卷九·论征伐 — 贞观政要 — 吴兢

wǔ dé jiǔ nián dōng tū jué xié lì tū lì èr kè hán yǐ qí zhòng èr shí wàn zhì huá shuǐ biàn qiáo zhī běi qiǎn qiú shuài zhí shǐ sī lì rù cháo wèi chān zì zhāng shēng shì yún èr kè hán zǒng bīng bǎi wàn jīn yǐ zhì yǐ

武德九年冬，突厥颉利、突利二可汗以其众二十万，至滑水便桥之北，遣酋帅执矢思力入朝为觇，自张声势云：“二可汗总兵百万，今已至矣。

nǎi qǐng fǎn mìng

”乃请返命。

tài zōng wèi yuē wǒ yǔ tū jué miàn zì hé qīn rǔ zé bèi zhī wǒ wú suǒ kuì hé zhé jiàng bīng rù wǒ jī xiàn zì kuā qiáng shèng

太宗谓曰：“我与突厥面自和亲，汝则背之，我无所愧，何辄将兵入我畿县，自夸强盛？

wǒ dāng xiān lù ěr yǐ

我当先戮尔矣！

sī lì jù ér qǐng mìng

”思力惧而请命。

xiāo yǔ fēng dé yí děng qǐng lǐ ér qiǎn zhī tài zōng yuē bù rán

萧瑀、封德彝等请礼而遣之，太宗曰：“不然。

jīn ruò fàng hái bì wèi wǒ jù

今若放还，必谓我惧。

nǎi qiǎn qiú zhī

”乃遣囚之。

tài zōng yuē xié lì wén wǒ guó jiā xīn yǒu nèi nán yòu wén zhèn chū jí wèi suǒ yǐ lǜ qí bīng zhòng zhí zhì yú cǐ wèi wǒ bù gǎn jù zhī

太宗曰：“颉利闻我国家新有内难，又闻朕初即位，所以率其兵众直至于此，谓我不敢拒之。

zhèn ruò bì mén zì shǒu lǔ bì zòng bīng dà lüè

朕若闭门自守，虏必纵兵大掠。

qiáng ruò zhī shì zài jīn yī cè

强弱之势，在今一策。

zhèn jiāng dú chū yǐ shì qīng zhī qiě yào jūn róng shǐ zhī bì zhàn

朕将独出，以示轻之，且耀军容，使知必战。

shì chū bù yì guāi qí běn tú zhì fú xiōng nú zài cí jǔ yǐ

事出不意，乖其本图，制服匈奴，在兹举矣。

suì dān mǎ ér jìn gé jīn yǔ yǔ xié lì mò néng cè

”遂单马而进，隔津与语，颉利莫能测。

é ér liù jūn jì zhì xié lì jiàn jūn róng dà shèng yòu zhī sī lì jiù jū yóu shì dà jù qǐng méng ér tuì

俄而六军继至，颉利见军容大盛，又知思力就拘，由是大惧，请盟而退。

zhēn guàn chū lǐng nán zhū zhōu zòu yán gāo zhōu qiú shuài féng àng tán diàn zǔ bīng fǎn pàn

贞观初，岭南诸州奏言高州酋帅冯盎、谈殿阻兵反叛。

zhào jiāng jūn lìn mó fā jiāng lǐng shù shí zhōu bīng tǎo zhī

诏将军蔺謩发江、岭数十州兵讨之。

mì shū jiān wèi zhēng jiàn yuē zhōng guó chū dìng chuāng yí wèi fù lǐng nán zhàng lì shān chuān zǔ shēn bīng yùn nán jì jí yì huò qǐ ruò bù rú yì huǐ bù kě zhuī

秘书监魏征谏曰：“中国初定，疮痍未复，岭南瘴疬，山川阻深，兵运难继，疾疫或起，若不如意，悔不可追。

qiě féng àng ruò fǎn jí xū jí zhōng guó wèi níng jiāo jié yuǎn rén fēn bīng duàn xiǎn pò lüè zhōu xiàn shǔ zhì guān sī

且冯盎若反，即须及中国未宁，交结远人，分兵断险，破掠州县，署置官司。

hé yīn gào lái shù nián bīng bù chū jìng

何因告来数年，兵不出境？

cǐ zé fǎn xíng wèi chéng wú róng dòng zhòng

此则反形未成，无容动众。

bì xià jì wèi qiǎn shǐ rén jiù bǐ guān chá jí lái cháo yè kǒng bú jiàn míng

陛下既未遣使人就彼观察，即来朝谒，恐不见明。

jīn ruò qiǎn shǐ fēn míng xiǎo yù bì bù láo shī lǚ zì zhì què tíng

今若遣使，分明晓谕，必不劳师旅，自致阙庭。

tài zōng cóng zhī lǐng biǎo xī dìng

”太宗从之，岭表悉定。

shì chén zòu yán féng àng tán diàn wǎng nián héng xiāng zhēng fá bì xià fā yī dān shǐ lǐng wài tiè rán

侍臣奏言：“冯盎、谈殿往年恒相征伐，陛下发一单使，岭外帖然。

tài zōng yuē chū lǐng nán zhū zhōu shèng yán àng fǎn zhèn bì yù tǎo zhī wèi zhēng pín jiàn yǐ wéi dàn huái zhī yǐ dé bì bù tǎo zì lái

”太宗曰：“初，岭南诸州盛言盎反，朕必欲讨之，魏征频谏，以为但怀之以德，必不讨自来。

jì cóng qí jì suì de lǐng biǎo wú shì bù láo ér dìng shèng yú shí wàn zhī shī

既从其计，遂得岭表无事，不劳而定，胜于十万之师。

nǎi cì zhēng juàn wǔ bǎi pǐ

”乃赐征绢五百匹。

zhēn guàn sì nián yǒu sī shàng yán lín yì mán guó biǎo shū bù shùn qǐng fā bīng tǎo jī zhī

贞观四年，有司上言： “林邑蛮国，表疏不顺，请发兵讨击之。

tài zōng yuē bīng zhě xiōng qì bù dé yǐ ér yòng zhī

”太宗曰：“兵者凶器，不得已而用之。

gù hàn guāng wǔ yún měi yī fà bīng bù jué tóu xū wèi bái

故汉光武云：‘每一发兵，不觉头须为白。

zì gǔ yǐ lái qióng bīng jí wǔ wèi yǒu bù wáng zhě yě

’自古以来穷兵极武，未有不亡者也。

fú jiān zì shì bīng qiáng yù bì tūn jìn shì xīng bīng bǎi wàn yī jǔ ér wáng

苻坚自恃兵强，欲必吞晋室，兴兵百万，一举而亡。

duò zhǔ yì bì yù qǔ gāo lí pín nián láo yì rén bù shèng yuàn suì sǐ yú pǐ fū zhī shǒu

隋主亦必欲取高丽，频年劳役，人不胜怨，遂死于匹夫之手。

zhì rú xié lì wǎng suì shù lái qīn wǒ guó jiā bù luò pí yú zhēng yì suì zhì miè wáng

至如颉利，往岁数来侵我国家，部落疲于征役，遂至灭亡。

zhèn jīn jiàn cǐ qǐ de zhé jí fā bīng

朕今见此，岂得辄即发兵？

dàn jīng lì shān xiǎn tǔ duō zhàng lì ruò wǒ bīng shì jí yì suī kè jiǎn cǐ mán yì hé suǒ bǔ

但经历山险，土多瘴疬，若我兵士疾疫，虽克剪此蛮，亦何所补？

yán yǔ zhī jiān hé zú jiè yì

言语之间，何足介意！

jìng bù tǎo zhī

”竟不讨之。

zhēn guàn wǔ nián kāng guó qǐng guī fù

贞观五年，康国请归附。

shí tài zōng wèi shì chén yuē qián dài dì wáng dà yǒu wu guǎng tǔ de yǐ qiú shēn hòu zhī xū míng wú yì yú shēn qí mín shén kùn

时太宗谓侍臣曰：“前代帝王，大有务广土地，以求身后之虚名，无益于身，其民甚困。

jiǎ lìng yú shēn yǒu yì yú bǎi xìng yǒu sǔn zhèn bì yǒu wéi kuàng qiú xū míng ér sǔn bǎi xìng hu

假令于身有益，于百姓有损，朕必有为，况求虚名而损百姓乎？

kāng guó jì lái guī cháo yǒu jí nàn bù dé bù jiù

康国既来归朝，有急难不得不救；

bīng xíng wàn lǐ qǐ de wú láo yú mín

兵行万里，岂得无劳于民？

ruò láo mín qiú míng fēi zhèn suǒ yù

若劳民求名，非朕所欲。

suǒ qǐng guī fù bù xū nà yě

所请归附，不须纳也。

zhēn guàn shí sì nián bīng bù shàng shū hóu jūn jí fá gāo chāng jí shī cì liǔ gǔ hòu jì yán gāo chāng wáng qū wén tài sǐ kè rì jiāng zàng guó rén xián jí yǐ èr qiān qīng jì xí zhī kě jǐn de yě

贞观十四年，兵部尚书侯君集伐高昌，及师次柳谷，候骑言：“高昌王麴文泰死，克日将葬，国人咸集，以二千轻骑袭之，可尽得也。

贞观十四年，兵部尚书侯君集伐高昌，及师次柳谷，候骑言：“高昌王曲文泰死，克日将葬，国人咸集，以二千轻骑袭之，可尽得也。

fù jiāng xuē wàn jūn jiāng xíng běn jiē yǐ wéi rán

”副将薛万均、姜行本皆以为然。

jūn jí yuē tiān zǐ yǐ gāo chāng jiāo màn shǐ wú gōng xíng tiān zhū

君集曰：“天子以高昌骄慢，使吾恭行天诛。

nǎi yú xū mù jiān yǐ xí qí zàng bù zú chēng wǔ cǐ fēi wèn zuì zhī shī yě

乃于墟墓间以袭其葬，不足称武，此非问罪之师也。

suì àn bīng yǐ dài zàng bì rán hòu jìn jūn suì píng qí guó

”遂按兵以待葬毕，然后进军，遂平其国。

zhēn guàn shí liù nián tài zōng wèi shì chén yuē běi dí shì wèi kòu luàn jīn yán tuó jué jiàng xū zǎo wéi zhī suǒ

贞观十六年，太宗谓侍臣曰：“北狄世为寇乱，今延陀倔强，须早为之所。

zhèn shú sī zhī wéi yǒu èr cè xuǎn tú shí wàn jī ér lǔ zhī dí chú xiōng chǒu bǎi nián wú huàn cǐ yī cè yě

朕熟思之，惟有二策：选徒十万，击而虏之，涤除凶丑，百年无患，此一策也。

ruò suì qí lái qǐng yǔ zhī wèi hūn gòu

若遂其来请，与之为婚媾。

zhèn wèi cāng shēng fù mǔ gǒu kě lì zhī qǐ xī yī nǚ

朕为苍生父母，苟可利之，岂惜一女！

běi dí fēng sú duō yóu nèi zhèng yì jì shēng zǐ zé wǒ wài sūn bù qīn zhōng guó duàn kě zhī yǐ

北狄风俗，多由内政，亦既生子，则我外孙，不侵中国，断可知矣。

yǐ cǐ ér yán biān jìng zú de sān shí nián lái wú shì

以此而言，边境足得三十年来无事。

jǔ cǐ èr cè hé zhě wèi xiān

举此二策，何者为先？

sī kōng fáng xuán líng duì yuē zāo duò shì dà luàn zhī hòu hù kǒu tài bàn wèi fù bīng xiōng zhàn wēi shèng rén suǒ shèn hé qīn zhī cè shí tiān xià xìng shèn

”司空房玄龄对曰：“遭隋室大乱之后，户口太半未复，兵凶战危，圣人所慎，和亲之策，实天下幸甚。

zhēn guàn shí qī nián tài zōng wèi shì chén yuē gài sū wén shì qí zhǔ ér duó qí guó zhèng chéng bù kě rěn

贞观十七年，太宗谓侍臣曰：“盖苏文弑其主而夺其国政，诚不可忍。

jīn rì guó jiā bīng lì qǔ zhī bù nán zhèn wèi néng jí dòng bīng zhòng qiě lìng qì dān mò hé jiǎo rǎo zhī hé rú

今日国家兵力，取之不难，朕未能即动兵众，且令契丹、靺鞨搅扰之，何如？

fáng xuán líng duì yuē chén guān gǔ zhī liè guó wú bù qiáng líng ruò zhòng bào guǎ

”房玄龄对曰：“臣观古之列国，无不强陵弱，众暴寡。

jīn bì xià fǔ yǎng cāng shēng jiàng shì yǒng ruì lì yǒu yú ér bù qǔ zhī suǒ wèi zhǐ gē wéi wǔ zhě yě

今陛下抚养苍生，将士勇锐，力有余而不取之，所谓止戈为武者也。

xī hàn wǔ dì lǚ fá xiōng nú duò zhǔ sān zhēng liáo zuǒ rén pín guó bài shí cǐ zhī yóu wéi bì xià xiáng chá

昔汉武帝屡伐匈奴，隋主三征辽左，人贫国败，实此之由，惟陛下详察。

tài zōng yuē shàn

”太宗曰：“善！

zhēn guàn shí bā nián tài zōng yǐ gāo lí mò lí zhī zéi shā qí zhǔ cán nüè qí xià yì jiāng tǎo zhī

贞观十八年，太宗以高丽莫离支贼杀其主，残虐其下，议将讨之。

jiàn yì dài fū chǔ suì liáng jìn yuē bì xià bīng jī shén suàn rén mò néng zhī

谏议大夫褚遂良进曰：“陛下兵机神算，人莫能知。

xī suí mò luàn lí kè píng kòu nán jí běi dí qīn biān xī fān shī lǐ bì xià yù mìng jiāng jī zhī qún chén mò bù kǔ jiàn wéi bì xià míng lüè dú duàn zú bìng zhū yí

昔隋末乱离，克平寇难，及北狄侵边，西蕃失礼，陛下欲命将击之，群臣莫不苦谏，惟陛下明略独断，卒并诛夷。

jīn wén bì xià jiāng fá gāo lí yì jiē yíng huò

今闻陛下将伐高丽，意皆荧惑。

rán bì xià shén wǔ yīng shēng bù bǐ zhōu duò zhī zhǔ bīng ruò dù liáo shì xū kè jié wàn yī bù huò wú yǐ wēi shì yuǎn fāng bì gèng fā nù zài dòng bīng zhòng

然陛下神武英声，不比周、隋之主，兵若渡辽，事须克捷，万一不获，无以威示远方，必更发怒，再动兵众。

ruò zhì yú cǐ ān wēi nán cè

若至于此，安危难测。

tài zōng rán zhī

”太宗然之。

zhēn guàn shí jiǔ nián tài zōng jiāng qīn zhēng gāo lí kāi fǔ yí tóng sān sī yù chí jìng dé zòu yán chē jià ruò zì wǎng liáo zuǒ huáng tài zǐ yòu jiān guó dìng zhōu dōng xī èr jīng fǔ kù suǒ zài suī yǒu zhèn shǒu zhōng shì kōng xū liáo dōng lù yáo kǒng yǒu xuán gǎn zhī biàn

贞观十九年，太宗将亲征高丽，开府仪同三司尉迟敬德奏言：“车驾若自往辽左，皇太子又监国定州，东西二京，府库所在，虽有镇守，终是空虚，辽东路遥，恐有玄感之变。

qiě biān yú xiǎo guó bù zú qīn láo wàn shèng

且边隅小国，不足亲劳万乘。

ruò kè shèng bù zú wèi wǔ tǎng bù shèng fān wèi suǒ xiào

若克胜，不足为武，倘不胜，翻为所笑。

fú qǐng wěi zhī liáng jiàng zì kě yìng shí cuī miè

伏请委之良将，自可应时摧灭。

tài zōng suī bù cóng qí jiàn ér shí zhě shì zhī

”太宗虽不从其谏，而识者是之。

lǐ bù shàng shū jiāng xià wáng dào zōng cóng tài zōng zhēng gāo lí zhào dào zōng yǔ li jī wèi qián fēng jí jì liáo shuǐ kè gài móu chéng féng zéi bīng dà zhì jūn zhōng qiān yù shēn gōu bǎo xiǎn dài tài zōng zhì xú jìn

礼部尚书江夏王道宗从太宗征高丽，诏道宗与李勣为前锋，及济辽水克盖牟城，逢贼兵大至，军中佥欲深沟保险，待太宗至，徐进。

礼部尚书江夏王道宗从太宗征高丽，诏道宗与李𪟝为前锋，及济辽水克盖牟城，逢贼兵大至，军中佥欲深沟保险，待太宗至，徐进。

dào zōng yì yuē bù kě zéi fù jí yuǎn lái bīng shí pí dùn shì zhòng qīng wǒ yī zhàn kě cuī

道宗议曰：“不可，贼赴急远来，兵实疲顿，恃众轻我，一战可摧。

xī gěng yǎn bù yǐ zéi yí jūn fù wǒ jì zhí zài qián jūn dāng xū qīng dào yǐ dài yú jià

昔耿弇不以贼遗君父，我既职在前军，当须清道以待舆驾。

li jī dà rán qí yì

”李勣大然其议。

”李𪟝大然其议。

nǎi lǜ xiāo yǒng shù bǎi qí zhí chōng zéi zhèn zuǒ yòu chū rù jī yīn hé jī dà pò zhī

乃率骁勇数百骑，直冲贼阵，左右出入，勣因合击，大破之。

乃率骁勇数百骑，直冲贼阵，左右出入，𪟝因合击，大破之。

tài zōng zhì shēn jiā shǎng láo

太宗至，深加赏劳。

dào zōng zài zhèn sǔn zú dì qīn wéi zhēn jiǔ cì yǐ yù shàn

道宗在阵损足，帝亲为针灸，赐以御膳。

tài zōng dì fàn yuē fu bīng jiǎ zhě guó jiā xiōng qì yě

太宗《帝范》曰：“夫兵甲者，国家凶器也。

tǔ dì suī guǎng hào zhàn zé mín diāo

土地虽广，好战则民凋；

zhōng guó suī ān wàng zhàn zé mín dài

中国虽安，忘战则民殆。

diāo fēi bǎo quán zhī shù dài fēi nǐ kòu zhī fāng bù kě yǐ quán chú bù kě yǐ cháng yòng

凋非保全之术，殆非拟寇之方，不可以全除，不可以常用。

gù nóng xì jiǎng wǔ xí wēi yí yě

故农隙讲武，习威仪也；

sān nián zhì bīng biàn děng liè yě

三年治兵，辨等列也。

shì yǐ gōu jiàn shì wā zú chéng bà yè

是以勾践轼蛙，卒成霸业；

xú yǎn qì wǔ zhōng yǐ sàng bāng

徐偃弃武，终以丧邦。

hé yě

何也？

为什么呢？

yuè xí qí wēi xú wàng qí bèi yě

越习其威，徐忘其备也。

kǒng zǐ yuē yǐ bù jiào mín zhàn shì wèi qì zhī

孔子曰：‘以不教民战，是谓弃之。

gù zhī hú shǐ zhī wēi yǐ lì tiān xià cǐ yòng bīng zhī zhí yě

’故知弧矢之威，以利天下，此用兵之职也。

zhēn guàn èr shí èr nián tài zōng jiāng zhòng tǎo gāo lí

贞观二十二年，太宗将重讨高丽。

shì shí fáng xuán líng qǐn jí zēng jù gù wèi zhū zǐ yuē dāng jīn tiān xià qīng mì xián de qí yi wéi yù dōng tǎo gāo lí zhǔ wèi guó hài

是时，房玄龄寝疾增剧，顾谓诸子曰：“当今天下清谧，咸得其宜，惟欲东讨高丽，主为国害。

wú zhī ér bù yán kě wèi xián hèn rù dì

吾知而不言，可谓衔恨入地。

suì shàng biǎo jiàn yuē

”遂上表谏曰：

chén wén bīng è bù jí wǔ guì zhǐ gē

臣闻兵恶不戢，武贵止戈。

dāng jīn shèng huà suǒ tán wú yuǎn bù jì

当今圣化所覃，无远不暨。

shàng gǔ suǒ bù chén zhě bì xià jiē néng chén zhī

上古所不臣者，陛下皆能臣之；

suǒ bù zhì zhě jiē néng zhì zhī

所不制者，皆能制之。

xiáng guān gǔ jīn wèi zhōng guó huàn hài wú guò tū jué

详观古今，为中国患害，无过突厥。

suì néng zuò yùn shén cè bù xià diàn táng dà xiǎo kè hán xiāng cì shù shǒu fēn diǎn jìn wèi zhí jǐ háng jiān

遂能坐运神策，不下殿堂，大小可汗，相次束手，分典禁卫，执戟行间。

qí hòu yán tuó chī zhāng xún jiù yí miè tiě lè mù yì qǐng zhì zhōu xiàn shā mò yǐ běi wàn lǐ wú chén

其后延陀鸱张，寻就夷灭，铁勒慕义，请置州县，沙漠已北，万里无尘。

zhì rú gāo chāng pàn huàn yú liú shā tǔ hún shǒu shǔ yú jī shí piān shī báo fá jù cóng píng dàng

至如高昌叛涣于流沙，吐浑首鼠于积石，偏师薄伐，俱从平荡。

gāo lí lì dài bū zhū mò néng tǎo jī

高丽历代逋诛，莫能讨击。

bì xià zé qí nì luàn shā zhǔ nüè rén qīn zǒng liù jūn wèn zuì liáo jié

陛下责其逆乱，杀主虐人，亲总六军，问罪辽碣。

wèi jīng xún rì jí bá liáo dōng qián hòu lǔ huò shù shí wàn jì fēn pèi zhū zhōu wú chǔ bù mǎn

未经旬日，即拔辽东，前后虏获，数十万计，分配诸州，无处不满。

xuě wǎng dài zhī sù chǐ yǎn xiáo líng zhī kū gǔ bǐ gōng xiào dé wàn bèi qián wáng

雪往代之宿耻，掩崤陵之枯骨，比功校德，万倍前王。

cǐ shèng zhǔ suǒ zì zhī wēi chén ān gǎn bèi shuō

此圣主所自知，微臣安敢备说。

qiě bì xià rén fēng bèi yú shuài tǔ xiào dé zhāng yú pèi tiān

且陛下仁风被于率土，孝德彰于配天。

dǔ yí dí zhī jiāng wáng zé zhǐ qī shù suì

睹夷狄之将亡，则指期数岁；

shòu jiàng shuài zhī jié dù zé jué jī wàn lǐ

授将帅之节度，则决机万里。

qū zhǐ ér hòu yì shì jǐng ér wàng shū fú yìng ruò shén suàn wú yí cè

屈指而候驿，视景而望书，符应若神，筭无遗策。

zhuó jiāng yú háng wǔ zhī zhōng qǔ shì yú fán yōng zhī mò

擢将于行伍之中，取士于凡庸之末。

yuǎn yí dān shǐ yī jiàn bù wàng

远夷单使，一见不忘；

xiǎo chén zhī míng wèi cháng zài wèn

小臣之名，未尝再问。

jiàn chuān qī zhá gōng guàn liù jūn

箭穿七札，弓贯六钧。

jiā yǐ liú qíng fén diǎn zhǔ yì piān shí bǐ mài zhōng zhāng cí qióng gǔ mǎ

加以留情坟典，属意篇什，笔迈钟、张，词穷贾、马。

wén fēng jì zhèn zé gōng zhēng zì xié

文锋既振，则宫徵自谐；

文锋既振，则宫征自谐；

qīng hàn zàn fēi zé huā pā jìng fā

轻翰暂飞，则花葩竞发。

fǔ wàn xìng yǐ cí yù qún chén yǐ lǐ

抚万姓以慈，遇群臣以礼。

bāo qiū háo zhī shàn jiě tūn zhōu zhī wǎng

褒秋毫之善，解吞州之网。

nì ěr zhī jiàn bì tīng fū shòu zhī sù sī jué

逆耳之谏必听，肤受之诉斯绝。

hào shēng zhī dé jìn zhàng sāi yú jiāng hú

好生之德，禁障塞于江湖；

wù shā zhī rén xi gǔ dāo yú tú sì

恶杀之仁，息鼓刀于屠肆。

fú hè hé dào liáng zhī huì quǎn mǎ méng wéi gài zhī ēn

凫鹤荷稻粱之惠，犬马蒙帷盖之恩。

jiàng zūn shǔn sī mó zhī chuāng dēng táng lín wèi zhēng zhī jiù

降尊吮思摩之疮，登堂临魏征之柩。

kū zhàn wáng zhī zú zé āi dòng liù jūn

哭战亡之卒，则哀动六军；

fù tián dào zhī xīn zé qíng gǎn tiān dì

负填道之薪，则情感天地。

zhòng qián lí zhī dà mìng tè jìn xīn yú shù yù

重黔黎之大命，特尽心于庶狱。

chén xīn shí hūn kuì qǐ zú lùn shèng gōng zhī shēn yuǎn tán tiān dé zhī gāo dà zāi

臣心识昏愦，岂足论圣功之深远，谈天德之高大哉？

bì xià jiān zhòng měi ér yǒu zhī mǐ bù bèi jù wēi chén shēn wéi bì xià xī zhī zhòng zhī ài zhī bǎo zhī

陛下兼众美而有之，靡不备具，微臣深为陛下惜之重之，爱之宝之。

zhōu yì yuē zhī jìn ér bù zhī tuì zhī cún ér bù zhī wáng zhī de ér bù zhī sàng

《周易》曰：“知进而不知退，知存而不知亡，知得而不知丧。

yòu yuē zhī jìn tuì cún wáng ér bù shī qí zhèng zhě qí wéi shèng rén hu

”又曰：“知进退存亡，而不失其正者，其惟圣人乎！

yóu cǐ yán zhī jìn yǒu tuì zhī yì cún yǒu wáng zhī jī de yǒu sàng zhī lǐ lǎo chén suǒ yǐ wèi bì xià xī zhī zhě gài wèi cǐ yě

”由此言之，进有退之义，存有亡之机，得有丧之理，老臣所以为陛下惜之者，盖谓此也。

lǎo zi yuē zhī zú bù rǔ zhī zhǐ bù dài

《老子》曰：“知足不辱，知止不殆。

chén wèi bì xià wēi míng gōng dé yì kě zú yǐ

”臣谓陛下威名功德，亦可足矣；

tuò dì kāi jiāng yì kě zhǐ yǐ

拓地开疆，亦可止矣。

bǐ gāo lí zhě biān yí jiàn lèi bù zú shì yǐ rén yì bù kě zé yǐ cháng lǐ

彼高丽者，边夷贱类，不足侍以仁义，不可责以常理。

gǔ lái yǐ yú biē chù zhī yi cóng kuò lüè

古来以鱼鳖畜之，宜从阔略。

bì yù jué qí zhǒng lèi shēn kǒng shòu qióng zé bó

必欲绝其种类，深恐兽穷则搏。

qiě bì xià měi jué sǐ qiú bì lìng sān fù wǔ zòu jìn sù shí tíng yīn yuè zhě gài yǐ rén mìng suǒ zhòng gǎn dòng shèng cí yě

且陛下每决死囚，必令三覆五奏，进素食，停音乐者，盖以人命所重，感动圣慈也。

kuàng jīn bīng shì zhī tú

况今兵士之徒，

wú yī zuì lì

无一罪戾，

wú gù qū zhī yú zhàn zhèn zhī jiān

无故驱之于战阵之间，

wěi zhī yú fēng rèn zhī xià

委之于锋刃之下，

shǐ gān nǎo tú dì

使肝脑涂地，

hún pò wú guī

魂魄无归，

lìng qí lǎo fù gū ér guǎ qī cí mǔ

令其老父孤儿、寡妻慈母，

wàng wèi chē ér yǎn qì

望轊车而掩泣，

望𫐕车而掩泣，

bào kū gǔ ér cuī xīn

抱枯骨而摧心，

zú biàn dòng yīn yáng

足变动阴阳，

gǎn shāng hé qì

感伤和气，

shí tiān xià zhī yuān tòng yě

实天下之冤痛也。

qiě bīng xiōng qì

且兵，凶器；

zhàn wēi shì bù dé yǐ ér yòng zhī

战，危事，不得已而用之。

xiàng shǐ gāo lí wéi shī chén jié ér bì xià zhū zhī kě yě

向使高丽违失臣节，而陛下诛之可也；

qīn rǎo bǎi xìng ér bì xià miè zhī kě yě

侵扰百姓，而陛下灭之可也；

jiǔ cháng néng wéi zhōng guó huàn ér bì xià chú zhī kě yě

久长能为中国患，而陛下除之可也。

yǒu yī yú cǐ suī rì shā wàn fū bù zú wèi kuì

有一于此，虽日杀万夫，不足为愧。

jīn wú cǐ sān tiáo zuò fán zhōng guó nèi wèi jiù zhǔ xuě yuàn wài wèi xīn luó bào chóu qǐ fēi suǒ cún zhě xiǎo suǒ sǔn zhě dà

今无此三条，坐烦中国，内为旧主雪怨，外为新罗报仇，岂非所存者小，所损者大？

yuàn bì xià zūn huáng zǔ lǎo zi zhǐ zú zhī jiè yǐ bǎo wàn dài wēi wēi zhī míng

愿陛下遵皇祖老子止足之诫，以保万代巍巍之名。

fā pèi rán zhī ēn jiàng kuān zhī dà zhào shùn yáng chūn yǐ bù zé xǔ gāo lí yǐ zì xīn fén líng bō zhī chuán ba yìng mù zhī zhòng zì rán huá yí qìng lài yuǎn sù ěr ān

发霈然之恩，降宽之大诏，顺阳春以布泽，许高丽以自新，焚凌波之船，罢应募之众，自然华夷庆赖，远肃迩安。

chén lǎo bìng sān gōng zhāo xī rù dì suǒ hèn jìng wú chén lù wēi zēng hǎi yuè

臣老病三公，朝夕入地，所恨竟无尘露，微增海岳。

jǐn qìng cán hún yú xī yù dài jié cǎo zhī chéng

谨罄残魂余息，豫代结草之诚。

tǎng méng lù cǐ āi míng jí chén sǐ gǔ bù xiǔ

倘蒙录此哀鸣，即臣死骨不朽。

tài zōng jiàn biǎo tàn yuē cǐ rén wēi dǔ rú cǐ shàng néng yōu wǒ guó jiā

太宗见表，叹曰：“此人危笃如此，尚能忧我国家。

suī jiàn bù cóng zhōng wéi shàn cè

”虽谏不从，终为善策。

zhēn guàn èr shí èr nián jūn lǚ jí dòng gōng shì hù xìng bǎi xìng pō yǒu láo bì

贞观二十二年，军旅亟动，宫室互兴，百姓颇有劳弊。

chōng róng xú shì shàng shū jiàn yuē

充容徐氏上疏谏曰：

zhēn guàn yǐ lái èr shí yǒu yú zài fēng tiáo yǔ shùn nián dēng suì rěn rén wú shuǐ hàn zhī bì guó wú jī jǐn zhī zāi

贞观已来，二十有余载，风调雨顺，年登岁稔，人无水旱之弊，国无饥馑之灾。

xī hàn wǔ dì shǒu wén zhī cháng zhǔ yóu dēng kè yù zhī fú

昔汉武帝，守文之常主，犹登刻玉之符；

qí huán gōng xiǎo guó zhī yōng jūn shàng tú ní jīn zhī shì

齐桓公，小国之庸君，尚涂泥金之事。

wàng bì xià tuī gōng sǔn jǐ ràng dé bù jū

望陛下推功损己，让德不居。

yì zhào qīng xīn yóu quē gào chéng zhī lǐ

亿兆倾心，犹阙告成之礼；

yún tíng zhù yè wèi zhǎn shēng zhōng zhī yí

云、亭伫谒，未展升中之仪。

cǐ zhī gōng dé zú yǐ jǔ jué bǎi wáng wǎng luó qiān dài zhě yǐ

此之功德，足以咀嚼百王，网罗千代者矣。

rán gǔ rén yǒu yún suī xiū wù xiū

然古人有云：“虽休勿休。

liáng yǒu yǐ yě

”良有以也。

shǒu chū bǎo mò shèng zhé hǎn jiān

守初保末，圣哲罕兼。

shì zhī yè dà zhě yì jiāo yuàn bì xià nán zhī

是知业大者易骄，愿陛下难之；

shàn shǐ zhě nán zhōng yuàn bì xià yì zhī

善始者难终，愿陛下易之。

qiè jiàn qǐng nián yǐ lái lì yì jiān zǒng dōng yǒu liáo hǎi zhī jūn xi yǒu kūn qiū zhī yì shì mǎ pí yú jiǎ zhòu zhōu chē juàn yú zhuǎn shū

窃见顷年以来，力役兼总，东有辽海之军，西有昆丘之役，士马疲于甲胄，舟车倦于转输。

qiě zhào mù yì shù qù liú huái sǐ shēng zhī tòng yīn fēng zǔ làng rén mǐ yǒu piào ruò zhī wēi

且召募役戍，去留怀死生之痛，因风阻浪，人米有漂溺之危。

yī fū lì gēng nián wú shù shí zhī huò

一夫力耕，年无数十之获；

yī chuán zhì sǔn zé qīng fù shù bǎi zhī liáng

一船致损，则倾覆数百之粮。

shì yóu yùn yǒu jǐn zhī nóng gōng tián wú qióng zhī jù làng

是犹运有尽之农功，填无穷之巨浪；

tú wèi huò zhī tā zhòng sàng yǐ chéng zhī wǒ jūn

图未获之他众，丧已成之我军。

suī chú xiōng fá bào yǒu guó cháng guī rán dú wǔ wán bīng xiān zhé suǒ jiè

虽除凶伐暴，有国常规，然黩武玩兵，先哲所戒。

xī qín huáng bìng tūn liù guó fǎn sù wēi huò zhī jī

昔秦皇并吞六国，反速危祸之基；

jìn wǔ yǎn yǒu sān fāng fān chéng fù bài zhī yè

晋武奄有三方，翻成覆败之业。

qǐ fēi jīn gōng shì dà qì dé qīng bāng tú lì wàng hài sì qíng zòng yù

岂非矜功恃大，弃德轻邦，图利忘害，肆情纵欲？

suì shǐ yōu yōu liù hé suī guǎng bù jiù qí wáng

遂使悠悠六合，虽广不救其亡；

áo áo lí shù yīn bì yǐ chéng qí huò

嗷嗷黎庶，因弊以成其祸。

shì zhī de guǎng fēi cháng ān zhī shù rén láo nǎi yì luàn zhī yuán

是知地广非常安之术，人劳乃易乱之源。

yuàn bì xià bù zé liú rén qín bì xù fá jiǎn xíng yì zhī fán

愿陛下布泽流人，矜弊恤乏，减行役之烦。

zēng yǔ lù zhī huì

增雨露之惠。

qiè yòu wén wéi zhèng zhī běn guì zài wú wéi

妾又闻为政之本，贵在无为。

qiè jiàn tǔ mù zhī gōng bù kě suì jiān

窃见土木之功，不可遂兼。

běi què chū jiàn nán yíng cuì wēi céng wèi yú shí yù huá chuàng zhì fēi wéi gòu jià zhī láo pō yǒu gōng lì zhī fèi

北阙初建，南营翠微，曾未逾时，玉华创制，非惟构架之劳，颇有功力之费。

suī fù máo cí shì yuē yóu xìng mù shí zhī pí jiǎ shǐ hé gù qǔ rén bù wú fán rǎo zhī bì

虽复茅茨示约，犹兴木石之疲，假使和雇取人，不无烦扰之弊。

shì yǐ bēi gōng fěi shí shèng wáng zhī suǒ ān

是以卑宫菲食，圣王之所安；

jīn wū yáo tái jiāo zhǔ zhī wèi lì

金屋瑶台，骄主之为丽。

gù yǒu dào zhī jūn yǐ yì yì rén

故有道之君，以逸逸人；

wú dào zhī jūn yǐ lè lè shēn

无道之君，以乐乐身。

yuàn bì xià shǐ zhī yǐ shí zé lì bù jié yǐ

愿陛下使之以时，则力不竭矣；

yòng ér xi zhī zé xīn sī yuè yǐ

用而息之，则心斯悦矣。

fu zhēn wán jì qiǎo wèi sàng guó zhī fǔ jīn

夫珍玩技巧，为丧国之斧斤；

zhū yù jǐn xiù shí mí xīn zhī dān dú

珠玉锦绣，实迷心之酖毒。

qiè jiàn fú wán xiān mǐ rú biàn huà yú zì rán zhí gòng qí zhēn ruò shén xiān zhī suǒ zhì suī chí huá yú jì sú shí bài sù yú chún fēng

窃见服玩鲜靡，如变化于自然，职贡奇珍，若神仙之所制，虽驰华于季俗，实败素于淳风。

为妾发现陛下的衣服和玩物应有尽有，而且千姿百态、变化多端。别人进献的奇珍异宝玲珑剔透，犹如神仙制造的一般。虽说竞求华丽为时俗所难免，实际上却败坏了淳朴的社会风尚。

shì zhī qī qì fēi yán pàn zhī fāng jié zào zhī ér rén pàn

是知漆器非延叛之方，桀造之而人叛；

yù bēi qǐ zhāo wáng zhī shù zhòu yòng zhī ér guó wáng

玉杯岂招亡之术，纣用之而国亡。

fāng yàn chǐ lì zhī yuán bù kě bù è

方验侈丽之源，不可不遏。

fu zuò fǎ yú jiǎn yóu kǒng qí shē

夫作法于俭，犹恐其奢；

zuò fǎ yú shē hé yǐ zhì hòu

作法于奢，何以制后？

fú wéi bì xià míng zhào wèi xíng zhì zhōu wú jì qióng ào mì yú lín gé jǐn tàn zé yú rú lín

伏惟陛下，明照未形，智周无际，穷奥秘于麟阁，尽探赜于儒林。

qiān wáng zhì luàn zhī zōng bǎi dài ān wēi zhī jī xīng wáng shuāi luàn zhī shù dé shī chéng bài zhī jī gù yì bāo tūn xīn fǔ zhī zhōng xún huán mù wéi zhī nèi nǎi chén zhōng jiǔ chá wú jiǎ yī èr yán yān

千王治乱之踪，百代安危之迹，兴亡衰乱之数，得失成败之机，固亦包吞心府之中，循环目围之内，乃宸衷久察，无假一二言焉。

wéi zhī zhī fēi nàn xíng zhī bù yì zhì jiāo yú yè zhe tǐ yì yú shí ān

惟知之非难，行之不易，志骄于业著，体逸于时安。

fú yuàn yì zhì cái xīn shèn zhōng chéng shǐ xuē qīng guò yǐ tiān zhòng dé zé jīn shì yǐ tì qián fēi zé hóng míng yǔ rì yuè wú qióng shèng yè yǔ qián kūn yǒng tài

伏愿抑志裁心，慎终成始，削轻过以添重德，择今是以替前非，则鸿名与日月无穷，盛业与乾坤永泰！

tài zōng shén shàn qí yán tè jiā yōu cì shén hòu

太宗甚善其言，特加优赐甚厚。