èr shí rì zǎo cān suí dān fū chū píng bà nán mén xún xī shān lù nán xíng
二十日早餐，随担夫出平坝南门，循西山麓南行。
èr lǐ yǒu shí fāng dāng dào qí nán cóng shān héng liè xiǎo xī xiàng dōng xiá qù lù zhuǎn xī xiá rù
二里，有石坊当道，其南丛山横列，小溪向东峡去，路转西峡入。
sān lǐ yòu suí xiá nán zhuǎn
三里，又随峡南转。
yòu èr lǐ shàng shí zǐ lǐng yú lǐng wèi shí zǐ shào
又二里，上石子岭，逾岭为石子哨。
yòu qī lǐ guò shuǐ qiáo zhūn
又七里，过水桥屯。
yòu wǔ lǐ wèi zhōng huǒ pù
又五里，为中火铺。
yòu èr lǐ xī shàng āo cóng āo jiā xíng yī lǐ wèi yáng jiā guān
又二里，西上坳，从坳夹行一里，为杨家关。
yòu xi sān lǐ wèi wáng jiā bǎo nǎi nán zhuǎn sì lǐ wèi shí fú dòng
又西三里，为王家堡，乃南转四里，为石佛洞。
dòng mén xī xiàng bù shēn yǒu jiǔ shí fú shén gǔ
洞门西向，不深，有九石佛，甚古。
qí chù xi dǐ dà máo hé wèi ān qiú jiè yuē wǔ shí lǐ
其处西抵大茅河为安酋界，约五十里。
yòu nán wǔ lǐ píng wù jiān shuǐ fèn nán běi liú shì wèi lǎo lóng guò jí
又南五里，平坞间水分南北流，是为老龙过脊。
yòu nán wǔ lǐ wéi tóu pù
又南五里，为头铺。
yòu nán èr lǐ xi rù shān āo
又南二里，西入山坳。
yú zhī chū qí xi yòu nán xíng sān lǐ guò yī bǎo yòu èr lǐ shàng lǒng rù pǔ dìng běi mén
逾之，出其西，又南行三里，过一堡，又二里上陇，入普定北门。
yī qí zì dōng běi lái zhě guǎng shùn dào
一岐自东北来者，广顺道；
yī qí zì xī běi lái zhě dà máo hé zhū guān ài dào
一岐自西北来者，大茅河诸关隘道。
pǔ dìng chéng yuán jùn zhěng jiē qú hóng kuò
普定城垣峻整，街衢宏阔；
nán bàn lǐ yǒu qiáo
南半里，有桥；
yòu nán bàn lǐ yǒu céng lóu kuà jiē shì jí shén shèng
又南半里，有层楼跨街，市集甚盛。
èr shí yī rì chū nán mén xī nán xíng shí wǔ lǐ wèi yáng jiā qiáo yǒu bǎo wèi yáng qiáo bǎo
二十一日出南门，西南行十五里，为杨家桥，有堡为杨桥堡。
yòu nán shí lǐ wèi zhōng huǒ pù
又南十里，为中火铺。
yòu nán yī lǐ dǐ lóng tán shān xià zhuǎn rù xī xiá
又南一里，抵龙潭山下，转入西峡。
xi bā lǐ yǒu shào
西八里，有哨。
zhuǎn nán qī lǐ wèi lóng jǐng pù
转南七里，为龙井铺。
yòu nán qī lǐ guò yǎ quán dà lù cóng dōng nán xià shān rào shān nán rù ān zhuāng dōng mén
又南七里，过哑泉，大路从东南下山，绕山南入安庄东门；
xiǎo lù yuè lǐng xi ér nán xià dù xiǎo qiáo dǐ ān zhuāng xī mén
小路越岭西而南下，度小桥，抵安庄西门。
ān zhuāng hòu yǐ běi fēng qián kàn nán lǒng ér wú nán běi mén wéi dōng xī liǎng mén chū rù
安庄后倚北峰，前瞰南陇，而无南北门，惟东西两门出入。
xī mén wài duō kè sì yú nǎi rù qì yān
西门外多客肆，余乃入憩焉。
suì rù xī mén yù wu xú èr wèi shě wéi yán cǐ jiān wèi ān bāng yàn suǒ tú dú tú yīn tú dú jí dú hài cán hài cán hài dú cǎn rén rén hèn bù xǐ xǐ jié tǎo fá qí xué
遂入西门，遇伍、徐二卫舍，为言：“此间为安邦彦所荼毒荼音ｔú荼毒即毒害、残害，残害独惨，人人恨不洗洗劫、讨伐其穴。
rán yǐ tiān bīng lín zhī dàng píng shén yì ér bù yuàn zhū dú zhǔ fǔ yǐ zhì tiān tǎo bù xíng ér pàn nì bù jí shōu liǎn
然以天兵临之，荡平甚易，而部院朱独主抚，以致天讨不行，而叛逆不戢ｊí收敛。
jīn zhēng yuè zhōng yóu yǐ zhòng kuī sān chà hé yǐ yǒu bèi ér tuì
今正月终，犹以众窥三汊河，以有备而退。
sān chà hé zhě qù ān zhuāng xi wǔ shí lǐ yī shuǐ xī běi zì wū sā yī shuǐ xī nán zì lǎo shān zhōng hé bìng dōng běi xíng gù yuē sān chà
三汊河者，去安庄西五十里，一水西北自乌撒，一水西南自老山中，合并东北行，故曰“三汊”；
dōng jīng dà lù guǎng wū jiāng yǔ ān xiàn wèi tiān qiàn zhě wéi cǐ
东经大、陆广、乌江，Ｂ与安限为天堑者、惟此；
jīn shè zǒng bīng guān zhù qí de
今设总兵官驻其地。
shí zhū zǒng dū yǐ bì yú yòng chē zài shī hái yuè ér àn jūn féng shì jìn wèi sì chuān rén yú lí guì shěng rì yì qīn lín lù guǎng xún lì sān chà jiāng yóu ān zhuāng dǐ ān nán
时朱总督已毙，舆用车载尸还越，而按君冯士晋，为四川人，余离贵省日，亦亲临陆广，巡历三汊，将由安庄抵安南。
wu jūn yuē àn jūn cǐ xíng yì jiāng xún chá yào hài fēn bù shì zú wèi jiǎo chú zhī jì fēi yǔ zhū wéi bǐ zhě
伍君曰：“按君此行，亦将巡察要害，分布士卒，为剿除之计，非与朱为比者。
bù shí rán fǒu
”不识然否？
pǔ dìng wèi chéng nèi jí ān shùn fǔ suǒ zhù
普定卫城内，即安顺府所驻。
yú xiān wén ān shùn zhǐ tǔ zhī zhōu ér huàn jí yǒu zhī fǔ jié tuī zhì shì shǐ zhī suǒ zhù zài pǔ dìng yě
余先闻安顺止土知州，而宦籍有知府节推，至是始知所驻在普定也。
ān zhuāng wèi chéng nèi jí zhèn níng zhōu suǒ zhù
安庄卫城内，即镇宁州所驻。
qí fēn shǔ zài nán chéng nèi duàn gōng cí zhī dōng duàn gōng míng shí shèng tiān qǐ sì nián rèn zhèn níng dào
其分署在南城内段公祠之东，段公名时盛，天启四年任镇宁道。
yún nán pǔ míng shèng pàn jù ā mí zhōu duàn tǒng bīng zhēng zhī sǐ yú nán gù zhōu rén lì cí sì zhī ér zhāo hún zàng yú wàng shuǐ tíng zhī xi
云南普名胜叛，踞阿迷州，段统兵征之，死于难，故州人立祠祀之，而招魂葬于望水亭之西。
jīn pǔ míng shèng zhī zǐ yóu jù ā mí zhōu
今普名胜之子，犹据阿迷州。
jiǎo bì shū shèn shí fēn dī ǎi pò làn
湫敝殊甚十分低矮破烂。
tíng yǒu gǔ shān sì zhū dà hé liǎng rén bào qǐ yì guó chū zhī yí yé
庭有古衫四株，大合两人抱，岂亦国初之遗耶？
ān shāng wèi chéng nèi jí yǒng níng zhōu suǒ zhù
安商卫城内，即永宁州所驻。
kǎo yī tǒng zhì sān wèi sān zhōu jiù gè yǒu fèn de wèi jù zài běi zhōu jù zài nán
考《一统志》，三卫三州，旧各有分地，卫俱在北，州俱在南。
jīn zhōu wèi tóng chéng yù yǐ wén xiá wǔ shí jiè wǔ wèi wén yě
今州卫同城，欲以文辖武，实借武卫文也。
dàn gè zhōu zhī de jù bàn cuò wèi zhūn bàn lún miáo niè shì fēi dāng shí jīn ōu wú quē jīn ōu jí jīn bēi jīn ōu wú quē zhǐ bǎo chí mǒu zhǒng hǎo dōng xī de wán měi yǐ
但各州之地，俱半错卫屯，半沦苗孽，似非当时金瓯无缺金瓯即金杯，金瓯无缺指保持某种好东西的完美矣。
sān wèi zhī xi wèi shuǐ xī suǒ kǔ qí dōng yòu zhū miáo zá jù wéi zhōng yī dào tōng xíng ěr
三卫之西，为水西所苦，其东又诸苗杂据，惟中一道通行耳。
èr shí èr rì wǔ gǔ dà yǔ dá dàn yú shǎo qì nì lǚ
二十二日五鼓，大雨达旦，余少憩逆旅。
xià wǔ jì dú nán zūn dà lù yī lǐ yú lǐng yóu qí dōng xià bàn lǐ rù shuāng míng dòng
下午霁，独南遵大路，一里逾岭，由岐东下半里，入双明洞。
cǐ chù shān jiē huí huán chéng wā shuǐ jiē xià tòu xué dì
此处山皆回环成洼，水皆下透穴地。
jiāng dǐ dòng hū wù zhōng xià liè chéng kēng kuò sān chǐ cháng sān zhàng shēn zhàng yú shuǐ cóng qí dōng dǐ yì chū jí cóng qí xià běi qù
将抵洞，忽坞中下裂成坑，阔三尺，长三丈，深丈余，水从其东底溢出，即从其下北去。
yì xué zhī chù qí shàng jiē huán chéng wèi tián shuǐ yíng ér bù shèn yì yī qí yě
溢穴之处，其上皆环塍为田，水盈而不渗，亦一奇也。
cóng cǐ xi zhuǎn zé běi shān suì nán xuē wèi yá xī shān yì xuē yá běi shǔ zhī yá huán xī běi èr miàn rú chéng bàn guī
从此西转，则北山遂南削为崖，西山亦削崖北属之，崖环西北二面，如城半规。
xiān dǐ běi yá xià yá gēn hū xià qiàn chéng dòng qí zhōng zhù shuǐ yī táng yuān bì shēn hóng jí wài zì liè kēng zhōng qián tòu ér huì zhī zhě
先抵北崖下，崖根忽下嵌成洞，其中贮水一塘，渊碧深泓，即外自裂坑中潜透而汇之者。
cóng yá wài shāo xi jí yǒu yī shí zì yá dǐng nán kuà ér xià qí dǐng yǔ yá bìng qǐ ér xià pì wèi mén gāo kuò yuē jù zhàng wǔ shì wèi dōng mén
从崖外稍西，即有一石自崖顶南跨而下，其顶与崖并起，而下辟为门，高阔约俱丈五，是为东门。
tòu mén ér xi qí nèi běi yá yù qióng xi yá zhī huán jià ér zhǔ zhě yì yù hé
透门而西，其内北崖愈穹，西崖之环驾而属者，亦愈合。
xī shān zhī nán fù fēn tǔ shān yī zhī diào bì ér qián yǔ dōng mén wài yá jiā kēng ér zhì
西山之南，复分土山一支，掉臂而前，与东门外崖夹坑而峙。
xī yǒu jié gāo yuán lěi shí zhǐ jià gé yú shàng běi yǔ dōng mén yá duì yǐ bǔ dōng xiàng zhī xì ér jīn fèi yǐ
昔有结高垣，垒石址，架阁于上，北与东门崖对，以补东向之隙，而今废矣。
yóu dōng mén yòu shù shí bù dī xi yá xià
由东门又数十步，低西崖下。
qí yá zì nán shān běi shǔ yú běi yá shàng jiē xuē bì wēi hé xià zé zhōng pì ér xi tōng gāo kuò jù sān bèi yú dōng mén shì wèi xī mén
其崖自南山北属于北崖，上皆削壁危合，下则中辟而西通，高阔俱三倍于东门，是为西门。
cǐ dòng wài zhī shuāng míng yě
此洞外之“双明”也。
yī mén ér zhōng tòu yǐ qí liǎng mén ér jiāo yìng yóu yì
一门而中透已奇，两门而交映尤异。
qí xī mén zhī wài shān fù sì huán chéng wā gāo ruò liè chéng
其西门之外山，复四环成洼，高若列城。
shuǐ zì dōng mén wài yá běi yuān hóng jiān yòu tòu shí gēn yì chū xī mén zhī dōng qí shēng cóng cóng cóng xī mén běi yá yòu tòu xué xi chū
水自东门外崖北渊泓间，又透石根溢出西门之东，其声淙淙，从西门北崖，又透穴西出。
mén zhī dōng xī jiē yǒu xiǎo shí liáng kuà zhī yǐ rù běi dòng
门之东西，皆有小石梁跨之，以入北洞。
shuǐ yóu qiáo xià xi xíng huán wā zhōng yòu tòu xī shān zhī xià ér qù
水由桥下西行环洼中，又透西山之下而去。
xī mén zhī xià dōng yìng chóng mén běi huán zhuì hè nán yǐ nán shān shí bì yīn yūn jié wèi kān yǒu zhì guān yīn dà shì xiàng yān
西门之下，东映重门，北环坠壑，南倚南山，石壁氤氲，结为龛牖，置观音大士像焉。
yóu qí hòu tòu xué nán rù shí qiào líng lóng xiǎo ér bù kuò shēn kě shí yú zhàng ér zhǐ
由其后透穴南入，石窍玲珑，小而不扩，深可十余丈而止。
cǐ mén xià nán bì zhī qí yě
此门下南壁之奇也。
běi jiē běi yá shí píng zhōng zhì yǔ nán bì jiā ér wèi mén
北接北崖，石屏中峙，与南壁夹而为门。
píng hòu zé běi shān zhōng kōng pán hè jí qí hóng jùn píng zhī zuǒ yòu jiē yǒu xiǎo shí liáng yǐ fēn dá zhī
屏后则北山中空盘壑，极其宏峻，屏之左右，皆有小石梁以分达之。
píng xià shuǐ huán shí hè pán xuán rú dài
屏下水环石壑，盘旋如带。
cǐ mén xià běi bì zhī qí yě
此门下北壁之奇也。
běi bì yī píng nán jiè wèi mén běi jiè wèi dòng dòng mén nán lín
北壁一屏，南界为门，北界为洞，洞门南临。
cǐ píng zhōng ruò shù sāi suì dōng xī yì fēn liǎng mén nán xiàng
此屏中若树塞，遂东西亦分两门，南向。
shuǐ zì dōng mén xià yì xué ér chū shù píng gēn ér rù zé xún píng dōng ér jià wèi dōng qiáo ér dōng mén lín zhī
水自东门下溢穴而出，漱屏根而入，则循屏东而架为东桥，而东门临之；
yòu yì xué chū xī mén xià xún píng xi ér jià wèi xi qiáo ér xī mén lín zhī
又溢穴出西门下，循屏西而架为西桥，而西门临之。
cǐ yòu dòng nèi zhī shuāng míng yě
此又洞内之“双明”也。
xiān cóng xī mén dù qiáo rù dòng dǐng gāo shí yú zhàng sì páng píng fù rú wò
先从西门度桥入，洞顶高十余丈，四旁平覆如幄；
ér dāng mén dú xuán dǐng yī guī yuán pán ér qǐ yǎn ruò bǎo gài zhōng qióng
而当门独旋顶一规，圆盘而起，俨若宝盖中穹；
qí xià yǒu shí tái zhōng gāo ér chéng zhī
它下方有个石台，在中央高高地托着它；
shàng yǒu liǎng yuán wā dà rú tóng gǔ yǐ shí jī zhī fēn qīng zhuó shēng tǔ rén chà wèi yī zhōng yī gǔ yún
上有两圆洼，大如铜鼓，以石击之，分清浊声，土人诧为一钟一鼓云。
dòng xī běi pán gèn yì duō chuí zhù liè xì jù huí huán bù shēn
洞西北盘亘，亦多垂柱裂隙，俱回环不深。
dōng nán liè xì xià gāo jiǒng gāo yuǎn yì rú xī mén ér yǎn yìng mí shēn shuǐ liú qí qián yíng huí huí huán chán rào zuò tài kōng tóng zhè lǐ fàn zhǐ shān qīng lěng gè jí qí qù
东南裂隙下，高迥高远亦如西门，而掩映弥深，水流其前，潆洄回环缠绕作态，崆峒这里泛指山清冷，各极其趣。
suì yú dōng qiáo réng chū xī mén xià yóu qí qián nán xiàng ér shàng zhí jī yá gēn fù yǒu dòng dōng xiàng gāo kuò jù sān zhàng ér shēn shí zhàng
遂逾东桥，仍出西门下，由其前南向而上，直跻崖根，复有洞东向，高阔俱三丈，而深十丈。
dòng hòu běi zhuǎn suì shàng qióng ér hēi rán bù shén shēn yǐ
洞后北转，遂上穹而黑，然不甚深矣。
dòng zhōng gàn lǎng yǒu sēng qī zhī ér zhōng zhì jīn xiān xiàng
洞中干朗，有僧栖之，而中置金仙像。
nǎi kòu sēng suǒ bǐ xié jù tóng xià qióng xī mén dà shì hòu xiǎo xué bìng lù bì jiān shī
乃叩僧索笔携炬，同下穷西门大士后小穴，并录壁间诗。
fǎn yù yǐ mù
返寓已暮。
èr shí sān rì gù duǎn fu zūn dà dào nán xíng
二十三日雇短夫遵大道南行。
èr lǐ cóng lǒng tóu dōng wàng shuāng míng xi yán qí xià yóu tòu míng ér dōng yě
二里，从陇头东望双明西岩，其下犹透明而东也。
dòng zhōng shuǐ xī chū liú hè zhōng cóng dà dào xià fù rù shān lù zài tòu zài rù fán sān chuān yán fù ér hòu zhù yú dà xī
洞中水西出流壑中，从大道下复入山麓，再透再入，凡三穿岩腹，而后注于大溪。
gài shì zhōng wā hè jiē sì miàn shān huán shuǐ bì tòu xué yě
盖是中洼壑，皆四面山环，水必透穴也。
yòu nán yú fù sì shēng jiàng gòng sì lǐ yǒu bǎo zài nán shān lǐng tóu
又南逾阜，四升降，共四里，有堡在南山岭头。
lù cóng běi lǐng zhuǎn ér xi xià yòu èr lǐ yǒu cǎo fang dāng lù lù zuǒ yǒu máo pù yī jiā
路从北岭转而西下，又二里，有草坊当路，路左有茅铺一家。
yòu xi xià shēng zhì lǒng hè gòng qī lǐ de jù luò dìng jū yī nián yǐ shàng de cūn luò yī wù yuē bái shuǐ pù yǐ wèi zhōng huǒ pù yǐ
又西下，升陟陇壑，共七里，得聚落定居一年以上的村落一坞，曰白水铺，已为中火铺矣。
yòu xi èr lǐ yáo wén shuǐ shēng hōng hōng cóng lǒng xì běi wàng hū yǒu shuǐ zì dōng běi shān yè xiè yá ér xià dǎo rù zhòng yuān dàn jiàn qí shàng héng bái kuò shù zhàng fān kōng yǒng xuě ér bú jiàn qí xià jié gài wèi duì yá suǒ gé yě
又西二里，遥闻水声轰轰，从陇隙北望，忽有水自东北山腋泻崖而下，捣入重渊，但见其上横白阔数丈，翻空涌雪，而不见其下截，盖为对崖所隔也。
fù yú fù xià bàn lǐ suì lín qí xià liú suí zhī shāng shāng xi qù hái wàng dōng běi xuán liú hèn bù néng yī dǐ qí xià
复逾阜下半里，遂临其下流，随之汤汤西去，还望东北悬流，恨不能一抵其下。
dān fū yuē shì wèi bái shuǐ hé
担夫曰：“是为白水河。
qián yǒu xuán zhuì chù bǐ cǐ gēng shēn
前有悬坠处，比此更深。
yú hèn bù yī dāng qí jìng xīn yóu qiè qiè yí hàn
”余恨不一当其境，心犹慊慊遗憾。
suí liú bàn lǐ yǒu jù shí qiáo jià shuǐ shàng shì wèi bái hóng qiáo
随流半里，有巨石桥架水上，是为白虹桥。
qí qiáo nán běi héng kuà xià pì sān mén ér shuǐ liú shén kuò měi shù zhàng zhé cóng xī dǐ fān yá pēn xuě mǎn xī jiē rú bái lù qún fēi bái shuǐ zhī míng bù wū yǐ
其桥南北横跨，下辟三门，而水流甚阔，每数丈，辄从溪底翻崖喷雪，满溪皆如白鹭群飞，“白水”之名不诬矣。
dù qiáo běi yòu suí xī xi xíng bàn lǐ hū lǒng jīng kuī bì fù wén shēng rú léi yú yì yòu qí jǐng zhì yǐ
度桥北，又随溪西行半里，忽陇箐亏蔽，复闻声如雷，余意又奇景至矣。
tòu lǒng xì nán gù
透陇隙南顾，
zé lù zuǒ yī xī xuán dǎo
则路左一溪悬捣，
wàn liàn fēi kōng
万练飞空，
xī shàng shí rú lián yè xià fù
溪上石如莲叶下覆，
zhōng wān sān mén
中剜三门，
shuǐ yóu yè shàng màn dǐng ér xià
水由叶上漫顶而下，
rú jiāo xiāo míng guì liáng shuǎng de báo shā wàn fú
如鲛绡ｊｉāｏｘｉāｏ名贵凉爽的薄纱万幅，
héng zhào mén wài
横罩门外，
zhí xià zhě bù kě yǐ zhàng shù jì
直下者不可以丈数计，
dǎo zhū bēng yù
捣珠崩玉，
fēi mò fǎn yǒng
飞沫反涌，
rú yān wù téng kōng
如烟雾腾空，
shì shén xióng lì
势甚雄厉，
suǒ wèi zhū lián gōu bù juǎn
所谓“珠帘钩不卷，
pǐ liàn guà yáo fēng
匹练挂遥峰”，
jù bù zú yǐ nǐ qí zhuàng yě
俱不足以拟其壮也。
gài yú suǒ jiàn pù bù gāo jùn shù bèi zhě yǒu zhī ér cóng wú cǐ kuò ér dà zhě dàn cóng qí shàng cè shēn xià kàn bù miǎn shén sǒng
盖余所见瀑布，高峻数倍者有之，而从无此阔而大者，但从其上侧身下瞰，不免神悚。
ér dān fū yuē qián yǒu wàng shuǐ tíng kě qì yě
而担夫曰：“前有望水亭，可憩也。
zhān qí tíng yóu zài duì yá zhī shàng suì cóng qí cè xī nán xià fù dù xiá nán shàng gòng yī lǐ yú jī xi yá zhī diān
”瞻其亭，犹在对崖之上，遂从其侧西南下，复度峡南上，共一里余，跻西崖之巅。
qí tíng nǎi fù máo suǒ wéi gài xī wàng shuǐ tíng jiù zhǐ jīn yǐ àn jūn dào jīng kǒng qí tíng tiào gù biān máo wèi zhī ěr
其亭乃覆茅所为，盖昔望水亭旧址，今以按君道经，恐其停眺，故编茅为之耳。
qí chǔ zhèng miàn yī gǒng shǒu zhì lǐ shū fēi liú bēn téng pēn bó zhī zhuàng lìng rén kě wàng ér bù kě jí yě
其处正面揖拱手致礼书飞流，奔腾喷薄之状，令人可望而不可即也。
tíng qì jiǔ zhī cóng tíng nán xi zhuǎn jiàn nǎi huán shān zhuǎn xiá dōng nán qù lù nǎi xún yá shí jí xī nán xià
停憩久之，从亭南西转，涧乃环山转峡东南去，路乃循崖石级西南下。
yòu shēng zhì lǒng hè sì lǐ xī shàng rù wù yǒu jù luò yī qū zài dōng shān xià yuē jī gōng bèi
又升陟陇壑四里，西上入坞，有聚落一区在东山下，曰鸡公背。
tǔ rén zhǐ qí dōng nán fēng shàng yǒu dòng xī běi xiàng wài mén rú shù ér nèi kě róng zhòng yǒu jī gōng yān yǐ xíng sì míng yě
土人指其东南峰上，有洞西北向，外门如竖而内可容众，有“鸡公”焉，以形似名也。
qí dòng dōng tòu qián shān ér cǐ wù zài qí hòu gù yuē bèi
其洞东透前山，而此坞在其后，故曰“背”。
yú wén zhī nǎi jiǎ yǒng xiān dēng jì yī rù qí nèi
余闻之，乃贾勇先登，冀一入其内。
bǐ dēng zhǐ yǒu yī dào xī nán shàng suí zhī yǐ lǐ pān jī jìng wú páng qí
比登，只有一道西南上，随之迤逦攀跻，竟无旁岐。
yǐ yī lǐ dēng lǐng tóu yǐ shì wèi jī gōng lǐng
已一里，登岭头矣，是为鸡公岭。
āo zhōng yǒu fó yǔ
坳中有佛宇。
wèn dòng hé zài
问洞何在？
sēng zhǐ zài shān xià cūn nán yǐ yuè zhī ér shàng yǐ
僧指在山下村南，已越之而上矣。
dān fū yì zhì suì yú lǐng xī xiàng xià bàn lǐ dǐ hè zhōng
担夫亦至，遂逾岭西向下，半里，抵壑中。
yòu bàn lǐ yǒu bǎo zài nán lǒng yuē tài huá shào
又半里，有堡在南陇，曰太华哨。
yòu sì shàng lǐng yú ér xi yòu yī lǐ nǎi yǐ lǐ xī nán xià shén shēn
又四上岭，逾而西，又一里，乃迤逦西南下，甚深。
shǐ wàng jiàn xi jiè yáo fēng zì běi ér nán píng lì rú zhàng yǔ cǐ dōng jiè wèi jiā hù xiāng xié háng bù xiāng shàng xià bǐ cǐ kàng héng
始望见西界遥峰，自北而南，屏立如障，与此东界为夹，互相颉颃ｘｉéｈāｎｇ不相上下，彼此抗衡；
zhōng yǒu xī liú yì zì běi ér nán xià qiàn hè dǐ
中有溪流，亦自北而南，下嵌壑底。
wàng zhī ér xià yī xià sān lǐ cóng qiáo xī dù shì wèi guān lǐng qiáo
望之而下，一下三里，从桥西度，是为关岭桥。
yuè qiáo jí xī xiàng shè jí shàng qí shàng shén jùn
越桥，即西向拾级上，其上甚峻。
èr lǐ yǒu guān yīn gé dāng dào zuǒ gé xià zhòu shí chí yī fāng quán zì qí xi tòu xué ér chū píng liú chí zhōng yì ér dōng xià shì wèi mǎ páo quán nǎi guān suǒ zhī yí jì yě
二里，有观音阁当道左，阁下甃石池一方，泉自其西透穴而出，平流池中，溢而东下，是为马跑泉，乃关索之遗迹也。
gé nán dào yòu yì yǒu quán chū xué zhōng shì wèi yǎ quán rén bù dé ér cháng yān
阁南道右，亦有泉出穴中，是为哑泉，人不得而尝焉。
yú sháo mǎ pǎo gān liè cì yú huì ér gāo shān de cǐ gù zì qí yě dàn yǔ yǎ quán xiāng qù bù shù bù hé liáng è liè zhī yì rú cǐ
余勺马跑，甘冽次于惠，而高山得此，故自奇也，但与哑泉相去不数步，何良ｋǔ恶劣之异如此！
yóu gé nán yuè yī tíng yòu xī shàng zhě èr lǐ suì chǐ lǐng jí shì wèi guān suǒ lǐng
由阁南越一亭，又西上者二里，遂耻岭脊，是为关索岭。
suǒ wèi guān gōng zi suí shǔ chéng xiàng zhū gě nán zhēng kāi pì mán dào zhì cǐ
索为关公子，随蜀丞相诸葛南征，开辟蛮道至此。
yǒu miào zhào zì guó chū ér dà yú wáng jìng yuǎn zhì jīn sì diǎn bù fèi
有庙，肇自国初，而大于王靖远，至今祀典不废。
yuè lǐng xi xià yī lǐ yǒu dà bǎo zài píng wù zhōng yuē guān lǐng pù nǎi guān lǐng shǒu yù suǒ suǒ zài yě
越岭西下一里，有大堡在平坞中，曰关岭铺，乃关岭守御所所在也。
jì qí de yóu zài shān dǐng suī xià wèi jí sān zhī yī yě
计其地犹在山顶，虽下，未及三之一也。
zhì cái guò wǔ fu cí qù yú qì sì zhōng
至才过午，夫辞去，余憩肆中。
èr shí sì rì chen qǐ yǐ fá fu wèi lǜ
二十四日晨起，以乏夫为虑。
hū yǒu tuó qí mǎ bāng zhì shàng yú qí yī suì qiàn zhī yì zhì jiāo shuǐ
忽有陀骑马帮至，尚余其一，遂倩之，议至交水。
yǐ kuāng náng zhuāng mǎ shàng lìng zhī xiān xíng yú fàn ér hòu wǎng
以筐囊装马上，令之先行，余饭而后往。
xī nán qī lǐ shàng běi dǒu lǐng
西南七里，上北斗岭。
yī lǐ xi yú qí jí yǒu tíng kuà qí shàng
一里，西逾其脊，有亭跨其上。
xi wàng chóng shān liè cuì yòu zì běi píng liè ér nán yǔ dōng jiè fù xié háng chéng jiā jiā zhōng yì yǒu xiǎo shuǐ nán qù
西望崇山列翠，又自北屏列而南，与东界复颉颃成夹，夹中亦有小水南去。
cóng lǐng xi xià èr lǐ dī jiā wù zhōng yǒu jù luò yǐ qí lù shì wèi běi dǒu pù
从岭西下二里，低夹坞中，有聚落倚其麓，是为北斗铺。
guān lǐng wèi zhōng jiè gāo shān ér běi dǒu nǎi qí xī chuí
关岭为中界高山，而北斗乃其西陲。
jī gōng lǐng wèi dōng jiè gāo shān ér tài huá nǎi qí xī chuí
鸡公岭为东界高山，而太华乃其西陲。
èr jiè gāo lǐng yù xi yù gāo
二界高岭，愈西愈高。
yóu pù xi jié wù héng dù èr lǐ nǎi xī xiàng shè jí shàng
由铺西截坞横度二里，乃西向拾级上。
yǐ lǐ fēng tóu wǔ lǐ yú yī āo dōng tiào guān lǐng yǐ zài zú dǐ
迤逦峰头，五里，逾一坳，东眺关岭，已在足底。
yǒu fang kuà dào yuē ān pǔ fēng jiāng shì wèi ān zhuāng shào
有坊跨道，曰“安普封疆”，是为安庄哨。
zì guān lǐng wèi zhèn zhōng yǒng níng fēn jiè ér ān zhuāng wèi zhī zhūn zhí dǐ pán jiāng jiē quǎn yá xiāng cuò fēi jié rán gè pàn zhě
自关岭为镇中、永宁分界，而安庄卫之屯，直抵盘江，皆犬牙相错，非截然各判者。
yòu xī shàng fēng xiá zhōng sān lǐ yá mù jiàn hé yuē ān lóng fǔ yòu yǒng níng shǔ
又西上峰峡中三里，崖木渐合，曰安笼辅，又永宁属。
àn zhì yǒu ān lóng jīng shān ān lóng jīng guān xiǎng jí cǐ
按志有安笼箐山、安笼箐关，想即此。
wèn suǒ wèi ān lóng shǒu yù suǒ tǔ rén yún zài ān nán dōng nán sān rì chéng
问所谓安笼守御所，土人云：“在安南东南三日程。
cǐ shǔ pǔ zhōu yòu fēi cǐ yǐ
此属普州，又非此矣。
àn cǐ dì zài xī wèi ān shì xī nán jìn jìng gù jīn yóu yǒu ān zhuāng ān lóng ān shùn ān nán zhū míng
按此地在昔为安氏西南尽境，故今犹有安庄、安笼、安顺、安南诸名。
gài ān shì zhī de xī yǐ pán jiāng wèi xi qiàn ér jīn yǐ sān chà wèi jiè sān chà yǐ nán pán jiāng yǐ dōng wèi zhōng guó jiù wèi zhě jǐn cǐ ěr
盖安氏之地，昔以盘江为西堑，而今以三汊为界，三汊以南，盘江以东，为中国旧卫者仅此耳。
yóu pù xi gèng nán shàng yī lǐ yú lǐng shāo xià yǒu wù zhōng wā
由铺西更南上一里，逾岭稍下，有坞中洼。
yòu xi bàn lǐ zé zhòng fēng jiā kēng xià zhuì běi qù
又西半里，则重峰夹坑，下坠北去。
pán lǐng cè xi dù kēng āo bàn lǐ fù shè jí shàng èr lǐ yǒu ān kuà dào shì wèi xiàng bí lǐng
盘岭侧，西度坑坳半里，复拾级上二里，有庵跨道，是为象鼻岭。
yóu qí xi dù jí shén xiá nán běi jù xuē bì xià ér chéng kēng qí shàng jǐn kuò wǔ liù chǐ rú dù dǔ qiáng bì
由其西度脊，甚狭，南北俱削壁，下而成坑，其上仅阔五六尺，如度堵墙壁。
yòu wǎn zhuǎn běi jī zài guò yī jí gòng èr lǐ zhì lǐng tóu zé cǐ jiè zuì gāo chù yě
又宛转北跻，再过一脊，共二里，陟岭头，则此界最高处也。
dōng kàn guān lǐng xi fǔ pán jiāng yǐ xī liǎng jiè shān jù píng liè yú xià rú chuān zì fēn háng ér yōng zhī zhě lǐng xi yòu pán wù wèi píng jié chéng qí jiān shì wèi chá chéng jí suǒ wèi dǐng zhàn yě
东瞰关岭，西俯盘江以西，两界山俱屏列于下，如“川”字分行而拥之者，岭西又盘坞为坪，结城其间，是为查城，即所谓鼎站也。
yǒu chá chéng yì shǔ ān nán
有查城驿，属安南。
dǐng zhàn wèi xi jiè gāo shān ér bái yún sì nǎi qí xī chuí yì yù xi yù gāo
鼎站为西界高山，而白云寺乃其西陲，亦愈西愈高。
nǎi wàng zhī xī běi xià gòng èr lǐ bàn ér shuì jià nì lǚ zhào diàn
乃望之西北下，共二里半，而税驾逆旅赵店。
jiāng xī rén
江西人。
shí tuó qí yóu fàng mù zhōng tú yú xiǎo zhuó sì zhōng rù guān yú chéng ér fǎn qì sì jiān
时驼骑犹放牧中途，余小酌肆中，入观于城，而返憩肆间。
qí de wèi pán jiāng yǐ dōng lǎo lóng dì yī zhī nán fēn zhī jí dì èr zhī wèi guān lǐng dì sān zhī wèi jī gōng bèi
其地为盘江以东老龙第一枝南分之脊，第二枝为关岭，第三枝为鸡公背。
sān zhī nán xià xíng rú chuān zì ér xi zhī zuì gāo rán qí qù jù bù shèn zhǎng bù guò gè jǐn yú dū ní jiāng yǐ běi
三枝南下，形如“川”字，而西枝最高，然其去俱不甚长，不过各尽于都泥江以北。
qí jiè dōu ní jiāng běi ér zǒu duō líng zhě yòu cóng xīn tiān dōng nán fēn zhī xià dū yún nán huán dú shān zhōu běi ér xi yòu dōng nán dù jī gōng guān ér xià zhě yě
其界都泥江北而走多灵者，又从新添东南，分支下都匀南，环独山州北而西，又东南度鸡公关而下者也。
qí dì dōng nán wéi mù yì zhǎng guān sī li xìng
其地东南为慕役长官司，李姓。
dōng běi wèi dǐng yíng cháng guān sī luō xìng
东北为顶营长官司，罗姓。
xī běi wèi shā yíng cháng guān sī shā xìng
西北为沙营长官司，沙姓。
shí shā tǔ guān chū gù qí qī jí láng dài tǔ qiú zhī mèi láng dài lǜ zhòng gōng zhī rén mín jù bēn zǒu yú dǐng zhàn
时沙土官初故，其妻即郎岱土酋之妹，郎岱率众攻之，人民俱奔走于鼎站。
shā yíng dōng běi wèi láng dài tǔ qiú dōng běi yǔ shuǐ xī jiē jiè yǔ ān niè biǎo lǐ wéi luàn gōng lüě lín jìng
沙营东北为狼代土酋，东北与水西接界，与安孽表里为乱，攻掠邻境；
shàng guān wéi jiā xián ěr bù gǎn yī wèn yě
上官惟加衔饵，不敢一问也。
àn shì lǐng zuì gāo xi wèi chá chéng dōng wèi ān lóng jīng jiē jué dǐng huí huán ér chéng wù zhě zài zhòng shān zhī shàng yě
按是岭最高，西为查城，东为安笼箐，皆绝顶回环而成坞者，在众山之上也。
yī tǒng zhì yǒng níng zhī ān lóng jīng guān zhèng zhǐ cǐ
《一统志》永宁之安笼箐关，正指此。
pǔ ān zhī ān lóng qiān hù suǒ zài ān nán dōng nán sān rì chéng zhě jí yǔ guǎng xī zhī ān lóng cháng guān sī jiē jiè nǎi tián zhōu bái ài suǒ yóu zhī dào
普安之安笼千户所，在安南东南三日程者，即与广西之安隆长官司接界，乃田州白隘所由之道。
zài pǔ ān ān lóng qiān hù suǒ dàng zuò ān lóng yǔ guǎng xī tóng chēng bù dàng zuò ān lóng yǔ yǒng níng xiāng hùn hùn luàn yě
在普安安笼千户所，当作安隆，与广西同称，不当作安笼，与永宁相溷ｈùｎ混乱也。
dǐng zhàn zhī xiá cóng dōng běi xiàng xī nán qí dōng nán jí tài shān zhī jí ér chá chéng yǐ qí xī běi yì kāi yī xiá ér qù nǎi shā yíng tǔ sī dào yě
鼎站之峡，从东北向西南，其东南即大山之脊，而查城倚其西北，亦开一峡而去，乃沙营土司道也。
qí quán yuán yì zì dōng běi jí xià chuān zhàn jiē ér xi nán zhuì xiá dǐ xī nán xiá jí yì huán jiē wú xì suì cóng qí dǐ chuān shān fù xi qù dāng xi zhù pán jiāng zhě yǐ
其泉源亦自东北脊下，穿站街而西，南坠峡底，西南峡脊亦环接无隙，遂从其底穿山腹西去，当西注盘江者矣。