈何，饭而束担，与顾仆共抬而前行。
yóu gǒu chǎng xi miáo bǎo jié wù yàn nán guò yī lǐ yú lǐng xi xià yòu guò yī miáo bǎo yì zhuǎn ér nán yòu yú yī lǐng
由狗场西苗堡截坞堰南过，一里，逾岭西下，又过一苗堡，益转而南，又逾一岭。
bàn lǐ nǎi yóu lǐng tóu cóng qí lù běi xiàng rù wù lù xiǎo shān jì
半里，乃由岭头从岐路北向入坞，路小山寂。
yī lǐ nǎi xī xiàng xià
一里，乃西向下。
bàn lǐ yǒu xī wāng rán zì nán ér běi shǐ wèi jí běi dì yī liú nǎi běi hé luò yáng qiáo xià shuǐ dōng jīng wēi qīng ér xià wū jiāng zhě
半里，有溪汪然自南而北，始为脊北第一流，乃北合洛阳桥下水，东经威清而下乌江者。
xī shàng jiù yǒu shí qiáo yǐ pǐ
溪上旧有石桥，已圮；
qí dōng bàn shè shuǐ ér dù
其东半涉水而渡；
qí xi bàn shì wèi jiǔ jiā bǎo nǎi miáo zhī shú zhě yě
其西半是为九家堡，乃苗之熟者也。
zhì shì yǐ jìn wǔ yǐ shǐ gù dé yī fu dān ér xíng
至是已近午矣，始雇得一夫，担而行。
fù xī běi shàng lǒng liù lǐ yǒu cūn zài xī shān xià yuē èr jiā bǎo
复西北上陇，六里，有村在西山下，曰二家堡。
cóng qí dōng pán shān zuǐ ér běi běi jiè shān yuǎn pì kuàng rán zhí dōng yáo jiàn gāo fēng zài sì shí lǐ wài zhě jí zhì suǒ yún mǎ ān shān wēi qīng zhī shān yě
从其东盘山嘴而北，北界山远辟旷然，直东遥见高峰在四十里外者，即志所云马鞍山，威清之山也。
lù fù xún nán shān zhī běi xī xiàng rù xiá
路复循南山之北，西向入峡。
èr lǐ chū xiá yǒu cūn zài nán shān xià yuē jiāng qīng
二里出峡，有村在南山下，曰江清。
qí chù shān wù dà kāi píng chóu zhōng zhí dōng yǒu shí fēng lí lì jí yǔ nán shān jiā ér wèi suǒ cóng zhī xiá zhě chū
其处山坞大开，平畴中拓，东有石峰离立，即与南山夹而为所从之峡者出。
yóu cūn dōng běi xiàng dǐ èr shí fēng xià
由村东北向抵二石峰下。
qí fēng wù tū nán miàn xuē yá huí liè ér wú shēn dòng
其峰兀突，南面削崖回裂而无深洞；
xī miàn yǒu dòng zài fēng bàn qí mén xī xiàng
西面有洞在峰半，其门西向。
jí lìng miáo zǐ tíng dān fēng xià
亟令苗子停担峰下。
yú xiān tàn qí nán miàn wú yán kě rù wéi xī nán fēng xià xì liú gǔ gǔ xiàng lù xià qiào zhōng chū suì cóng qí shàng jī rù dòng dòng dǐng shèn píng jiān yǒu rǔ zhù xià chuí ruò wéi dài piāo yáo
余先探其南面，无岩可入，惟西南峰下细流汩汩，向麓下窍中出，遂从其上跻入洞，洞顶甚平，间有乳柱下垂，若帷带飘摇。
qí nèi fēn wéi sān céng
其内分为三层。
wài céng jí dòng mén zhī qián kuàng ruò táng huáng zhōng yǒu yuán shí rú duī xuán ér chéng zhě
外层即洞门之前，旷若堂皇，中有圆石，如堆旋而成者。
sì wǔ zhàng zhī nèi jí xiàn kōng ér xià
四五丈之内，即陷空而下。
qí xià yì píng zhěng yuán zhí shēn yuē zhàng wǔ ér dà bèi zhī
其下亦平整圆拓，深约丈五，而大倍之。
cóng qí shàng xià kàn yì pō guāng míng gài dòng mén zhī guāng jì cóng shàng dǎo xià ér qí dǐ běi liè chéng xì yì tòu míng yú wài shì kě āi rù ér wèi jí yě
从其上下瞰，亦颇光明，盖洞门之光，既从上倒下，而其底北裂成隙，亦透明于外，似可挨入而未及也。
shì wéi xià céng
是为下层。
xià céng zhī dōng qí shàng fù shēn rù chéng dòng yǔ wài céng duì dì wéi xià xiàn suǒ gé bù néng jìng dá
下层之东，其上复深入成洞，与外层对，第为下陷所隔，不能竟达。
yóu wài céng nán bì pān yá ér shàng dōng tòu rù yè liè zhù rú mén pō jué yōu àn ér líng lóng qiàn kōng guǐ tài bǎi chū
由外层南壁攀崖而上，东透入腋，列柱如门，颇觉幽暗，而玲珑嵌空，诡态百出。
pī qiào běi xià suì dá zhōng céng zé wài céng zhī guāng réng zhōng shè ér rù
披窍北下，遂达中层，则外层之光，仍中射而入。
qí nèi qiān zhù bīn fēn wàn qiào líng huàn zuǒ rù shén shēn ér yǎo tiǎo mò qióng qián lín xià céng rú zài lóu gé yì guì zhú zhōng suǒ jǐn jiàn zhě
其内千柱缤纷，万窍灵幻，左入甚深，而窈窕莫穷，前临下层，如在楼阁，亦贵竹中所仅见者。
fāng pān zhì bù néng qù ér miáo fu zài xià hū cù bù jǐ nǎi chū dòng ér xià
方攀陟不能去，而苗夫在下呼促不己，乃出洞而下。
cóng dòng qián běi xíng shēng zhì chéng lǒng èr lǐ yǒu dà xī zì xi ér dōng sù zhī xi xíng
从洞前北行，升陟塍陇二里，有大溪自西而东，溯之西行。
yǒu qiáo shí yú gǒng héng kuà qí shàng shì wèi luò yáng qiáo nǎi xīn gòu ér chéng zhě
有桥十余巩横跨其上，是为洛阳桥，乃新构而成者。
qiáo xià liú shén dà zì ān shùn zhōu běi liú zhì cǐ qū ér dōng zhù wēi qīng yòu běi hé lù guǎng zhì suǒ wèi de chéng hé shì yǐ
桥下流甚大，自安顺州北流至此，曲而东注威清，又北合陆广，志所谓的澄河是矣。
dù qiáo běi yòu sù liú ér xi dǐ shuǐ zhī běi lái dōng zhé chù suì cóng qí běi xiàng sù xiǎo xī xíng
度桥北，又溯流而西，抵水之北来东折处，遂从岐北向溯小溪行。
shǐ yóu xī dōng yǐ shè yàn yóu xī xi yǐ fù xī běi yú gāng wǔ lǐ dǐ tóng gǔ shān
始由溪东，已涉堰由溪西，已复西北逾冈，五里，抵铜鼓山。
qí chù shān wù nán pì běi jiè shí fēng sǒng lì jiē yǒu dòng huò gāo huò xià suí fēng ér chū
其处山坞南辟，北界石峰耸立，皆有洞，或高或下，随峰而出。
xi jiè zé yáo shān zì běi ér nán wān yán rú píng lián liè sān dòng qí mén jiē dōng xiàng ér nán piān zhě zuì gāo chang
西界则遥山自北而南，蜿蜒如屏，连裂三洞，其门皆东向，而南偏者最高敞。
qí qián yǒu shù shí jiā dāng qí xià jí gāng gǔ zhài yě shì dòng míng tóng gǔ dòng
其前有数十家当其下，即钢鼓寨也，是洞名铜鼓洞。
àn zhì tóng gǔ shān zài wēi qīng xi sì shí wǔ lǐ yǐ fāng yú dào lǐ jì zhī shì jí cǐ shān
按志，铜鼓山在威清西四十五里，以方隅道里计之，似即此山；
rán qí de qù píng bà jǐn wǔ lǐ bù píng bà ér wēi qīng hé yě
然其地去平坝仅五里，不平坝而威清，何也？
qí dòng gāo xuán jùn liè nèi rù bù shèn shēn ér qián duō tū sǒng zhī shí huán yǒu jí chuāng hù fēn mén fǎn jué yǎo tiǎo
其洞高悬峻裂，内入不甚深，而前多突耸之石，环牖即窗户分门，反觉窈窕。
qí yòu zhòng bì zhī shàng yuán xué yī guī běi xiàng gāo qióng
其右重壁之上，圆穴一规，北向高穹。
pān yá dēng zhī qí zhōng shàng pán kōng dǐng xià zhuì shēn jǐng tǔ rén jià mù pù zhú wèi diàn yǎn rán céng gé
攀崖登之，其中上盘空顶，下坠深阱，土人架木铺竹为垫，俨然层阁。
dǐng dōng lìng tòu míng chuāng jǐng nèi fù yǒu xué zì xià céng chū rù tǔ rén zhì fēi xué qián wǎn zé qū niú mǎ shù shí tóu cáng qí zhōng
顶东另透明窗，阱内复有穴自下层出入，土人置扉穴前，晚则驱牛马数十头藏其中。
zhèng yán zhī hòu yǒu liè qiào xī nán rén dī lì chuí qí nèi bù jué jiàn zhuǎn jiàn ài ér àn shì xiàng wú rù zhě nǎi chū
正岩之后，有裂窍西南人，滴沥垂其内不绝，渐转渐隘而暗，似向无入者，乃出。
shí yǒu yī lǎo zhě hóu yú dòng qián
时有一老者，侯余洞前。
yú yù bìng tàn běi piān zhōng dòng lǎo zhě yuē běi dòng qiǎn bù zú guān
余欲并探北偏中洞，老者曰：“北洞浅，不足观。
yǒu nán dòng zài gāo yá shàng qiě dà lù suǒ yóu kě yī dēng zhī
有南洞在高崖上，且大路所由，可一登之。
nǎi xún dòng lù xi zhuǎn bù shù shí bù zé fēng nán guǒ yǒu dòng chū yá duān qí mén nán xiàng qí xià yī yá ér jū zhě yóu huán zhī wèi lú
“乃循洞麓西转，不数十步，则峰南果有洞出崖端，其门南向，其下依崖而居者，犹环之为庐。
nǎi cóng lú hòu jī jí shàng
乃从庐后跻级上。
dòng mén xuán qiàn mí gāo qián lěi shí wèi yuán ruò nán dié xíng nèi shēn wǔ zhàng yú ér wú xuán tū zhī shí kuò rán gāo lǎng
洞门悬嵌弥高，前垒石为垣，若难堞形，内深五丈余，而无悬突之石，扩然高朗。
qí hòu wā xiàn ér xià zhě yī èr zhàng rán jù miàn yáng ér zào tǔ rén zhì lǐn mǐ cāng yíng qí jiān qí zuǒ yè liè qiào běi xià jiàn xià jiàn xiá ér bēi yuè xià yuè zhǎi yuè dī tǔ rén yuē yǔ dōng dòng tōng xiǎng jí chuí lì bù jué chù yě yì yǐ hēi àn bù xiá rù
其后洼陷而下者一二丈，然俱面阳而燥，土人置廪米仓盈其间，其左腋裂窍北下，渐下渐狭而卑越下越窄越低，土人曰与东洞通，想即垂沥不绝处也，亦以黑暗不暇入。
shí gù pū yǔ miáo zǐ dān qián xíng yǐ jiǔ yú kǒng qí bù zhī dài suì xià shān
时顾仆与苗子担前行已久，余恐其不之待，遂下山。
xún lù xī shàng bàn lǐ yú āo zé gù pū yǔ miáo fu yóu dài yú cǐ
循麓西上，半里，逾坳，则顾仆与苗夫犹待于此。
qí āo dāng xi jiè wān yán píng liè zhī zhōng jí bù shèn gāo ér shí gǔ léng léng liǎng páng pián zhì shén bī
其坳当西界蜿蜒屏列之中，脊不甚高，而石骨棱棱，两旁骈峙甚逼。
guò ài xi xià wù zhōng wā qí xi fù yǒu āo huán shǔ gài nán běi jiā qǐ wēi fēng ér dōng xī yòu liǎng jí rú zhǔ yuán
过隘，西下坞中洼，其西复有坳环属，盖南北夹起危峰，而东西又两脊如属垣。
wā zhōng yǒu xiǎo shuǐ mù zhě jìn niú mǎn qí zhōng
洼中有小水，牧者浸牛满其中。
dù wā bàn lǐ yòu yú jí xi xià yuē yī lǐ yǒu qí zhí xià xi wù zhě tōng píng bà nán shàng zhī dào
度洼半里，又逾脊西下约一里，有岐直下西坞者，通平坝南上之道；
xún lǐng běi yuè lǐng jiǎo zhě wèi wǎng píng bà dào
循岭北越岭角者，为往平坝道。
nǎi xī běi shàng lǐng zhě yī lǐ yú lǐng jiǎo ér běi
乃西北上岭者一里，逾岭角而北。
yòu běi xià zhě yī lǐ yòu yú lǐng xī běi yī lǐ yǔ dà dào zhí xiāng féng
又北下者一里，又逾岭西北一里，与大道值相逢。
xún dà dào shāo běi suì xi dù tián chéng gòng bàn lǐ yú xiǎo qiáo rù píng bà dōng mén
循大道稍北，遂西度田塍，共半里，逾小桥，入平坝东门。
bàn lǐ zhuǎn ér nán nǎi tíng dān sì zhōng
半里，转而南，乃停担肆中。
shì wǎn mì de ān zhuāng fu shì xiǎo jì zuǒ jiǔ
是晚觅得安庄夫，市小鲫佐酒。
shí fāng guò wǔ zuò sì lóu zuò jì
时方过午，坐肆楼作记。
píng bà zài dōng xī liǎng shān jiā jiān ér chéng yǐ xī shān lù
平坝在东西两山夹间，而城倚西山麓。
chéng bù shèn xióng jùn ér zhōng jiē shì rén pō jí yú ròu bù fá
城不甚雄峻，而中街市人颇集，鱼肉不乏。
chū xī mén shù lǐ yǒu shèng quán yì shí hé shí yì yǐ yū dào bù jí wǎng
出西门数里有圣泉，亦时涸时溢，以迂道不及往。