zhēn guàn chū tài zōng cóng róng wèi shì chén yuē zhōu wǔ píng zhòu zhī luàn yǐ yǒu tiān xià
贞观初，太宗从容谓侍臣曰：“周武平纣之乱，以有天下；
qín huáng yīn zhōu zhī shuāi suì tūn liù guó
秦皇因周之衰，遂吞六国。
qí dé tiān xià bù shū zuò yùn cháng duǎn ruò cǐ zhī xiāng xuán yě
其得天下不殊，祚运长短若此之相悬也？
shàng shū yòu pú yè xiāo yǔ jìn yuē zhòu wèi wú dào tiān xià kǔ zhī gù bā bǎi zhū hóu bù qī ér huì
”尚书右仆射萧瑀进曰：“纣为无道，天下苦之，故八百诸侯不期而会。
zhōu shì wēi liù guó wú zuì qín shì zhuān rèn zhì lì cán shí zhū hóu
周室微，六国无罪，秦氏专任智力，蚕食诸侯。
píng dìng suī tóng rén qíng zé yì
平定虽同，人情则异。
tài zōng yuē bù rán zhōu jì kè yīn wu hóng rén yì
”太宗曰：“不然，周既克殷，务弘仁义；
qín jì dé zhì zhuān xíng zhà lì
秦既得志，专行诈力。
fēi dàn qǔ zhī yǒu yì yì yì shǒu zhī bù tóng
非但取之有异，抑亦守之不同。
zuò zhī xiū duǎn yì zài cí hu
祚之修短，意在兹乎！
zhēn guàn èr nián tài zōng wèi huáng mén shì láng wáng guī yuē duò kāi huáng shí sì nián dà hàn rén duō jī fá
贞观二年，太宗谓黄门侍郎王珪曰：“隋开皇十四年大旱，人多饥乏。
shì shí cāng kù yíng yì jìng bù xǔ zhèn gěi nǎi lìng bǎi xìng zhú liáng
是时仓库盈溢，竟不许赈给，乃令百姓逐粮。
duò wén bù lián bǎi xìng ér xī cāng kù bǐ zhì mò nián jì tiān xià chǔ jī de gōng wǔ liù shí nián
隋文不怜百姓而惜仓库，比至末年，计天下储积，得供五六十年。
yáng dì shì cǐ fù ráo suǒ yǐ shē huá wú dào suì zhì miè wáng
炀帝恃此富饶，所以奢华无道，遂致灭亡。
yáng dì shī guó yì cǐ zhī yóu
炀帝失国，亦此之由。
fán lǐ guó zhě wu jī yú rén bù zài yíng qí cāng kù
凡理国者，务积于人，不在盈其仓库。
gǔ rén yún bǎi xìng bù zú jūn shú yǔ zú
古人云：‘百姓不足，君孰与足？
dàn shǐ cāng kù kě bèi xiōng nián cǐ wài hé fán chǔ xù
’但使仓库可备凶年，此外何烦储蓄！
hòu sì ruò xián zì néng bǎo qí tiān xià
后嗣若贤，自能保其天下；
rú qí bù xiào duō jī cāng kù tú yì qí shē chǐ wēi wáng zhī běn yě
如其不肖，多积仓库，徒益其奢侈，危亡之本也。
zhēn guàn wǔ nián tài zōng wèi shì chén yuē tiān dào fú shàn huò yín shì yóu yǐng xiǎng
贞观五年，太宗谓侍臣曰：“天道福善祸淫，事犹影响。
xī qǐ mín wáng guó lái bēn suí wén dì bù lìn sù bó dà xīng shì zhòng yíng wèi ān zhì nǎi de cún lì
昔启民亡国来奔，隋文帝不吝粟帛，大兴士众营卫安置，乃得存立。
jì ér qiáng fù zǐ sūn bù sī niàn bào dé cái zhì shǐ bì jí qǐ bīng wéi yáng dì yú yàn mén
既而强富，子孙不思念报德，才至始毕，即起兵围炀帝于雁门。
jí duò guó luàn yòu shì qiáng shēn rù suì shǐ xī ān lì qí guó jiā zhě shēn jí zǐ sūn bìng wèi xié lì xiōng dì zhī suǒ tú lù
及隋国乱，又恃强深入，遂使昔安立其国家者，身及子孙，并为颉利兄弟之所屠戮。
jīn xié lì pò wáng qǐ fēi bèi ēn wàng yì suǒ zhì yě
今颉利破亡，岂非背恩忘义所至也？
qún chén xián yuē chéng rú shèng zhǐ
”群臣咸曰：“诚如圣旨。
zhēn guàn jiǔ nián běi fān guī cháo rén zòu tū jué nèi dà xuě rén jī yáng mǎ bìng sǐ
贞观九年，北蕃归朝人奏：“突厥内大雪，人饥，羊马并死。
zhōng guó rén zài bǐ zhě jiē rù shān zuò zéi rén qíng dà è
中国人在彼者，皆入山作贼，人情大恶。
tài zōng wèi shì chén yuē guān gǔ rén jūn xíng rén yì rèn xián liáng zé lǐ
”太宗谓侍臣曰：“观古人君，行仁义、任贤良则理；
xíng bào luàn rèn xiǎo rén zé bài
行暴乱、任小人则败。
tū jué suǒ xìn rèn zhě bìng gòng gōng děng jiàn zhī lüè wú zhōng zhèng kě qǔ zhě
突厥所信任者，并共公等见之，略无忠正可取者。
xié lì fù bù yōu bǎi xìng zì qíng suǒ wéi zhèn yǐ rén shì guān zhī yì hé kě jiǔ yǐ
颉利复不忧百姓，恣情所为，朕以人事观之，亦何可久矣？
wèi zhēng jìn yuē xī wèi wén hóu wèn li kè zhū hóu shuí xiān wáng
”魏征进曰：“昔魏文侯问李克：‘诸侯谁先亡？
kè yuē wú xiān wáng
’克曰：‘吴先亡。
wén hóu yuē hé gù
’文侯曰：‘何故？
kè yuē shù zhàn shù shèng shù shèng zé zhǔ jiāo shù zhàn zé mín pí bù wáng hé dài
’克曰：‘数战数胜，数胜则主骄，数战则民疲，不亡何待？
xié lì féng suí mò zhōng guó sāng luàn suì shì zhòng nèi qīn jīn shàng bù xī cǐ qí bì wáng zhī dào
’颉利逢隋末中国丧乱，遂恃众内侵，今尚不息，此其必亡之道。
tài zōng shēn rán zhī
”太宗深然之。
zhēn guàn jiǔ nián tài zōng wèi wèi zhēng yuē qǐng dú zhōu qí shǐ mò dài wáng guó zhī zhǔ wèi è duō xiāng lèi yě
贞观九年，太宗谓魏征曰：“顷读周、齐史，末代亡国之主为恶多相类也。
qí zhǔ shēn hǎo shē chǐ suǒ yǒu fǔ kù yòng zhī lüè jìn nǎi zhì guān shì wú bù shuì liǎn
齐主深好奢侈，所有府库用之略尽，乃至关市无不税敛。
zhèn cháng wèi cǐ yóu rú chán rén zì shí qí ròu ròu jǐn bì sǐ
朕常谓此犹如馋人自食其肉，肉尽必死。
rén jūn fù liǎn bù yǐ bǎi xìng jì bì qí jūn yì wáng qí zhǔ jí shì yě
人君赋敛不已，百姓既弊，其君亦亡，齐主即是也。
rán tiān yuán qí zhǔ ruò wéi yōu liè
然天元、齐主若为优劣？
zhēng duì yuē èr zhǔ wáng guó suī tóng qí xíng zé bié
”征对曰：“二主亡国虽同，其行则别。
qí zhǔ nuò ruò zhèng chū duō mén guó wú gāng jì suì zhì wáng miè
齐主愞弱，政出多门，国无纲纪，遂至亡灭。
tiān yuán xìng xiōng ér qiáng wēi fú zài jǐ wáng guó zhī shì jiē zài qí shēn
天元性凶而强，威福在己，亡国之事，皆在其身。
yǐ cǐ lùn zhī qí zhǔ wèi liè
以此论之，齐主为劣。