tū jué shàng
突厥上
tū jué zhī shǐ qǐ mín zhī qián suí shū zài zhī bèi yǐ zhǐ yǐ rù guó zhī shì ér shù zhī
○突厥之始，启民之前，《隋书》载之备矣，只以入国之事而述之。
shǐ bì kè hán duō jí zhě qǐ mín kè hán zi yě
始毕可汗咄吉者，启民可汗子也。
duò dà yè zhōng sì wèi zhí tiān xià dà luàn zhōng guó rén bēn zhī zhě zhòng
隋大业中嗣位，值天下大乱，中国人奔之者众。
qí zú qiáng shèng dōng zì qì dān shì wéi xi jǐn tǔ yù hún gāo chāng zhū guó jiē chén shǔ yān
其族强盛，东自契丹、室韦，西尽吐谷浑、高昌诸国，皆臣属焉。
kòng xián bǎi yú wàn běi dí zhī shèng wèi zhī yǒu yě
控弦百余万， 北狄之盛，未之有也。
gāo shì yīn shān yǒu qīng zhōng xià zhī zhì
高视阴山，有轻中夏之志。
kè hán zhě yóu gǔ zhī chán yú
可汗者，犹古之单于；
qī hào kě hè dūn yóu gǔ zhī yān zhī yě
妻号可贺敦，犹古之阏氏也。
qí zǐ dì wèi zhī tè lè bié bù lǐng bīng zhě jiē wèi zhī shè
其子弟谓之特勒，别部领兵者皆谓之设。
qí dà guān qū lǜ chuò cì ā bō cì xié lì fā cì tǔ zhūn cì sì jīn bìng dài jū qí guān ér wú yuán shù fù xiōng sǐ zé zǐ dì chéng xí
其大官屈律啜，次阿波，次颉利发，次吐屯，次俟斤，并代居其官而无员数，父兄死则子弟承袭。
gāo zǔ qǐ yì tài yuán qiǎn dà jiàng jūn fǔ sī mǎ liú wén jìng pìn yú shǐ bì yǐn yǐ wéi yuán
高祖起义太原，遣大将军府司马刘文静聘于始毕，引以为援。
shǐ bì qiǎn qí tè lè kāng shāo lì děng xiàn mǎ qiān pǐ huì yú jiàng jùn
始毕遣其特勒康稍利等献马千匹，会于绛郡。
yòu qiǎn èr qiān jì zhù jūn cóng píng jīng chéng
又遣二千骑助军，从平京城。
jí gāo zǔ jí wèi qián hòu shǎng cì bù kě shèng jì
及高祖即位，前后赏赐， 不可胜纪。
shǐ bì zì shì qí gōng yì jiāo jù
始毕自恃其功，益骄踞；
měi qiǎn shǐ zhě zhì cháng ān pō duō hèng zì
每遣使者至长安，颇多横恣。
gāo zǔ yǐ zhōng yuán wèi dìng měi yōu róng zhī
高祖以中原未定， 每优容之。
wǔ dé yuán nián shǐ bì shǐ gǔ duō lù tè lè lái cháo yàn yú tài jí diàn zòu jiǔ bù lè lài jǐn cǎi bù juàn gè yǒu chà
武德元年，始毕使骨咄禄特勒来朝，宴于太极殿，奏《九部乐》，赉锦彩布绢各有差。
èr nián èr yuè shǐ bì shuài bīng dù hé zhì xià zhōu zéi shuài liáng shī dōu chū bīng huì zhī móu rù chāo lüè
二年二月，始毕帅兵渡河，至夏州，贼帅梁师都出兵会之，谋入抄掠。
shòu mǎ yì zéi shuài liú wǔ zhōu bīng wǔ bǎi yú qí qiǎn rù gōu zhù yòu zhuī bīng dà jí yù qīn tài yuán
授马邑贼帅刘武周兵五百余骑，遣入句注，又追兵大集，欲侵太原。
shì yuè shǐ bì zú qí zi shén bō bì yǐ nián yòu bù kān sì wèi lì wèi ní bù shè shǐ jū dōng piān zhí yōu zhōu zhī běi
是月，始毕卒， 其子什钵苾以年幼不堪嗣位，立为泥步设，使居东偏，直幽州之北。
lì qí dì sì lì fú shè shì wèi chù luō kè hán
立其弟俟利弗设，是为处罗可汗。
chù luō kè hán sì wèi yòu yǐ duò yì chéng gōng zhǔ wèi qī qiǎn shǐ rù cháo gào sàng
处罗可汗嗣位，又以隋义成公主为妻，遣使入朝告丧。
gāo zǔ wèi zhī jǔ āi fèi cháo sān rì zhào bǎi guān jiù guǎn diào qí shǐ zhě yòu qiǎn nèi shǐ shè rén zhèng dé tǐng wǎng diào chù luō cì wù sān wàn duàn
高祖为之举哀，废朝三日，诏百官就馆吊其使者，又遣内史舍人郑德挺往吊处罗，赐物三万段。
chù luō cǐ hòu pín qiǎn shǐ cháo gòng
处罗此后频遣使朝贡。
xiān shì suí yáng dì xiāo hòu jí qí wáng jiǎn zhī zǐ zhèng dào xiàn yú dòu jiàn dé
先是，隋炀帝萧后及齐王暕之子政道，陷于窦建德。
sān nián èr yuè chù luō yíng zhī zhì yú yá suǒ lì zhèng dào wèi duò wáng
三年二月，处罗迎之，至于牙所，立政道为隋王。
suí mò zhōng guó rén zài lǔ tíng zhě xī lì yú zhèng dào xíng duò zhēng shuò zhì bǎi guān jū yú dìng xiāng chéng yǒu tú yī wàn
隋末中国人在虏庭者，悉隶于政道，行隋正朔， 置百官，居于定襄城，有徒一万。
shí tài zōng zài fān shòu zhào tǎo liú wǔ zhōu shī cì tài yuán chù luō qiǎn qí dì bù lì shè lǜ èr qiān jì yǔ guān jūn huì
时太宗在籓，受诏讨刘武周，师次太原，处罗遣其弟步利设率二千骑与官军会。
liù yuè chù luō zhì bīng zhōu zǒng guǎn li zhòng wén chū yíng láo zhī
六月，处罗至并州，总管李仲文出迎劳之。
liú sān rì chéng zhōng měi fù rén duō wèi suǒ lüè zhòng wén bù néng zhì
留三日， 城中美妇人多为所掠，仲文不能制。
é ér chù luō zú yì chéng gōng zhǔ yǐ qí zi ào shè shè chǒu ruò fèi bù lì zhī suì lì chù luō zhī dì duō bì shì wèi xié lì kè hán
俄而，处罗卒，义成公主以其子奥射设丑弱， 废不立之，遂立处罗之弟咄苾，是为颉利可汗。
xié lì kè hán zhě qǐ mín kè hán dì sān zi yě
颉利可汗者，启民可汗第三子也。
chū wèi mò hè duō shè yá zhí wǔ yuán zhī běi
初为莫贺咄设，牙直五原之北。
gāo zǔ rù cháng ān xuē jǔ yóu jù lǒng yòu qiǎn qí jiāng zōng luō gōng xiàn píng liáng jùn běi yǔ xié lì lián jié
高祖入长安， 薛举犹据陇右，遣其将宗罗攻陷平凉郡，北与颉利连结。
gāo zǔ huàn zhī qiǎn guāng lù qīng yǔ wén xīn jī jīn bó yǐ lù xié lì
高祖患之，遣光禄卿宇文歆赍金帛以赂颉利。
xīn shuō zhī lìng jué jiāo yú xuē jǔ
歆说之，令绝交于薛举。
chū duò wǔ yuán tài shǒu zhāng zhǎng xùn yīn luàn yǐ qí suǒ bù wǔ yuán chéng lì yú tū jué
初，隋五原太守张长逊，因乱以其所部五原城隶于突厥。
xīn yòu shuō xié lì qiǎn zhǎng xùn rù cháo yǐ wǔ yuán de guī yú wǒ
歆又说颉利遣长逊入朝，以五原地归于我。
xié lì bìng cóng zhī yīn fā tū jué bīng jí zhǎng xùn zhī zhòng bìng huì yú tài zōng jūn suǒ
颉利并从之，因发突厥兵及长逊之众，并会于太宗军所。
wǔ dé sān nián xié lì yòu nà yì chéng gōng zhǔ wèi qī yǐ shǐ bì zhī zǐ shén bō bì wèi tū lì kè hán qiǎn shǐ rù cháo gào chù luō sǐ
武德三年，颉利又纳义城公主为妻，以始毕之子什钵苾为突利可汗，遣使入朝，告处罗死。
gāo zǔ wèi zhī bà cháo yī rì zhào bǎi guān jiù guǎn diào qí shǐ
高祖为之罢朝一日，诏百官就馆吊其使。
xié lì chū sì lì chéng fù xiōng zhī zī bīng mǎ qiáng shèng
颉利初嗣立，承父兄之资，兵马强盛。
yǒu píng líng zhōng guó zhī zhì
有凭陵中国之志。
gāo zǔ yǐ zhōng yuán chū dìng bù huáng wài lüè měi yōu róng zhī cì yǔ bù kě shèng jì
高祖以中原初定，不遑外略，每优容之，赐与不可胜计。
xié lì yán cí bèi ào qiú qǐng wú yàn
颉利言辞悖傲，求请无厌。
sì nián sì yuè xié lì zì lǜ wàn yú qí yǔ mǎ yì zéi yuàn jūn zhāng jiàng bīng liù qiān rén gòng gōng yàn mén
四年四月，颉利自率万余骑，与马邑贼苑君璋将兵六千人共攻雁门。
dìng xiāng wáng lǐ dà ēn jī zǒu zhī
定襄王李大恩击走之。
xiān shì hàn yáng gōng sū guī tài cháng qīng zhèng yuán shú zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn zhǎng sūn shùn dé děng gè shǐ yú tū jué xié lì bìng jū zhī
先是汉阳公苏瑰、太常卿郑元璹、左骁卫大将军长孙顺德等各使于突厥，颉利并拘之。
wǒ yì liú qí shǐ qián hòu shù bèi
我亦留其使，前后数辈。
zhì shì wèi dà ēn suǒ cuò yú shì nǎi jù réng fàng shùn dé hái gèng qǐng hé hǎo
至是为大恩所挫，于是乃惧，仍放顺德还，更请和好。
xiàn yú jiāo shù shí jīn yù chōng èr guó tóng yú cǐ jiāo
献鱼胶数十斤，欲充二国同于此胶。
gāo zǔ jiā zhī fàng qí shǐ zhě tè lè rè hán ā shǐ dé děng hái fān cì yǐ jīn bó
高祖嘉之，放其使者特勒热寒、阿史德等还蕃，赐以金帛。
wǔ nián chūn li dà ēn zòu yán tū jué jī huāng mǎ yì kě tú
五年春，李大恩奏言突厥饥荒，马邑可图。
zhào dà ēn yǔ diàn nèi shǎo jiān dú gū shèng shuài shī tǎo yuàn jūn zhāng qī yǐ èr yuè huì yú mǎ yì
诏大恩与殿内少监独孤晟帅师讨苑君璋，期以二月会于马邑。
shèng hòu qī bù zhì dà ēn bù néng dú jìn dùn bīng xīn chéng yǐ dài zhī
晟后期不至，大恩不能独进，顿兵新城以待之。
xié lì qiǎn shù wàn qí yǔ liú hēi tà hé jūn jìn wéi dà ēn
颉利遣数万骑与刘黑闼合军，进围大恩。
wáng shī bài jì dà ēn mò yú zhèn sǐ zhě shù qiān rén
王师败绩，大恩殁于阵，死者数千人。
liù yuè liú hēi tà yòu yǐn tū jué wàn yú qí rù chāo hé běi
六月，刘黑闼又引突厥万余骑入抄河北。
xié lì fù zì lǜ wǔ wàn qí nán qīn zhì yú fén zhōu
颉利复自率五万骑南侵，至于汾州。
yòu qiǎn shù qiān jì xi rù líng yuán děng zhōu zhào yǐn tài zǐ chū bīn zhōu dào tài zōng chū pú zhōu dào yǐ tǎo zhī
又遣数千骑西入灵、原等州，诏隐太子出豳州道，太宗出蒲州道以讨之。
shí xié lì gōng wéi bīng zhōu yòu fēn bīng rù fén lù děng zhōu lüè nán nǚ wǔ qiān yú kǒu wén tài zōng bīng zhì pú zhōu nǎi yǐn bīng chū sài
时颉利攻围并州，又分兵入汾、潞等州，掠男女五千余口，闻太宗兵至蒲州，乃引兵出塞。
qī nián bā yuè xié lì tū lì èr kè hán jǔ guó rù kòu dào zì yuán zhōu lián yíng nán shàng
七年八月，颉利、突利二可汗举国入寇，道自原州，连营南上。
tài zōng shòu zhào běi tǎo qí wáng yuán jí lì yān
太宗受诏北讨， 齐王元吉隶焉。
chū guān zhōng lín yǔ liáng yùn zǔ jué tài zōng pō huàn zhī zhū jiāng yōu jiàn yú sè dùn bīng yú bīn zhōu
初，关中霖雨，粮运阻绝，太宗颇患之，诸将忧见于色，顿兵于豳州。
xié lì tū lì lǜ wàn yú qí yǎn zhì chéng xi chéng gāo ér zhèn jiàng shì dà hài
颉利、突利率万余骑奄至城西，乘高而阵，将士大骇。
tài zōng nǎi qīn lǜ bǎi qí chí yì lǔ zhèn gào zhī yuē guó jiā yǔ kè hán shì bù xiāng fù hé wéi bèi yuē shēn rù wú de
太宗乃亲率百骑驰诣虏阵，告之曰：“国家与可汗誓不相负，何为背约深入吾地？
wǒ qín wáng yě gù lái yī jué
我秦王也，故来一决。
kè hán ruò zì lái wǒ dāng yǔ kè hán liǎng rén dú zhàn
可汗若自来，我当与可汗两人独战；
ruò yù bīng mǎ zǒng lái wǒ wéi bǎi qí xiāng yù ěr
若欲兵马总来，我唯百骑相御耳。
xié lì fú zhī cè xiào ér bú duì
”颉利弗之测，笑而不对。
tài zōng yòu qián lìng qí gào tū lì yuē ěr wǎng yǔ wǒ méng jí nàn xiāng jiù
太宗又前，令骑告突利曰：“尔往与我盟，急难相救；
ěr jīn jiàng bīng lái hé wú xiāng huǒ zhī qíng yě
尔今将兵来， 何无香火之情也？
yì yi zǎo chū yī jué shèng fù
亦宜早出，一决胜负。
tū lì yì bú duì
”突利亦不对。
tài zōng qián jiāng dù gōu shuǐ xié lì jiàn tài zōng qīng chū yòu wén xiāng huǒ zhī yán nǎi yīn cāi tū lì
太宗前，将渡沟水，颉利见太宗轻出，又闻香火之言，乃阴猜突利。
yīn qiǎn shǐ yuē wáng bù xū dù wǒ wú è yì gèng yù gòng wáng zì duàn dāng ěr
因遣使曰：“王不须渡，我无恶意，更欲共王自断当耳。
yú shì shāo yǐn què gè liǎn jūn ér tuì
”于是稍引却，各敛军而退。
tài guò yīn zòng fǎn jiàn yú tū lì tū lì yuè ér guī xīn yān suì bù yù zhàn
太过因纵反间于突利，突利悦而归心焉，遂不欲战。
qí shū zhí nèi lí xié lì yù zhàn bù kě yīn qiǎn tū lì jí jiā bì tè lè ā shǐ nà sī mó fèng jiàn qǐng hé xǔ zhī
其叔侄内离，颉利欲战不可，因遣突利及夹毕特勒阿史那思摩奉见请和，许之。
tū lì yīn zì tuō yú tài zōng yuàn jié wèi xiōng dì
突利因自托于太宗，愿结为兄弟。
sī mó chū fèng jiàn gāo zǔ yǐn shēng yù tà dùn sǎng gù cí
思摩初奉见，高祖引升御榻，顿颡固辞。
gāo zǔ wèi yuē xié lì chéng xīn qiǎn tè lè cháo bài jīn jiàn tè lè rú jiàn xié lì
高祖谓曰：“颉利诚心遣特勒朝拜，今见特勒，如见颉利。
gù yǐn zhī nǎi jiù zuò xún fēng sī mó wèi hé shùn wáng
”固引之，乃就坐，寻封思摩为和顺王。
bā nián qī yuè xié lì jí bīng shí yú wàn dà lüè shuò zhōu yòu xí jiāng jūn zhāng jǐn yú tài yuán
八年七月，颉利集兵十余万，大掠朔州，又袭将军张瑾于太原。
jǐn quán jūn bìng méi tuō shēn bēn yú lǐ jìng
瑾全军并没， 脱身奔于李靖。
chū shī jù zhàn xié lì bù dé jìn zhūn yú bīng zhōu
出师拒战，颉利不得进，屯于并州。
tài zōng shuài shī tǎo zhī cì pú zhōu
太宗帅师讨之，次蒲州；
xié lì yǐn bīng ér qù tài zōng xuán shī
颉利引兵而去，太宗旋师。
jiǔ nián qī yuè xié lì zì lǜ shí yú wàn qí jìn kòu wǔ gōng jīng shī jiè yán
九年七月，颉利自率十余万骑进寇武功，京师戒严。
jǐ mǎo jìn kòu gāo líng xíng jūn zǒng guǎn zuǒ wǔ hou dà jiàng jūn yù chí jìng dé yǔ zhī zhàn yú jīng yáng dà pò zhī huò sì jīn ā shǐ dé wū méi chuò zhǎn shǒu qiān yú jí
己卯，进寇高陵，行军总管左武候大将军尉迟敬德与之战于泾阳，大破之，获俟斤阿史德乌没啜，斩首千余级。
guǐ wèi xié lì qiǎn qí fù xīn zhí shī sī lì rù cháo wèi chān zì zhāng xíng shì yún èr kè hán zǒng bīng bǎi wàn jīn yǐ zhì yǐ
癸未，颉利遣其腹心执失思力入朝为觇，自张形势云：“二可汗总兵百万，今已至矣。
tài zōng wèi zhī yuē wǒ yǔ tū jué miàn zì hé qīn rǔ zé bèi zhī wǒ shí wú kuì
”太宗谓之曰：“我与突厥面自和亲，汝则背之，我实无愧。
yòu yì jūn rù jīng zhī chū ěr fù zǐ bìng qīn cóng wǒ cì rǔ yù bó qián hòu jí duō hé gù zhé jiàng bīng rù wǒ jī xiàn
又义军入京之初，尔父子并亲从，我赐汝玉帛，前后极多，何故辄将兵入我畿县？
ěr suī tū jué yì xū pō yǒu rén xīn hé gù quán wàng dà ēn zì kuā qiáng shèng
尔虽突厥， 亦须颇有人心，何故全忘大恩，自夸强盛？
wǒ dāng xiān lù ěr yǐ
我当先戮尔矣！
sī lì jù ér qǐng mìng tài zōng bù xǔ zhí zhī yú mén xià shěng
”思力惧而请命，太宗不许，絷之于门下省。
tài zōng yǔ shì zhōng gāo shì lián zhōng shū lìng fáng xuán líng jiāng jūn zhōu fàn chí liù qí xìng wèi shuǐ zhī shàng yǔ xié lì gé jīn ér yǔ zé yǐ fù yuē
太宗与侍中高士廉、中书令房玄龄、将军周范驰六骑幸渭水之上，与颉利隔津而语，责以负约。
qí qiú shuài dà jīng jiē xià mǎ luó bài
其酋帅大惊，皆下马罗拜。
é ér zhòng jūn jì zhì xié lì jiàn jūn róng dà shèng yòu zhī sī lì jiù jū yóu shì dà jù
俄而，众军继至，颉利见军容大盛， 又知思力就拘，由是大惧。
tài zōng dú yǔ xié lì lín shuǐ jiāo yán huī zhū jūn què ér zhèn yān
太宗独与颉利临水交言，麾诸军却而阵焉。
xiāo yǔ yǐ qīng dí gù jiàn yú mǎ qián shàng yuē wú yǐ chóu zhī fēi qīng suǒ zhī yě
萧瑀以轻敌固谏于马前，上曰：“吾已筹之，非卿所知也。
tū jué suǒ yǐ sǎo qí jìng nèi zhí rù wèi bīn yīng shì wén wǒ guó jiā chū yǒu nèi nán zhèn yòu xīn dēng jiǔ wǔ jiāng wèi bù gǎn jù zhī
突厥所以扫其境内，直入渭滨，应是闻我国家初有内难，朕又新登九五，将谓不敢拒之。
zhèn ruò bì mén lǔ bì dà lüè qiáng ruò zhī shì zài jīn yī jǔ
朕若闭门，虏必大掠，强弱之势，在今一举。
zhèn gù dú chū yǐ shì qīng zhī
朕故独出，以示轻之；
yòu yào jūn róng shǐ zhī bì zhàn
又耀军容，使知必战。
shì chū bù yì guāi qí běn tú lǔ rù jì shēn lǐ dāng zì jù
事出不意，乖其本图，虏入既深，理当自惧。
yǔ zhàn zé bì kè yǔ hé zé bì gù zhì fú xiōng nú zì cí shǐ yǐ
与战则必克，与和则必固，制服匈奴，自兹始矣！
shì rì xié lì qǐng hé zhào xǔ yān
”是日，颉利请和，诏许焉。
chē jià jí rì hái gōng
车驾即日还宫。
yǐ yǒu yòu xìng chéng xi xíng bái mǎ yǔ xié lì tóng méng yú biàn qiáo zhī shàng xié lì yǐn bīng ér tuì
乙酉，又幸城西，刑白马与颉利同盟于便桥之上，颉利引兵而退。
xiāo yǔ jìn yuē chū xié lì zhī wèi hé yě móu chén měng jiāng duō qǐng zhàn ér bì xià bù nà chén yǐ wéi yí
萧瑀进曰：“初，颉利之未和也，谋臣猛将多请战，而陛下不纳，臣以为疑。
jì ér lǔ zì tuì qí cè ān zài
既而虏自退，其策安在？
shàng yuē wǒ guān tū jué zhī bīng suī zhòng ér bù zhěng jūn chén zhī jì wéi cái lì shì shì
”上曰：“我观突厥之兵，虽众而不整，君臣之计，唯财利是视。
kè hán dú zài shuǐ xī qiú shuài jiē lái yè wǒ wǒ yīn ér xí jī qí zhòng shì tóng lā xiǔ
可汗独在水西，酋帅皆来谒我，我因而袭击其众，势同拉朽。
rán wǒ yǐ lìng wú jì lǐ jìng shè fú yú yōu zhōu yǐ dài zhī lǔ ruò bēn hái fú bīng yāo qí qián dà jūn niè qí hòu fù zhī rú fǎn zhǎng yǐ
然我已令无忌、李靖设伏于幽州以待之，虏若奔还，伏兵邀其前，大军蹑其后，覆之如反掌矣！
wǒ suǒ yǐ bù zhàn zhě jí wèi rì qiǎn wèi guó zhī dào ān jìng wèi wu yī yǔ lǔ zhàn bì yǒu sǐ shāng
我所以不战者，即位日浅，为国之道，安静为务，一与虏战， 必有死伤；
yòu xiōng lǔ yī bài huò dāng jù ér xiū dé jié yuàn yú wǒ wéi huàn bù xì
又匈虏一败，或当惧而修德，结怨于我，为患不细。
wǒ jīn juàn jiǎ tāo gē xiàn yǐ yù bó wán lǔ jiāo zì bì zì cǐ shǐ pò wáng zhī jiàn qí zài cí hu
我今卷甲韬戈，陷以玉帛，顽虏骄恣，必自此始，破亡之渐，其在兹乎！
jiāng yù qǔ zhī bì gù yǔ zhī cǐ zhī wèi yě
将欲取之，必固与之，此之谓也！
jiǔ yuè xié lì xiàn mǎ sān qiān pǐ yáng wàn kǒu shàng bù shòu
”九月，颉利献马三千匹，羊万口，上不受；
zhào xié lì suǒ lüè zhōng guó hù kǒu zhě xī lìng guī zhī
诏颉利所掠中国户口者悉令归之。
zhēn guàn yuán nián yīn shān yǐ běi xuē yán tuó huí hé bá yě gǔ děng bù jiē xiāng shuài bèi pàn jī zǒu qí yù gǔ shè
贞观元年，阴山已北薛延陀、回纥、拔也古等部皆相率背叛，击走其欲谷设。
xié lì qiǎn tū lì tǎo zhī shī yòu bài jì qīng jì bēn hái
颉利遣突利讨之，师又败绩，轻骑奔还。
xié lì nù jū zhī shí yú rì
颉利怒，拘之十余日；
tū lì yóu shì yuàn wàng nèi yù bèi zhī
突利由是怨望，内欲背之。
qí guó dà xuě píng dì shù chǐ yáng mǎ jiē sǐ rén dà jī nǎi jù wǒ shī chū chéng qí bì
其国大雪，平地数尺，羊马皆死，人大饥，乃惧我师出乘其弊。
yǐn bīng rù shuò zhōu yáng yán huì liè shí shè bèi yān
引兵入朔州，扬言会猎，实设备焉。
shì chén xián yuē yí dí wú xìn xiān zì cāi yí méng hòu jiàng bīng hū jiàn jiāng jìng
侍臣咸曰：“夷狄无信，先自猜疑，盟后将兵，忽践疆境。
kě chéng qí biàn shù yǐ bèi yuē yīn ér tǎo zhī
可乘其便，数以背约，因而讨之。
tài zōng yuē pǐ fū yī yán shàng xū cún xìn hé kuàng tiān xià zhǔ hu
”太宗曰：“匹夫一言，尚须存信，何况天下主乎！
qǐ yǒu qīn yǔ zhī hé lì qí zāi huò ér chéng wēi pò xiǎn yǐ miè zhī yé
岂有亲与之和，利其灾祸而乘危迫险以灭之耶？
zhū gōng wèi kě zhèn bù wéi yě
诸公为可，朕不为也。
zòng tū jué bù luò pàn jǐn liù chù jiē sǐ zhèn zhōng shì yǐ xìn bù wàng tǎo zhī
纵突厥部落叛尽，六畜皆死，朕终示以信，不妄讨之；
dài qí wú lǐ fāng qín qǔ ěr
待其无礼，方擒取耳。
èr nián tū lì qiǎn shǐ zòu yán yǔ xié lì yǒu xì zòu qǐng jī zhī zhào qín wǔ tōng yǐ bīng zhōu bīng mǎ suí biàn yìng jiē
二年，突利遣使奏言与颉利有隙，奏请击之，诏秦武通以并州兵马随便应接。
sān nián xuē yán tuó zì chēng kè hán yú mò běi qiǎn shǐ lái gòng fāng wù
三年，薛延陀自称可汗于漠北，遣使来贡方物。
xié lì shǐ chēng chén shàng gōng zhǔ qǐng xiū xù lǐ
颉利始称臣，尚公主，请修婿礼。
xié lì měi wěi rèn zhū hú shū yuǎn zú lèi hú rén tān mào xìng duō fān fù yǐ gù fǎ lìng zī zhāng bīng gé suì dòng guó rén huàn zhī zhū bù xié èr
颉利每委任诸胡，疏远族类，胡人贪冒，性多翻覆，以故法令滋彰，兵革岁动，国人患之，诸部携贰。
pín nián dà xuě liù chù duō sǐ guó zhōng dà něi xié lì yòng dù bù gěi fù zhòng liǎn zhū bù yóu shì xià bù kān mìng nèi wài duō pàn zhī
频年大雪，六畜多死，国中大馁，颉利用度不给，复重敛诸部， 由是下不堪命，内外多叛之。
shàng yǐ qí qǐng hé hòu fù yuán liáng shī dōu zhào bīng bù shàng shū lǐ jìng dài zhōu dū du zhāng gōng jǐn chū dìng xiāng dào
上以其请和，后复援梁师都，诏兵部尚书李靖、代州都督张公谨出定襄道。
bīng zhōu dū du li jī yòu wǔ wèi jiāng jūn qiū xíng gōng chū tōng hàn dào zuǒ wǔ wèi dà jiàng jūn chái shào chū jīn hé dào wèi xiào jié chū héng ān dào xuē wàn chè chū chàng wǔ dào bìng shòu jìng jié dù yǐ tǎo zhī
并州都督李𪟝、右武卫将军丘行恭出通汉道，左武卫大将军柴绍出金河道，卫孝节出恒安道，薛万彻出畅武道，并受靖节度以讨之。
shí èr yuè tū lì kè hán jí yù shè shè yìn nài tè lè děng bìng shuài suǒ bù lái bēn
十二月， 突利可汗及郁射设、荫奈特勒等，并帅所部来奔。
sì nián zhēng yuè lǐ jìng jìn tún è yáng lǐng yè xí dìng xiāng xié lì jīng rǎo yīn xǐ yá yú qì kǒu
四年正月，李靖进屯恶阳岭，夜袭定襄，颉利惊扰，因徙牙于碛口。
hú qiú kāng sū mì děng suì yǐ duò xiāo hòu jí yáng zhèng dào lái jiàng
胡酋康苏密等遂以隋萧后及杨政道来降。
èr yuè xié lì jì jiǒng cuàn yú tiě shān bīng shàng shù wàn shǐ zhí shī sī lì rù cháo xiè zuì qǐng jǔ guó nèi fù
二月，颉利计窘，窜于铁山，兵尚数万，使执失思力入朝谢罪，请举国内附。
tài zōng qiǎn hóng lú qīng táng jiǎn jiāng jūn ān xiū rén chí jié ān fǔ zhī xié lì shāo zì ān
太宗遣鸿胪卿唐俭、将军安修仁持节安抚之，颉利稍自安。
jìng chéng jiàn xí jī dà pò zhī suì miè qí guó
靖乘间袭击，大破之，遂灭其国。
xié lì chéng qiān lǐ mǎ dú qí bēn yú cóng zhí shā bō luō bù luò
颉利乘千里马，独骑奔于从侄沙钵罗部落。
sān yuè xíng jūn fù zǒng guǎn zhāng bǎo xiāng lǜ zhòng yǎn zhì shā bō luō yíng shēng qín xié lì sòng yú jīng shī
三月，行军副总管张宝相率众奄至沙钵罗营，生擒颉利送于京师。
tài zōng wèi yuē fán yǒu gōng yú wǒ zhě bì bù néng wàng yǒu è yú wǒ zhě zhōng yì bù jì
太宗谓曰：“凡有功于我者，必不能忘，有恶于我者，终亦不记。
lùn ěr zhī zuì zhuàng chéng wèi bù xiǎo dàn zì wèi shuǐ céng miàn wèi méng cóng cǐ yǐ lái wèi yǒu shēn fàn suǒ yǐ lù cǐ bù xiāng zé ěr
论尔之罪状，诚为不小，但自渭水曾面为盟，从此以来，未有深犯，所以录此，不相责耳！
réng zhào hái qí jiā kǒu guǎn yú tài pú bǐng shí zhī
”仍诏还其家口，馆于太仆，禀食之。
xié lì yù yù bù dé zhì yǔ qí jiā rén huò xiāng duì bēi gē ér qì
颉利郁郁不得志，与其家人或相对悲歌而泣。
dì jiàn léi bèi shòu guó zhōu cì shǐ yǐ bǐ tǔ duō zhāng lù zòng qí tián liè zhù bù shī wù xìng
帝见羸惫，授虢州刺史，以彼土多麞鹿，纵其畋猎，庶不失物性。
xié lì cí bù yuàn wǎng suì shòu yòu wèi dà jiàng jūn cì yǐ tián zhái
颉利辞不愿往，遂授右卫大将军，赐以田宅。
wǔ nián tài zōng wèi shì chén yuē tiān dào fú shàn huò yín shì yóu yǐng xiǎng
五年，太宗谓侍臣曰：“天道福善祸淫，事犹影响。
xī qǐ mín wáng guó bēn duò wén dì bù lìn sù bó dà xīng shì zhòng yíng wèi ān zhì nǎi de cún lì
昔启民亡国奔隋，文帝不吝粟帛，大兴士众，营卫安置，乃得存立。
jì ér qiáng shèng dāng xū zǐ zǐ sūn sūn sī niàn bào dé
既而强盛，当须子子孙孙思念报德。
cái zhì shǐ bì jí qǐ bīng wéi yáng dì yú yàn mén jí duò guó jiāng luàn yòu shì qiáng shēn rù suì shǐ xī ān lì qí jiā guó zhě shēn jí zǐ sūn bìng wèi xié lì xiōng dì zhī suǒ tú lù
才至始毕，即起兵围炀帝于雁门，及隋国将乱，又恃强深入，遂使昔安立其家国者， 身及子孙，并为颉利兄弟之所屠戮。
jīn xié lì pò wáng qǐ fēi bèi ēn wàng yì suǒ zhì yě
今颉利破亡，岂非背恩忘义所致也！
bā nián zú zhào qí guó rén zàng zhī cóng qí sú lǐ fén shī yú bà shuǐ zhī dōng zèng guī yì wáng shì yuē huāng
八年卒，诏其国人葬之，从其俗礼，焚尸于灞水之东，赠归义王，谥曰荒。
qí jiù chén hú lù dá guān tǔ yù hún yá zì wěn yǐ xùn
其旧臣胡禄达官吐谷浑邪自刎以殉。
hún yá zhě xié lì zhī mǔ pó shī shì zhī yìng chén yě
浑邪者，颉利之母婆施氏之媵臣也。
xié lì chū dàn yǐ fù hún yá zhì shì āi tòng ér sǐ
颉利初诞，以付浑邪，至是哀恸而死。
tài zōng wén ér yì zhī zèng zhōng láng jiàng réng zàng yú xié lì mù cè shù bēi yǐ jì zhī
太宗闻而异之，赠中郎将，仍葬于颉利墓侧，树碑以纪之。
tū lì kè hán shén bō bì zhě shǐ bì kě fǎ zhī dí zǐ xié lì zhī zhí yě
突利可汗什钵苾者，始毕可法之嫡子，颉利之侄也。
duò dà yè zhōng tū lì nián shù suì shǐ bì qiǎn lǐng qí dōng yá zhī bīng hào wèi ní bù shè
隋大业中，突利年数岁， 始毕遣领其东牙之兵，号为泥步设。
duò huái nán gōng zhǔ zhī běi yě suì qī zhī
隋淮南公主之北也，遂妻之。
xié lì sì wèi yǐ wéi tū lì kè hán yá zhí yōu zhōu zhī běi
颉利嗣位，以为突利可汗，牙直幽州之北。
tū lì zài dōng piān guǎn xī děng shù shí bù zhēng shuì wú dù zhū bù duō yuàn zhī
突利在东偏，管奚、等数十部，征税无度，诸部多怨之。
zhēn guàn chū xī děng bìng lái guī fù xié lì nù qí shī zhòng qiǎn běi zhēng yán tuó yòu sàng shī suì qiú ér tà yān
贞观初，奚，等并来归附，颉利怒其失众，遣北征延陀，又丧师，遂囚而挞焉。
tū lì chū zì wǔ dé shí shēn zì jié yú tài zōng
突利初自武德时，深自结于太宗；
tài zōng yì yǐ ēn yì fǔ zhī jié wèi xiōng dì yǔ méng ér qù
太宗亦以恩义抚之，结为兄弟，与盟而去。
hòu xié lì zhèng luàn zhòu zhēng bīng yú tū lì jù zhī bù yǔ yóu shì yǒu xì
后颉利政乱，骤征兵于突利，拒之不与，由是有隙。
zhēn guàn sān nián biǎo qǐng rù cháo
贞观三年，表请入朝。
shàng wèi shì chén yuē zhèn guān qián dài wèi guó zhě láo xīn yǐ yōu wàn xìng shì zuò nǎi zhǎng
上谓侍臣曰：“朕观前代为国者，劳心以忧万姓，世祚乃长；
yì rén yǐ fèng qí shēn shè jì bì miè
役人以奉其身，社稷必灭。
jīn běi fān bǎi xìng sàng wáng
今北蕃百姓丧亡。
chéng yóu qí jūn bù jūn zhī gù yě
诚由其君不君之故也。
zhì shǐ tū lì qíng yuàn rù cháo ruò fēi kùn pò hé néng zhì cǐ
至使突利情愿入朝，若非困迫，何能至此？
yí dí ruò zé biān jìng wú yú yì shèn wéi wèi
夷狄弱则边境无虞，亦甚为慰。
rán jiàn qí diān bèi yòu bù néng bù jù suǒ yǐ rán zhě lǜ jǐ yǒu bù dǎi kǒng huò biàn yì ěr
然见其颠狈，又不能不惧，所以然者，虑己有不逮， 恐祸变亦尔。
zhèn jīn shì bù néng yuǎn jiàn tīng bù néng yuǎn wén wéi jiè gōng děng jìn zhōng kuāng bì wú de duò yú jiàn zhèng yě
朕今视不能远见，听不能远闻，唯藉公等尽忠匡弼，无得惰于谏诤也。
tū lì xún wèi xié lì suǒ gōng qiǎn shǐ lái qǐ shī
” 突利寻为颉利所攻，遣使来乞师。
tài zōng wèi jìn chén yuē zhèn yǔ tū lì jié wèi xiōng dì bù kě yǐ bù jiù
太宗谓近臣曰：“朕与突利结为兄弟，不可以不救。
dù rú huì jìn yuē yí dí wú xìn qí lái zì jiǔ guó jiā suī wèi shǒu yuē bǐ bì bèi zhī
”杜如晦进曰：“夷狄无信，其来自久，国家虽为守约，彼必背之。
bù ruò yīn qí luàn ér qǔ zhī suǒ wèi qǔ luàn wǔ wáng zhī dào
不若因其乱而取之，所谓取乱侮亡之道。
tài zōng rán zhī
”太宗然之。
yīn lìng jiāng jūn zhōu fàn zhūn tài yuán yǐ tú jìn qǔ
因令将军周范屯太原，以图进取。
tū lì nǎi lǜ qí zhòng lái bēn tài zōng lǐ zhī shén hòu pín cì yǐ yù shàn
突利乃率其众来奔，太宗礼之甚厚，频赐以御膳。
sì nián shòu yòu wèi dà jiàng jūn fēng běi píng jùn wáng shí yì fēng qī bǎi hù yǐ qí xià bīng zhòng zhì shùn yòu děng zhōu shuài bù luò hái fān
四年，授右卫大将军，封北平郡王，食邑封七百户，以其下兵众置顺祐等州， 帅部落还蕃。
tài zōng wèi yuē xī ěr zǔ qǐ mín wáng shī bīng mǎ yī shēn tóu duò duò jiā yì lì suì zhì qiáng shèng hé duò zhī ēn wèi cháng bào dé
太宗谓曰：“昔尔祖启民亡失兵马，一身投隋，隋家翌立，遂至强盛， 荷隋之恩，未尝报德。
zhì ěr fù shǐ bì nǎi wèi duò jiā zhī huàn zì ěr yǐ hòu wú suì bù qīn rǎo zhōng guó
至尔父始毕，乃为隋家之患，自尔已后，无岁不侵扰中国。
tiān shí huò yín dà jiàng zāi biàn ěr zhòng sǎn luàn sǐ wáng lüè jìn
天实祸淫，大降灾变，尔众散乱，死亡略尽。
jì shì qióng hòu nǎi lái tóu wǒ wǒ suǒ yǐ bù lì ěr wèi kè hán zhě zhèng wèi qǐ mín qián shì gù yě
既事穷后，乃来投我，我所以不立尔为可汗者，正为启民前事故也。
gǎi biàn qián fǎ yù zhōng guó jiǔ ān ěr zōng zú yǒng gù shì yǐ shòu ěr dōu dū
改变前法，欲中国久安，尔宗族永固，是以授尔都督。
dāng xū yī wǒ guó fǎ zhěng qí suǒ bù bù dé wàng xiāng qīn lüè rú yǒu suǒ wéi dāng huò zhòng zuì
当须依我国法，整齐所部，不得妄相侵掠，如有所违，当获重罪。
wǔ nián zhēng rù cháo zhì bīng zhōu dào bìng zú nián èr shí jiǔ
五年，征入朝，至并州，道病卒，年二十九。
tài zōng wèi zhī jǔ āi zhào zhōng shū shì láng cén wén běn wèi qí bēi wén
太宗为之举哀，诏中书侍郎岑文本为其碑文。
zi hè luó gǔ sì
子贺逻鹘嗣。
tū lì dì jié shè lǜ zhēn guàn chū rù cháo lì wèi zhōng láng jiàng
突利弟结社率，贞观初入朝，历位中郎将。
shí sān nián cóng xìng jiǔ chéng gōng yīn jié bù luò de sì shí yú rén bìng yōng hè luó gǔ xiāng yǔ yè fàn yù yíng yú dì sì zhòng mù yǐn gōng luàn fā shā wèi shì shù shí rén
十三年，从幸九成宫，阴结部落得四十余人，并拥贺逻鹘，相与夜犯御营，逾第四重幕，引弓乱发，杀卫士数十人。
zhé chōng sūn wǔ kāi lǜ bīng fèn jī nǎi tuì
折冲孙武开率兵奋击，乃退。
běi zǒu dù wèi shuǐ yù bēn qí bù luò
北走渡渭水，欲奔其部落。
xún jiē bǔ ér zhǎn zhī zhào yuán hè luó gǔ liú yú lǐng wài
寻皆捕而斩之，诏原贺逻鹘，流于岭外。
xié lì zhī bài yě qí bù luò huò zǒu xuē yán tuó huò zǒu xī yù ér lái jiàng zhě shén zhòng
颉利之败也，其部落或走薛延陀，或走西域，而来降者甚众。
zhào yì ān biān zhī shù
诏议安边之术。
cháo shì duō yán tū jué shì qiáng rǎo luàn zhōng guó wèi rì jiǔ yǐ
朝士多言突厥恃强，扰乱中国，为日久矣。
jīn tiān shí sàng zhī qióng lái guī wǒ běn fēi mù yì zhī xīn
今天实丧之，穷来归我，本非慕义之心。
yīn qí guī mìng fēn qí zhǒng luò fú zhī hé nán yǎn yù zhī de sǎn jū zhōu xiàn gè shǐ gēng zhī bǎi wàn hú lǔ kě de huà wèi bǎi xìng zé zhōng guó yǒu jiā hù zhī lì sài běi kě cháng kōng yǐ
因其归命，分其种落，俘之河南兖、豫之地，散居州县，各使耕织，百万胡虏可得化为百姓，则中国有加户之利，塞北可常空矣。
wéi zhōng shū lìng wēn yàn bó yì qǐng zhǔn hàn jiàn wǔ shí zhì jiàng xiōng nú yú wǔ yuán sāi xià
唯中书令温彦博议请准汉建武时置降匈奴于五原塞下。
quán qí bù luò de wèi hàn bì yòu bù lí qí tǔ sú yīn ér fǔ zhī yī zé shí kōng xū zhī de èr zé shì wú cāi xīn
全其部落，得为捍蔽，又不离其土俗，因而抚之，一则实空虚之地，二则示无猜心。
ruò qiǎn xiàng hé nán yǎn yù zé guāi wù xìng gù fēi hán yù zhī dào
若遣向河南兖、豫，则乖物性，故非含育之道。
tài zōng jiāng cóng zhī
太宗将从之。
mì shū jiān wèi zhēng zòu yán tū jué zì gǔ zhì jīn wèi yǒu rú sī zhī pò bài zhě yě cǐ shì shàng tiān jiǎo jué zōng miào shén wǔ
秘书监魏征奏言：“突厥自古至今，未有如斯之破败者也，此是上天剿绝，宗庙神武。
qiě qí shì kòu zhōng guó bǎi xìng yuān chóu bì xià yǐ qí xiáng fú bù néng zhū miè jí yi qiǎn hái hé běi jū qí gù tǔ
且其世寇中国，百姓冤仇，陛下以其降伏，不能诛灭，即宜遣还河北，居其故土。
xiōng nú rén miàn shòu xīn fēi wǒ zú lèi qiáng bì kòu dào ruò zé bēi fú bù gù ēn yì qí tiān xìng yě
匈奴人面兽心，非我族类，强必寇盗，弱则卑服，不顾恩义，其天性也。
qín hàn huàn qí ruò shì gù fā měng jiāng yǐ jī zhī shōu qǔ hé nán yǐ wéi jùn xiàn bì xià nài hé yǐ nèi de jū zhī
秦、 汉患其若是，故发猛将以击之，收取河南，以为郡县，陛下奈何以内地居之！
qiě jīn jiàng zhě jī zhì shí wàn shù nián zhī jiān zī xī bǎi bèi jū wǒ zhǒu yè mì ěr wáng jī xīn fù zhī jí jiāng wèi hòu huàn yóu bù kě hé nán chù yě
且今降者几至十万，数年之间，孳息百倍，居我肘腋，密迩王畿，心腹之疾，将为后患， 尤不可河南处也。
wēn yàn bó zòu yuē tiān zǐ zhī yú wù yě tiān fù dì zǎi yǒu guī wǒ zhě zé bì yǎng zhī
”温彦博奏曰：“天子之于物也，天覆地载，有归我者，则必养之。
jīn tū jué pò miè zhī yú guī xīn jiàng fù bì xià bù jiā lián mǐn qì ér bù nà fēi tiān dì zhī dào zǔ sì yí zhī yì chén yú shén wèi bù kě
今突厥破灭之余，归心降附，陛下不加怜愍，弃而不纳，非天地之道，阻四夷之意，臣愚甚谓不可。
qiǎn jū hé nán suǒ wèi sǐ ér shēng zhī wáng ér cún zhī huái wǒ dé huì zhōng wú pàn nì
遣居河南，所谓死而生之，亡而存之，怀我德惠，终无叛逆。
wèi zhēng yòu yuē jìn dài yǒu wèi shí hú luò fēn jū jìn jùn píng wú yǐ hòu guō qīn jiāng tǒng quàn wǔ dì zhú chū sài wài
” 魏征又曰：“晋代有魏时胡落，分居近郡，平吴已后，郭钦、江统劝武帝逐出塞外；
bù yòng qīn děng yán shù nián zhī hòu suì qīng chán luò
不用钦等言，数年之后，遂倾瀍、洛。
qián dài fù chē yīn jiàn bù yuǎn bì xià bì yòng yàn bó zhī yán qiǎn jū hé nán suǒ wèi yǎng shòu zì yí huàn yě
前代覆车，殷鉴不远，陛下必用彦博之言， 遣居河南，所谓养兽自遗患也！
yàn bó yòu yuē wén shèng rén zhī dào wú suǒ bù tōng gǔ xiān zhé wáng yǒu jiào wú lèi
”彦博又曰：“闻圣人之道，无所不通，古先哲王， 有教无类。
tū jué yú hún yǐ mìng guī wǒ wǒ yuán hù zhī shōu jū nèi dì bǐng wǒ zhǐ huī jiào yǐ lǐ fǎ shù nián zhī hòu jǐn wèi nóng mín
突厥余魂，以命归我，我援护之，收居内地，禀我指麾，教以礼法，数年之后，尽为农民。
xuǎn qí qiú shǒu qiǎn jū sù wèi wèi wēi huái dé hé huàn zhī yǒu
选其酋首，遣居宿卫，畏威怀德，何患之有？
guāng wǔ jū nán chán yú nèi jùn wèi hàn fān hàn zhōng hu yī dài bù yǒu pàn nì
光武居南单于内郡，为汉籓翰，终乎一代，不有叛逆。
yàn bó jì kǒu gěi yǐn lèi bǎi duān tài zōng suì yòng qí jì yú shuò fāng zhī de zì yōu zhōu zhì líng zhōu zhì shùn yòu huà zhǎng sì zhōu dū dū fǔ yòu fēn xié lì zhī de liù zhōu zuǒ zhì dìng xiāng dū du fǔ yòu zhì yún zhōng dū du fǔ yǐ tǒng qí bù zhòng
”彦博既口给，引类百端，太宗遂用其计， 于朔方之地，自幽州至灵州置顺、祐、化、长四州都督府，又分颉利之地六州，左置定襄都督府，右置云中都督府，以统其部众。
qí qiú shǒu zhì zhě jiē bài wèi jiāng jūn zhōng láng jiàng děng guān bù liè cháo tíng wǔ pǐn yǐ shàng bǎi yú rén yīn ér rù jū cháng ān zhě shù qiān jiā
其酋首至者，皆拜为将军、中郎将等官，布列朝廷，五品以上百余人，因而入居长安者数千家。
zì jié shè lǜ zhī fǎn yě tài zōng shǐ huàn zhī
自结社率之反也，太宗始患之。
yòu shàng shū zhě duō yún chù tū jué yú zhōng guó shū wèi fēi biàn nǎi xǐ yú hé běi lì yòu wǔ hou dà jiàng jūn huà zhōu dū du huái huà jùn wáng sī mó wèi yǐ mí ní shú hóu lì bì kè hán cì xìng lǐ shì lǜ suǒ bù jiàn yá yú hé běi
又上书者多云处突厥于中国，殊谓非便，乃徙于河北，立右武候大将军、 化州都督、怀化郡王思摩为乙弥泥孰侯利苾可汗，赐姓李氏，率所部建牙于河北。
sī mó zhě xié lì zú rén yě
思摩者，颉利族人也。
shǐ bì chù luō yǐ qí mào sì hú rén bù lèi tū jué yí fēi ā shǐ nà zú lèi gù lì chù luō xié lì shì cháng wèi jiā bì tè lè zhōng bù dé diǎn bīng wèi shè
始毕、处罗以其貌似胡人，不类突厥，疑非阿史那族类， 故历处罗、颉利世，常为夹毕特勒，终不得典兵为设。
wǔ dé chū shù lái cháo gòng gāo zǔ fēng wèi hé shùn jùn wáng
武德初，数来朝贡，高祖封为和顺郡王。
jí qí guó luàn zhū bù duō guī zhōng guó wéi sī mó suí zhú xié lì jìng yǔ tóng qín
及其国乱，诸部多归中国，唯思摩随逐颉利，竟与同擒。
tài zōng jiā qí zhōng chú yòu wǔ hou dà jiàng jūn huà zhōu dū du lìng tǒng xié lì jiù bù luò yú hé nán zhī de xún gǎi fēng huái huà jùn wáng
太宗嘉其忠， 除右武候大将军、化州都督，令统颉利旧部落于河南之地，寻改封怀化郡王。
jí jiāng xǐ yú bái dào zhī běi sī mó děng xián dàn xuē yán tuó bù kěn chū sài
及将徙于白道之北，思摩等咸惮薛延陀，不肯出塞。
tài zōng qiǎn sī nóng qīng guō sì běn cì yán tuó xǐ shū yuē
太宗遣司农卿郭嗣本赐延陀玺书曰：
tū jué xié lì kè hán wèi pò yǐ qián zì shì qiáng shèng chāo lüě zhōng guó bǎi xìng bèi qí shā zhě bù kě shèng jì
突厥颉利可汗未破已前，自恃强盛，抄掠中国，百姓被其杀者，不可胜纪。
wǒ fā bīng jī pò zhī zhū bù luò xī guī huà
我发兵击破之，诸部落悉归化。
wǒ lüè qí jiù guò jiā qí cóng shàn bìng shòu guān jué tóng wǒ bǎi liáo suǒ yǒu bù luò ài zhī rú zi yǔ wǒ bǎi xìng bù yì
我略其旧过，嘉其从善，并授官爵，同我百僚，所有部落，爱之如子，与我百姓不异。
dàn zhōng guó lǐ yì bù miè ěr guó qián pò tū jué zhǐ wèi xié lì yī rén wéi bǎi xìng zhī hài suǒ yǐ fèi ér chù zhī shí bù tān qí tǔ dì lì qí rén mǎ yě
但中国礼义，不灭尔国，前破突厥，止为颉利一人为百姓之害，所以废而黜之，实不贪其土地，利其人马也。
zì chù fèi xié lì yǐ hòu héng yù gēng lì kè hán shì yǐ suǒ jiàng bù luò děng bìng zhì hé nán rèn qí fàng mù jīn hù kǒu yáng mǎ mì xiàng zī duō
自黜废颉利以后，恒欲更立可汗，是以所降部落等并置河南，任其放牧，今户口羊马日向滋多。
yuán xǔ cè lì bù kě shī xìn jí yù qiǎn tū jué dù hé fù qí guó tǔ
元许册立，不可失信，即欲遣突厥渡河，复其国土。
wǒ cè ěr yán tuó rì yuè zài qián jīn tū jué jū hòu hòu zhě wèi xiǎo qián zhě wèi dà
我策尔延陀，日月在前，今突厥居后， 后者为小，前者为大。
ěr zài qì běi tū jué jū qì nán gè shǒu tǔ jìng zhèn fǔ bù luò
尔在碛北，突厥居碛南，各守土境，镇抚部落。
ruò qí yú yuè gù xiāng chāo lüě wǒ jí jiāng bīng gè wèn qí zuì
若其逾越， 故相抄掠，我即将兵各问其罪。
cǐ yuē jì dìng fēi dàn yǒu biàn ěr shēn yí jué zǐ sūn zhǎng shǒu fù guì yě
此约既定，非但有便尔身，贻厥子孙，长守富贵也。
yú shì mìng lǐ bù shàng shū zhào jùn wáng xiào gōng jī shū jiù sī mó bù luò zhù tán yú hé shàng yǐ bài zhī bìng cì zhī gǔ dào
于是命礼部尚书赵郡王孝恭赍书就思摩部落，筑坛于河上以拜之，并赐之鼓纛。
tū jué jí hú zài zhū zhōu ān zhì zhě bìng lìng dù hé běi hái qí jiù bù
突厥及胡在诸州安置者，并令渡河北，还其旧部。
yòu yǐ zuǒ tún wèi jiāng jūn ā shǐ nà zhōng wèi zuǒ xián wáng zuǒ wǔ wèi jiāng jūn ā shǐ nà ní shú wèi yòu xián wáng
又以左屯卫将军阿史那忠为左贤王，左武卫将军阿史那泥孰为右贤王。
yǐ èr zhī
以贰之。
xuē yán tuó wén tài zōng qiǎn sī mó dù hé běi lǜ qí bù luò fān fù qì běi yù xù qīng jì cì zhì ér jī zhī
薛延陀闻太宗遣思摩渡河北，虑其部落翻附碛北，预蓄轻骑，伺至而击之。
tài zōng qiǎn chì zhī yuē shàn xiāng qīn zhě guó yǒu cháng xíng
太宗遣敕之曰：“擅相侵者，国有常刑。
yán tuó yuē zhì zūn qiǎn mò xiāng qīn lüè gǎn bù fèng zhào
”延陀曰：“至尊遣莫相侵掠，敢不奉诏。
rán tū jué fān fù nán xìn qí wèi pò qián lián nián shā zhōng guó rén dòng yǐ qiān wàn jì
然突厥翻覆难信，其未破前，连年杀中国人，动以千万计。
zhì zūn pò tū jué xū shōu wèi nú bì jiāng yǔ bǎi xìng ér fǎn yǎng zhī rú zi jié shè lǜ jìng fǎn cǐ bèi shòu xīn bù kě xìn yě
至尊破突厥，须收为奴婢，将与百姓，而反养之如子，结社率竟反，此辈兽心，不可信也。
chén hé ēn shén shēn qǐng wèi zhì zūn zhū zhī
臣荷恩甚深， 请为至尊诛之。
shí sī mó xià bù zhòng dù hé zhě fán shí wàn shèng bīng sì wàn rén sī mó bù néng fǔ qí zhòng jiē bù qiè fú
”时思摩下部众渡河者凡十万，胜兵四万人，思摩不能抚其众，皆不惬服。
zhì shí qī nián xiāng shuài pàn zhī nán dù hé qǐng fēn chǔ yú shèng xià èr zhōu zhī jiān zhào xǔ zhī
至十七年，相率叛之，南渡河，请分处于胜、夏二州之间，诏许之。
sī mó suì qīng jì rù cháo xún shòu yòu wǔ wèi jiāng jūn cóng zhēng liáo dōng wèi liú shǐ suǒ zhōng
思摩遂轻骑入朝，寻授右武卫将军，从征辽东，为流矢所中；
tài zōng qīn wéi shǔn xuè qí jiàn gù yù rú cǐ
太宗亲为吮血，其见顾遇如此。
wèi jǐ zú yú jīng shī
未几，卒于京师。
zèng bīng bù shàng shū xià zhōu dū du péi zàng zhāo líng lì fén yǐ xiàng bái dào shān zhào wèi lì bēi yú huà zhōu
赠兵部尚书、夏州都督，陪葬昭陵，立坟以象白道山，诏为立碑于化州。
xiān shì zhēn guàn zhōng tū jué bié bù yǒu chē bí zhě yì ā shǐ nà zhī zú yě
先是，贞观中，突厥别部有车鼻者，亦阿史那之族也。
dài wéi xiǎo kě hàn yá yú jīn shān zhī běi
代为小可汗，牙于金山之北。
xié lì kè hán zhī bài běi huāng zhū bù jiàng tuī wèi dà kè hán yù xuē yán tuó wèi kè hán chē bí bù gǎn dāng suì lǜ suǒ bù guī yú yán tuó
颉利可汗之败，北荒诸部将推为大可汗，遇薛延陀为可汗，车鼻不敢当，遂率所部归于延陀。
wéi rén yǒng liè yǒu móu lüè pō wéi zhòng fù
为人勇烈，有谋略，颇为众附。
yán tuó è ér jiāng zhū zhī chē bí mì zhī qí móu cuàn guī yú jiù suǒ qí de qù jīng shī wàn lǐ shèng bīng sān wàn rén zì chēng yǐ zhù chē bí kè hán
延陀恶而将诛之，车鼻密知其谋， 窜归于旧所，其地去京师万里，胜兵三万人，自称乙注车鼻可汗。
xi yǒu gē luō lù běi yǒu jié gǔ jiē fù lì zhī
西有歌罗禄，北有结骨，皆附隶之。
zì yán tuó pò hòu qiǎn qí zi shā bō luō tè lè lái cháo gòng fāng wù yòu qǐng shēn rù cháo
自延陀破后，遣其子沙钵罗特勒来朝，贡方物，又请身入朝。
tài zōng qiǎn jiàng jūn guō guǎng jìng zhēng zhī jìng bù zhì
太宗遣将军郭广敬征之，竟不至。
tài zōng dà nù
太宗大怒。
zhēn guàn èr shí sān nián qiǎn yòu xiāo wèi láng jiàng gāo kǎn qián yǐn huí hé pú gǔ děng bīng zhòng xí jī zhī qí qiú zhǎng gē luó lù ní shú quē sì lì fā jí bá sāi fú chù mù kūn mò hè duō sì jīn děng lǜ bù luò bèi chē bí xiāng jì lái jiàng
贞观二十三年，遣右骁卫郎将高侃潜引回纥、仆骨等兵众袭击之，其酋长歌逻禄泥孰阙俟利发及拔塞匐处木昆莫贺咄俟斤等，率部落背车鼻，相继来降。
yǒng huī yuán nián kǎn jūn cì ā xi shān
永徽元年，侃军次阿息山。
chē bí wén wáng shī zhì zhào suǒ bù bīng jiē bù fù suì xié qí qī zǐ cóng shù bǎi qí ér dùn qí zhòng jǐn jiàng
车鼻闻王师至，召所部兵，皆不赴，遂携其妻子从数百骑而遁，其众尽降。
kǎn lǜ jīng qí zhuī chē bí huò zhī sòng yú jīng shī
侃率精骑追车鼻，获之，送于京师。
réng xiàn yú shè miào yòu xiàn yú zhāo líng
仍献于社庙，又献于昭陵。
gāo zōng shù qí zuì ér shè zhī bài zuǒ wǔ wèi jiāng jūn cì zhái yú zhǎng ān chù qí yú zhòng yú yù dū jūn shān zhì láng shān dōu dū yǐ tǒng zhī
高宗数其罪而赦之，拜左武卫将军，赐宅于长安，处其余众于郁督军山，置狼山都督以统之。
chē bí zhǎng zǐ jié màn tuó xiān tǒng bá xī mì bù
车鼻长子羯漫陀，先统拔悉密部。
chē bí wèi bài qián qiǎn qí zi ān shuò rù cháo tài zōng jiā zhī bài zuǒ tún wèi jiāng jūn gēng zhì xīn lí zhōu yǐ tǒng qí zhòng
车鼻未败前，遣其子庵铄入朝，太宗嘉之，拜左屯卫将军，更置新黎州，以统其众。
chē bí jì pò zhī hòu tū jué jǐn wèi fēng jiāng zhī chén yú shì fēn zhì chán yú hàn hǎi èr dōu hù fǔ
车鼻既破之后，突厥尽为封疆之臣，于是分置单于、瀚海二都护府。
chán yú dū hù lǐng láng shān yún zhōng sāng qián sān dōu dū sū nóng děng yī shí sì zhōu
单于都护领狼山、云中、桑干三都督、苏农等一十四州；
hàn hǎi dū hù lǐng hàn hǎi jīn wēi xīn lí děng qī dū du xian è hè lán děng bā zhōu gè yǐ qí shǒu lǐng wèi dū du cì shǐ
瀚海都护领瀚海、金微、新黎等七都督、仙萼、贺兰等八州，各以其首领为都督、刺史。
gāo zōng dōng fēng tài shān láng shān dōu dū gé luó lù shè lì děng shǒu lǐng sān shí yú rén bìng hù cóng zhì yuè xià lēi míng yú fēng shàn zhī bēi
高宗东封泰山，狼山都督葛逻禄社利等首领三十余人，并扈从至岳下，勒名于封禅之碑。
zì yǒng huī yǐ hòu dài sān shí nián běi bǐ wú shì
自永徽已后，殆三十年，北鄙无事。
diào lù yuán nián chán yú guǎn nèi tū jué shǒu lǐng ā shǐ dé wēn fu fèng zhí èr bù luò shǐ xiāng shuài fǎn pàn lì ní shú fú wèi kè hán èr shí sì zhōu bìng pàn yīng zhī
调露元年，单于管内突厥首领阿史德温傅、奉职二部落，始相率反叛，立泥孰匐为可汗，二十四州并叛应之。
gāo zōng qiǎn hóng lú qīng xiāo sì yè yòu qiān niú jiāng jūn li jǐng jiā lǜ zhòng tǎo zhī fǎn wèi wēn fu suǒ bài bīng shì sǐ zhě wàn yú rén
高宗遣鸿胪卿萧嗣业、右千牛将军李景嘉率众讨之， 反为温傅所败，兵士死者万余人。
yòu zhào lǐ bù shàng shū péi xíng jiǎn wèi dìng xiāng dào héng jūn dà zǒng guǎn lǜ tài pū shǎo qīng li sī wén yíng zhōu dū dū zhōu dào wu děng tǒng zhòng sān shí yú wàn tǎo jī wēn fu dà pò zhī
又诏礼部尚书裴行俭为定襄道行军大总管，率太仆少卿李思文、营州都督周道务等统众三十余万，讨击温傅，大破之。
ní shú fú wèi qí xià suǒ shā bìng qín fèng zhí ér hái
泥孰匐为其下所杀，并擒奉职而还。
yǒng lóng yuán nián tū jué yòu yíng xié lì cóng xiōng zhī zǐ ā shǐ nà fú niàn yú xià zhōu jiāng dù hé lì wèi kè hán zhū bù luò fù xiǎng yìng cóng zhī
永隆元年，突厥又迎颉利从兄之子阿史那伏念于夏州，将渡河立为可汗，诸部落复响应从之。
yòu zhào péi xíng jiǎn lǜ jiāng jūn cáo jì shū chéng wu tǐng li chóng zhí li wén jiǎn děng tǎo zhī
又诏裴行俭率将军曹继叔、程务挺、李崇直、李文暕等讨之。
fú niàn jiǒng jí yì xíng jiǎn jiàng
伏念窘急，诣行俭降。
xíng jiǎn suì lǔ fú niàn yì jīng shī zhǎn yú dōng shì
行俭遂虏伏念诣京师，斩于东市。
yǒng chún èr nián tū jué ā shǐ nà gǔ duō lù fù fǎn pàn
永淳二年，突厥阿史那骨咄禄复反叛。
gǔ duō lù zhě xié lì zhī shū shǔ yì xìng ā shǐ nà shì
骨咄禄者，颉利之疏属，亦姓阿史那氏。
qí zǔ fù běn shì chán yú yòu yún zhōng dū du shè lì yuán yīng xià shǒu lǐng yě shì xí tǔ zhūn chuò
其祖父本是单于右云中都督舍利元英下首领也，世袭吐屯啜。
fú niàn jì pò gǔ duō lù jiū jí wáng sàn rù zǒng cái shān jù wèi qún dào yǒu zhòng wǔ qiān yú rén
伏念既破，骨咄禄鸠集亡散，入总材山，聚为群盗，有众五千余人。
yòu chāo lüě jiǔ xìng de yáng mǎ shén duō jiàn zhì qiáng shèng nǎi zì lì wèi kè hán
又抄掠九姓，得羊马甚多，渐至强盛，乃自立为可汗。
yǐ qí dì mò chuò wèi shè duō xī fú wèi yè hù
以其弟默啜为设， 咄悉匐为叶护。
shí yǒu ā shǐ dé yuán zhēn zài chán yú jiǎn jiào jiàng hù bù luò cháng zuò shì wèi chán yú zhǎng shǐ wáng běn lì suǒ jū zhí huì gǔ duō lù rù kòu yuán zhēn qǐng yī jiù jiǎn jiào bù luò běn lì xǔ zhī yīn ér biàn tóu gǔ duō lù
时有阿史德元珍，在单于检校降户部落，尝坐事为单于长史王本立所拘絷，会骨咄禄入寇，元珍请依旧检校部落，本立许之，因而便投骨咄禄。
gǔ duō lù de zhī shén xǐ lì wèi ā bō dá gàn lìng zhuān tǒng bīng mǎ shì
骨咄禄得之，甚喜，立为阿波达干，令专统兵马事。
yǒng chún èr nián jìn kòu wèi zhōu
永淳二年，进寇蔚州。
fēng zhōu dū dū cuī zhì biàn jī zhī fǎn wèi zéi suǒ shā
丰州都督崔智辩击之，反为贼所杀。
wén míng yuán nián yòu kòu shuò zhōu shā lüě rén lì zé tiān zhào zuǒ wǔ wēi wèi dà jiàng jūn chéng wu tǐng wèi chán yú dào ān fǔ dà shǐ yǐ bèi zhī
文明元年，又寇朔州，杀掠人吏，则天诏左武威卫大将军程务挺为单于道安抚大使以备之。
chuí gǒng èr nián gǔ duō lù yòu kòu shuò dài děng zhōu zuǒ yù qián wèi zhōng láng jiàng chún yú chù píng wèi yáng qǔ dào zǒng guǎn yǔ fù jiāng zhōng láng jiàng pú yīng jié lǜ bīng fù yuán xíng zhì xīn zhōu yǔ zéi zhàn dà bài sǐ zhě wǔ qiān yú rén
垂拱二年， 骨咄禄又寇朔、代等州，左玉钤卫中郎将淳于处平为阳曲道总管，与副将中郎将蒲英节率兵赴援，行至忻州，与贼战，大败，死者五千余人。
sān nián gǔ duō lù jí yuán zhēn yòu kòu chāng píng zhào zuǒ yīng yáng wèi dà jiàng jūn hēi chǐ cháng zhī jī què zhī
三年，骨咄禄及元珍又寇昌平，诏左鹰扬卫大将军黑齿常之击却之。
qí nián bā yuè yòu kòu shuò zhōu fù yǐ cháng zhī wèi yàn rán dào dà zǒng guǎn jī zéi yú huáng huā duī dà pò zhī
其年八月，又寇朔州，复以常之为燕然道大总管，击贼于黄花堆，大破之。
zhuī bēn sì shí yú lǐ zéi zhòng suì sàn zǒu qì běi
追奔四十余里，贼众遂散走碛北。
yòu jiān mén wèi zhōng láng jiàng cuàn bǎo bì yòu lǜ jīng bīng yī wàn sān qiān rén chū sài qióng zhuī fǎn wèi gǔ duō lù suǒ bài quán jūn jǐn méi bǎo bì qīng qí dùn guī
右监门卫中郎将爨宝璧又率精兵一万三千人出塞穷追，反为骨咄禄所败，全军尽没，宝璧轻骑遁归。
chū bǎo bì jiàn cháng zhī pò zéi jù biǎo qǐng qióng qí yú dǎng zé tiān zhào cháng zhī yǔ bǎo bì jì yì yáo wèi shēng yuán
初，宝璧见常之破贼，遽表请穷其余党，则天诏常之与宝璧计议，遥为声援。
bǎo bì yǐ wéi pò zéi zài cháo xī tān gōng xiān xíng
宝璧以为破贼在朝夕，贪功先行。
yòu lìng rén chū sài èr qiān yú lǐ chān hòu jiàn yuán zhēn děng bù luò jiē bù shè bèi suì lǜ zhòng yǎn xí zhī
又令人出塞二千余里觇候，见元珍等部落皆不设备，遂率众掩袭之。
jì zhì yòu qiǎn rén bào zéi lìng de shè bèi chū zhàn suì wèi zéi suǒ fù bǎo bì zuò cǐ fú zhū
既至，又遣人报贼，令得设备出战，遂为贼所覆，宝璧坐此伏诛。
zé tiān dà nù yīn gǎi gǔ duō lù wèi bù zú lù
则天大怒，因改骨咄禄为不卒禄。
yuán zhēn hòu lǜ bīng tǎo tū qí shī lín zhèn zhàn sǐ
元珍后率兵讨突骑施，临阵战死。
gǔ duō lù tiān shòu zhōng bìng zú
骨咄禄，天授中病卒。
mò chuò zhě gǔ duō lù zhī dì yě
默啜者，骨咄禄之弟也。
gǔ duō lù sǐ shí qí zi shàng yòu mò chuò suì cuàn qí wèi zì lì wèi kè hán
骨咄禄死时，其子尚幼，默啜遂篡其位，自立为可汗。
cháng shòu èr nián lǜ zhòng kòu líng zhōu shā lüě rén lì
长寿二年，率众寇灵州，杀掠人吏。
zé tiān qiǎn bái mǎ sì sēng xuē huái yì wèi dài běi dào héng jūn dà zǒng guǎn lǐng shí dà jiàng jūn yǐ tǎo zhī jì bù yù zéi xún bān shī yān
则天遣白马寺僧薛怀义为代北道行军大总管， 领十大将军以讨之，既不遇贼，寻班师焉。
mò chuò é qiǎn shǐ lái cháo zé tiān dà yuè cè shòu zuǒ wèi dà jiàng jūn fēng guī guó gōng cì wù wǔ qiān duàn
默啜俄遣使来朝，则天大悦，册授左卫大将军，封归国公，赐物五千段。
míng nián fù qiǎn shǐ qǐng hé yòu jiā shòu qiān shàn kè hán
明年，复遣使请和，又加授迁善可汗。
wàn suì tōng tiān yuán nián qì dān shǒu lǐng li jìn zhōng sūn wàn róng fǎn pàn gōng xiàn yíng fǔ
万岁通天元年，契丹首领李尽忠、孙万荣反叛，攻陷营府。
mò chuò qiǎn shǐ shàng yán qǐng hái hé xī jiàng hù jí lǜ bù luò bīng mǎ wèi guó jiā tǎo jī qì dān
默啜遣使上言： “请还河西降户，即率部落兵马为国家讨击契丹。
zhì xǔ zhī
”制许之。
mò chuò suì gōng tǎo qì dān bù zhòng dà kuì jǐn huò qí jiā kǒu mò chuò zì cǐ bīng zhòng jiàn shèng
默啜遂攻讨契丹，部众大溃，尽获其家口，默啜自此兵众渐盛。
zé tiān xún qiǎn shǐ cè lì mò chuò wèi tè jìn jié diē lì shī dà chán yú lì gōng bào guó kè hán
则天寻遣使册立默啜为特进、颉跌利施大单于、立功报国可汗。
shèng lì yuán nián mò chuò biǎo qǐng yǔ zé tiān wèi zi bìng yán yǒu nǚ qǐng hé qīn
圣历元年，默啜表请与则天为子，并言有女，请和亲。
chū xián hēng zhōng tū jué zhū bù luò lái jiàng fù zhě duō chù zhī fēng shèng líng xià shuò dài děng liù zhōu wèi zhī jiàng hù
初， 咸亨中，突厥诸部落来降附者，多处之丰、胜、灵、夏、朔、代等六州，谓之降户。
mò chuò zhì shì yòu suǒ cǐ jiàng hù jí chán yú dū hù fǔ zhī de jiān qǐng nóng qì zhǒng zi
默啜至是，又索此降户及单于都护府之地，兼请农器、种子。
zé tiān chū bù xǔ mò chuò dà yuàn nù yán cí shén màn jū wǒ shǐ rén sī bīn qīng tián guī dào jiāng hài zhī
则天初不许，默啜大怨怒，言辞甚慢，拘我使人司宾卿田归道，将害之。
shí cháo tíng jù qí bīng shì nà yán yáo shú luán tái shì láng yáng zài sī jiàn yì qǐng xǔ qí hé qīn suì jǐn qū liù zhōu jiàng hù shù qiān zhàng bìng zhǒng zi sì wàn yú shuò nóng qì sān qiān shì yǐ yǔ zhī mò chuò jìn qiáng yóu cǐ yě
时朝廷惧其兵势，纳言姚璹、 鸾台侍郎杨再思建议请许其和亲，遂尽驱六州降户数千帐，并种子四万余硕、农器三千事以与之，默啜浸强由此也。
qí nián zé tiān lìng wèi wáng wǔ chéng sì nán huái yáng wáng yán xiù jiù nà qí nǚ wèi fēi qiǎn yòu bào tāo wèi dà jiàng jūn yán zhī wēi shè chūn guān shàng shū yòu wǔ wēi wèi láng jiàng yáng luán zhuāng shè sī bīn qīng dà jī jīn bó sòng fù lǔ tíng
其年，则天令魏王武承嗣、男淮阳王延秀就纳其女为妃，遣右豹韬卫大将军阎知微摄春官尚书，右武威卫郎将杨鸾庄摄司宾卿，大赍金帛，送赴虏庭。
xíng zhì hēi shā nán tíng mò chuò wèi zhī wēi děng yuē wǒ nǚ nǐ jià yǔ lǐ jiā tiān zǐ r nǐ jīn jiāng wǔ jiā r lái cǐ shì tiān zǐ r fǒu
行至黑沙南庭，默啜谓知微等曰：“我女拟嫁与李家天子儿，你今将武家儿来，此是天子儿否？
wǒ tū jué jī dài yǐ lái jiàng fù lǐ jiā jīn wén lǐ jiā tiān zǐ zhǒng mò zǒng jǐn wéi yǒu liǎng r zài wǒ jīn jiàng bīng zhù lì
我突厥积代已来，降附李家，今闻李家天子种末总尽，唯有两儿在，我今将兵助立。
suì shōu yán xiù děng jū zhī bié suǒ
”遂收延秀等，拘之别所。
wěi hào zhī wēi wèi kè hán yǔ zhī lǜ zhòng shí yú wàn xí wǒ jìng nán jí píng dí qīng yí děng jūn
伪号知微为可汗，与之率众十余万，袭我静难及平狄、清夷等军。
jìng nán jūn shǐ zuǒ zhèng fēng wèi jiāng jūn mù róng xuán jiǎo yǐ bīng wǔ qiān rén jiàng zhī
静难军使左正锋卫将军慕容玄皦以兵五千人降之。
é jìn kòu guī tán děng zhōu zé tiān lìng sī shǔ qīng wǔ chóng guī wèi tiān bīng zhōng dào dà zǒng guǎn yòu wǔ wēi wèi jiāng jūn shā zhà zhōng yì wèi tiān bīng xī dào qián jūn zǒng guǎn yōu zhōu dū du zhāng rén dǎn wèi tiān bīng dōng dào zǒng guǎn lǜ bīng sān shí wàn jī zhī
俄进寇妫、檀等州，则天令司属卿武重规为天兵中道大总管，右武威卫将军沙咤忠义为天兵西道前军总管，幽州都督张仁亶为天兵东道总管，率兵三十万击之。
yòu yǔ lín wèi dà jiàng jūn yán jìng róng wèi tiān bīng xī dào hòu jūn zǒng guǎn tǒng bīng shí wǔ wàn yǐ wéi hòu yuán
右羽林卫大将军阎敬容为天兵西道后军总管，统兵十五万以为后援。
mò chuò yòu chū zì héng yuè dào kòu wèi zhōu xiàn fēi hú xiàn
默啜又出自恒岳道，寇蔚州，陷飞狐县。
é jìn gōng dìng zhōu shā cì shǐ sūn yàn gāo fén shāo bǎi xìng lú shè lǔ lüě nán nǚ wú shào zhǎng jiē shā zhī
俄进攻定州，杀刺史孙彦高，焚烧百姓庐舍，虏掠男女，无少长皆杀之。
zé tiān dà nù gòu zhǎn mò chuò zhě fēng wáng gǎi mò chuò hào wèi zhǎn chuò
则天大怒，购斩默啜者，封王，改默啜号为斩啜。
xún yòu wéi bī zhào zhōu zhǎng shǐ táng bō ruò fān chéng yīng zhī cì shǐ gāo ruì kàng jié bù cóng suì yù hài
寻又围逼赵州，长史唐波若翻城应之，刺史高睿抗节不从，遂遇害。
zé tiān nǎi lì lú líng wáng wèi huáng tài zǐ lìng chōng hé běi dào héng jūn dà yuán shuài
则天乃立庐陵王为皇太子，令充河北道行军大元帅。
jūn wèi fā ér mò chuò jǐn chāo lüě zhào dìng děng zhōu nán nǚ bā jiǔ wàn rén cóng wǔ huí dào ér qù suǒ guò cán shā bù kě shèng jì
军未发而默啜尽抄掠赵、定等州男女八九万人，从五回道而去，所过残杀， 不可胜纪。
shā zhà zhōng yì jí hòu jūn zǒng guǎn li duō zuò děng jiē chí zhòng bīng yǔ zéi xiāng wàng bù gǎn zhàn
沙咤忠义及后军总管李多祚等皆持重兵，与贼相望，不敢战。
hé běi dào yuán shuài nà yán dí rén jié zǒng bīng shí wàn zhuī zhī wú suǒ jí
河北道元帅、纳言狄仁杰总兵十万追之，无所及。
èr nián mò chuò lì qí dì duō xī fú wèi zuǒ xiāng chá gǔ duō lù zi mò ju wèi yòu xiāng chá gè zhǔ bīng mǎ èr wàn yú rén
二年，默啜立其弟咄悉匐为左厢察，骨咄禄子默矩为右厢察，各主兵马二万余人。
yòu lì qí zi fú jù wèi xiǎo kě hàn wèi zài liǎng chá zhī shàng réng zhǔ chù mù kūn děng shí xìng bīng mǎ sì wàn yú rén
又立其子匐俱为小可汗，位在两察之上，仍主处木昆等十姓兵马四万余人。
yòu hào wèi zhí xi kè hán zì shì lián suì kòu biān
又号为拓西可汗，自是连岁寇边。
jiǔ shì yuán nián lüè lǒng yòu zhū jiān mǎ wàn yú pǐ ér qù
久视元年，掠陇右诸监马万余匹而去。
zhì yòu sù zhèng yù shǐ dài fū wèi yuán zhōng wèi líng wǔ dào héng jūn dà zǒng guǎn yǐ bèi zhī yòu mìng ān běi dà dū du xiāng wáng dàn wèi tiān bīng dào yuán shuài tǒng zhū jūn tǎo jī jìng wèi xíng ér zéi tuì
制右肃政御史大夫魏元忠为灵武道行军大总管，以备之，又命安北大都督相王旦为天兵道元帅， 统诸军讨击，竟未行而贼退。
cháng ān sān nián mò chuò qiǎn shǐ mò hè dá gàn qǐng yǐ nǚ qī huáng tài zǐ zhī zǐ
长安三年，默啜遣使莫贺达干，请以女妻皇太子之子。
zé tiān lìng tài zǐ nán píng ēn wáng zhòng jùn yì xīng wáng zhòng míng tíng lì jiàn zhī
则天令太子男平恩王重俊、义兴王重明廷立见之。
mò chuò qiǎn dà qiú yí lì tān hàn rù cháo xiàn mǎ qiān pǐ jí fāng wù yǐ xiè xǔ qīn zhī yì
默啜遣大酋移力贪汗入朝，献马千匹，及方物以谢许亲之意。
zé tiān yàn zhī yú sù yǔ tíng tài zǐ xiāng wáng jí cháo jí shǐ sān pǐn yǐ shàng bìng yù huì zhòng cì yǐ qiǎn zhī
则天宴之于宿羽亭，太子、相王及朝集使三品以上并预会，重赐以遣之。
zhōng zōng jí wèi mò chuò yòu kòu líng zhōu míng shā xiàn
中宗即位，默啜又寇灵州鸣沙县。
líng wǔ jūn dà zǒng guǎn shā zhà zhōng yì jù zhàn jiǔ zhī guān jūn bài jì sǐ zhě liù qiān yú rén
灵武军大总管沙咤忠义拒战久之，官军败绩， 死者六千余人。
zéi suì jìn kòu yuán huì děng zhōu lüè lǒng yòu qún mù mǎ wàn yú pǐ ér qù zhōng yì zuò miǎn
贼遂进寇原、会等州，掠陇右群牧马万余匹而去，忠义坐免。
zhōng zōng xià zhì jué qí qǐng hūn réng gòu mù néng zhǎn huò mò chuò zhě fēng guó wáng shòu zhū wèi dà jiàng jūn shǎng wù èr qiān duàn
中宗下制绝其请婚，仍购募能斩获默啜者封国王，授诸卫大将军，赏物二千段。
yòu mìng nèi wài guān gè jìn pò tū jué zhū cè
又命内外官各进破突厥诸策。
yòu bǔ quē lú fǔ shàng shū yuē
右补阙卢俌上疏曰：
chén wén yǒu yú xián xī miáo rén nì mìng yīn zōng dà huà guǐ fāng bù bīn zé róng dí jiāo qīn qí lái yuǎn yǐ
臣闻有虞咸熙，苗人逆命，殷宗大化，鬼方不宾，则戎狄交侵，其来远矣。
hàn gāo dì nà lóu jìng zhī yì yǔ xiōng nú hé qīn qī yǐ zōng nǚ lù yǐ jù wàn mò dú yì jiāo biān kòu bù zhǐ
汉高帝纳娄敬之议，与匈奴和亲，妻以宗女，赂以钜万，冒顿益骄，边寇不止。
zé yuǎn huāng zhī de xiōng hàn zhī sú nán yǐ dé suí kě yǐ wēi zhì ér jiàng zì sān dài wú wén shàng cè
则远荒之地，凶悍之俗，难以德绥，可以威制，而降自三代，无闻上策。
jīn xiōng nú bù chén rǎo wǒ tíng zhàng huáng hè sī nù jiāng zhěng yuán róng
今匈奴不臣， 扰我亭障，皇赫斯怒，将整元戎。
chén wén fāng shū shuài shī gōng gē zhōu yā
臣闻方叔帅师，功歌周《雅》；
qù bìng yào wǔ xūn lēi yān shān zé wàn lǐ zhé chōng zài yú zé jiāng
去病耀武，勋勒燕山，则万里折冲，在于择将。
chūn qiū móu yuán shuài qǔ qí shuō lǐ yuè dūn shī shū
《春秋》谋元帅，取其说《礼乐》、敦《诗书》。
jìn chén dù yù shè bù chuān zhá ér jiàn píng wú zhī xūn shì zhī zhōng quán zhì móu bù zài yī fū zhī yǒng
晋臣杜预，射不穿札，而建平吴之勋，是知中权制谋，不在一夫之勇。
qí fán jiāng shā zhà zhōng yì děng shēn suī xiāo hàn zhì wú yuǎn tú cǐ nǎi qí jiāng zhī cái běn bù kě dāng dà rèn
其蕃将沙咤忠义等身虽骁悍，志无远图，此乃骑将之材，本不可当大任。
qiě shī chū yǐ lǜ jiāng jūn sǐ suí
且师出以律，将军死绥。
qín kè cháng píng zhào kuò shòu lù
秦克长平，赵括受戮；
hú qù mǎ yì wáng huī zuò zhū zé qì jūn yǒu xíng gǔ zhī cháng diǎn
胡去马邑，王恢坐诛，则弃军有刑，古之常典。
jìn zhě míng shā zhī yì zhǔ jiàng xiān táo qīng cuò guó wēi xū zhèng bāng xiàn
近者鸣沙之役，主将先逃，轻挫国威，须正邦宪。
yòu qí zhōng jūn jì bài chén luàn shǐ qióng yì yǒng zhī shì yóu néng sǐ zhàn gōng hé jì lù yǐ quàn róng háng shǎng fá jì míng jiàng shì jìn jié cǐ qín dí zhī shù yě
又其中军既败，陈乱矢穷，义勇之士， 犹能死战，功合纪录，以劝戎行，赏罚既明，将士尽节，此擒敌之术也。
chén wén yǐ mán yí gōng mán yí zhōng guó zhī cháng suàn
臣闻以蛮夷攻蛮夷，中国之长算。
gù chén tāng tǒng xī yù ér zhì zhī miè cháng huì yòng wū sūn ér xiōng nú bài
故陈汤统西域而郅支灭，常惠用乌孙而匈奴败。
qǐng gòu biàn yǒng zhī shì bān fu zhī chóu páng jié zhū fān yǔ tú gōng qǔ cǐ yòu jǐ jiǎo zhī shì yě
请购辩勇之士，班、傅之俦，旁结诸蕃，与图攻取，此又掎角之势也。
chén wén xī zhì xīn qín yǐ shí sāi xià yi yīn gǔ fǎ mù rén xǐ biān xuǎn qí shèng bīng miǎn qí xíng yì cì lú wǔ míng jiào lìng zé niǔ xí róng shì jiū shí yí qíng qí suǒ lǔ huò yīn ér shǎng zhī
臣闻昔置新秦以实塞下，宜因古法，募人徙边，选其胜兵，免其行役，次庐伍， 明教令，则狃习戎事，究识夷情，其所虏获，因而赏之。
jìn zhàn zé shǒu jiā yuǎn zhàn zé lì huò qū fù fēng dí bù láo xùn shì cháo fù yáng liǔ xī gē dì dù shí nián zhī hòu kě yǐ jiǔ ān
近战则守家，远战则利货， 趋赴锋镝，不劳训誓，朝赋“杨柳”，夕歌《杕杜》，十年之后，可以久安。
chén wén hàn bài zhì dōu xiōng nú bì jìng
臣闻汉拜郅都，匈奴避境；
zhào mìng li mù lín hú yuǎn cuàn
赵命李牧，林胡远窜。
zé shuò fāng zhī ān wēi biān chéng zhī shèng fù dì fāng qiān lǐ zhì zài yī xián
则朔方之安危，边城之胜负， 地方千里，制在一贤。
qí biān zhōu cì shǐ bù kě bù shèn zé de qí rén ér rèn zhī
其边州刺史不可不慎择，得其人而任之。
sōu chéng xùn bīng tún tián jī sù jǐn shè fēng suì jīng shì gē máo lái zé chéng ér yù zhī qù zé bèi ér shǒu zhī cǐ yòu gǔ zhī shàn jīng yě
搜乘训兵，屯田积粟，谨设烽燧，精饰戈矛，来则惩而御之，去则备而守之，此又古之善经也。
qù suì kàng yáng tiān xià bù rěn lì zài bǎo jìng bù kě qióng bīng
去岁亢阳，天下不稔，利在保境，不可穷兵。
shǐ nèi jùn qián lí gè ān qí yè zé gòng zǎi mù qīng qí fù yáo shì wú guò jǔ jué bù yǐ sī
使内郡黔黎，各安其业，择共宰牧，轻其赋徭，事无过举，爵不以私。
ài rén zhī cái jié qí yáo yì
爱人之财，节其徭役；
xī rén zhī lì bù guǎng tái xiè
惜人之力，不广台榭。
chá dì lì tiān shí yǐ qū gēng huò mìng qiū xiǎn dōng shòu yǐ jiào zhàn zhèn
察地利天时以趋耕获，命秋狝冬狩以教战阵。
zé shù nián zhī hòu yǒu yǒng zhī fāng tǎng cáng shān jī jīn gé xī lì
则数年之后，有勇知方，帑藏山积，金革犀利。
rán hòu zhěng liù jūn jué dà mò léi jī wàn lǐ fēng sǎo èr tíng zhǎn dài lín zhī qiú xuán gǎo jiē zhī dǐ shǐ bǎi mán zhèn bù wǔ bīng zài jí zé shàng hé tiān shí xià shùn rén shì
然后整六军，绝大漠，雷击万里，风扫二庭，斩蹛林之酋，悬藁街之邸，使百蛮震怖，五兵载戢，则上合天时，下顺人事。
lǐ nèi yǐ jí wài suí jìn yǐ lái yuǎn yǐ huì zhōng guó yǐ jìng sì fāng
理内以及外，绥近以来远，以惠中国， 以静四方。
chén shǎo mù wén rú bù xí jūn lǚ qí zhèng zhī shù duō kuì qián liáng xiàn tì shì sī qīng chén gǔ yì
臣少慕文儒，不习军旅，奇正之术，多愧前良，献替是司，轻陈瞽议。
shàng lǎn ér shàn zhī
上览而善之。
mò chuò yú shì shā wǒ xíng rén jiǎ hóng lú qīng zāng sī yán
默啜于是杀我行人假鸿胪卿臧思言。
sī yán duì zéi bù qū jié tè zèng hóng lú qīng réng mìng zuǒ tún wèi dà jiàng jūn zhāng rén dǎn shè yòu yù shǐ tái dài fū chōng shuò fāng dào dà zǒng guǎn yǐ yù zhī
思言对贼不屈节，特赠鸿胪卿，仍命左屯卫大将军张仁亶摄右御史台大夫，充朔方道大总管以御之。
rén dǎn shǐ yú hé wài zhù sān shòu xiáng chéng jué qí nán kòu zhī lù
仁亶始于河外筑三受降城，绝其南寇之路。
ruì zōng jiàn zuò mò chuò yòu qiǎn shǐ qǐng hé qīn
睿宗践祚，默啜又遣使请和亲。
zhì yǐ sòng wáng chéng qì nǚ wèi jīn shān gōng zhǔ xǔ jià zhī
制以宋王成器女为金山公主许嫁之。
mò chuò nǎi qiǎn qí nán yáng wǒ zhī tè lè lái cháo shòu yòu xiāo wèi yuán wài dà jiàng jūn
默啜乃遣其男杨我支特勒来朝，授右骁卫员外大将军。
é ér ruì zōng chuán wèi qīn jìng bù chéng
俄而睿宗传位，亲竟不成。
chū mò chuò jǐng yún zhōng lǜ bīng xi jī suō gé pò miè zhī
初，默啜景云中率兵西击娑葛，破灭之。
qì dān jí xī zì shén gōng zhī hòu cháng shòu qí zhēng yì qí dì dōng xi wàn yú lǐ kòng xián sì shí wàn zì xié lì zhī hòu zuì wéi qiáng shèng
契丹及奚，自神功之后，常受其征役， 其地东西万余里，控弦四十万，自颉利之后最为强盛。
zì shì bīng wēi nüè yòng qí zhòng
自恃兵威，虐用其众。
mò chuò jì lǎo bù luò jiàn duō táo sàn
默啜既老，部落渐多逃散。
kāi yuán èr nián qiǎn qí zi yí niè kè hán jí tóng é tè lè mèi xù huǒ bá xié lì fā shí ā shī bì lǜ jīng qí wéi bī běi tíng
开元二年，遣其子移涅可汗及同俄特勒、妹婿火拔颉利发石阿失毕率精骑围逼北庭。
yòu xiāo wèi jiāng jūn guō qián guàn yīng chéng gù shǒu é ér chū bīng qín tóng é tè lè yú chéng xià zhǎn zhī
右骁卫将军郭虔瓘婴城固守，俄而出兵擒同俄特勒于城下， 斩之。
lǔ yīn tuì suō huǒ bá jù bù gǎn guī xié qí qī lái bēn zhì shòu zuǒ wèi dà jiàng jūn fēng yàn běi jùn wáng fēng qí qī wèi jīn shān gōng zhǔ cì zhái yī qū nú bì shí rén mǎ shí pǐ wù qiān duàn
虏因退缩，火拔惧不敢归，携其妻来奔，制授左卫大将军，封燕北郡王，封其妻为金山公主，赐宅一区，奴婢十人，马十匹，物千段。
míng nián shí xìng bù luò zuǒ xiāng wǔ duō liù chuò yòu xiāng wǔ nǔ shī bì wǔ sì jīn jí zǐ xù gāo lí mò lí zhī gāo wén jiǎn suì diē dū du è diē sī tài děng gè lǜ qí zhòng xiāng jì lái jiàng qián hòu zǒng wàn yú zhàng
明年，十姓部落左厢五咄六啜、右厢五弩失毕五俟斤及子婿高丽莫离支高文简、睟跌都督崿跌思泰等各率其众，相继来降，前后总万余帐。
zhì lìng jū hé nán zhī jiù dì
制令居河南之旧地。
shòu gāo wén jiǎn zuǒ wèi yuán wài dà jiàng jūn fēng liáo xī jùn wáng
授高文简左卫员外大将军， 封辽西郡王；
suì diē sī tài wèi tè jìn yòu wèi yuán wài dà jiàng jūn jiān suì diē dū du fēng lóu fán jùn gōng
睟跌思泰为特进、右卫员外大将军兼睟跌都督，封楼烦郡公。
zì yú shǒu lǐng fēng bài cì wù gè yǒu chà
自余首领，封拜赐物各有差。
mò chuò nǚ xù ā shǐ dé hú lù é yòu guī cháo shòu yǐ tè jìn
默啜女婿阿史德胡禄，俄又归朝，授以特进。
qí qiū mò chuò yǔ jiǔ xìng shǒu lǐng ā bù sī děng zhàn yú qì běi
其秋，默啜与九姓首领阿布思等战于碛北。
jiǔ xìng dà kuì rén chù duō sǐ ā bù sī lǜ zhòng lái jiàng
九姓大溃，人畜多死，阿布思率众来降。
sì nián mò chuò yòu běi tǎo jiǔ xìng bá yè gù zhàn yú dú lè hé bá yè gù dà bài
四年，默啜又北讨九姓拔曳固，战于独乐河，拔曳固大败。
mò chuò fù shèng qīng guī ér bù shè bèi
默啜负胜轻归，而不设备。
yù bá yè gù bèng zú jié zhì lüè yú liǔ lín zhōng tū chū jī mò chuò zhǎn zhī
遇拔曳固迸卒颉质略于柳林中，突出击默啜，斩之。
biàn yǔ rù fán shǐ hǎo líng quán chuán mò chuò shǒu zhì jīng shī
便与入蕃使郝灵荃传默啜首至京师。
gǔ duō lù zhī zǐ quē tè lè jiū hé jiù bù shā mò chuò zi xiǎo kě hàn jí zhū dì bìng qīn xìn lüè jìn lì qí xiōng zuǒ xián wáng mò jí lián shì wèi pí qié kè hán
骨咄禄之子阙特勒鸠合旧部，杀默啜子小可汗及诸弟并亲信略尽， 立其兄左贤王默棘连，是为毗伽可汗。
pí qié kè hán yǐ kāi yuán sì nián jí wèi běn fán hào wèi xiǎo shā
毗伽可汗以开元四年即位，本蕃号为小杀。
xìng rén you zì yǐ de guó shì quē tè lè zhī gōng gù ràng zhī
性仁友，自以得国是阙特勒之功， 固让之。
quē tè lè bù shòu suì yǐ wéi zuǒ xián wáng zhuān zhǎng bīng mǎ
阙特勒不受，遂以为左贤王，专掌兵马。
shì shí xī qì dān xiāng shuài kuǎn sāi tū qí shī sū lù zì lì wèi kè hán tū jué bù luò pō duō xié èr nǎi zhào mò chuò shí yá guān tūn yù gǔ wèi móu zhǔ
是时奚、契丹相率款塞，突骑施苏禄自立为可汗，突厥部落颇多携贰，乃召默啜时衙官暾欲谷为谋主。
chū mò chuò xià yá guān jǐn wèi quē tè lè suǒ shā tūn yù gǔ yǐ nǚ wèi xiǎo shā kě dūn suì miǎn sǐ
初，默啜下衙官尽为阙特勒所杀，暾欲谷以女为小杀可敦，遂免死。
fèi guī bù luò nǎi fù yòng nián yǐ qī shí yú fán rén shén jìng fú zhī
废归部落，乃复用，年已七十余，蕃人甚敬伏之。
é ér jiàng hù ā xī làn suì diē sī tài děng fù zì hé qū pàn guī
俄而降户阿悉烂、睟跌思泰等复自河曲叛归。
chū jiàng hù nán zhì chán yú zuǒ wèi dà jiàng jūn chán yú fù dū hù zhāng zhī yùn jǐn shōu qí qì zhàng lìng dù hé ér nán fán rén yuàn nù
初，降户南至单于，左卫大将军单于副都护张知运，尽收其器仗，令渡河而南，蕃人怨怒。
yù shǐ zhōng chéng jiāng huì wèi xún biān shǐ fán rén su wú gōng shǐ
御史中丞姜晦为巡边使， 蕃人诉无弓矢。
bù dé shè liè huì xī gěi hái zhī
不得射猎，晦悉给还之。
gù yǒu kàng dí zhī jù
故有抗敌之具。
zhāng zhī yùn jì bù shè bèi yǔ jiàng hù zhàn yú qīng gāng lǐng wèi jiàng hù suǒ bài
张知运既不设备，与降户战于青刚岭，为降户所败。
lín zhèn shēng qín zhī yùn nǐ sòng yǔ tū jué
临阵生擒知运，拟送与突厥。
shuò fāng zǒng guǎn xuē nà lǜ bīng zhuī tǎo zhī
朔方总管薛纳率兵追讨之。
zéi zhì dà bīn xiàn yòu wèi jiāng jūn guō zhī yùn suǒ jī
贼至大斌县，又为将军郭知运所击。
zéi zhòng dà kuì sàn tóu hēi shān hū yán gǔ shì zhāng zhī yùn ér qù
贼众大溃散，投黑山呼延谷，释张知运而去。
shàng yǐ zhāng zhī yùn sàng shī zhǎn zhī yǐ xùn
上以张知运丧师，斩之以徇。
xiǎo shā jì dé jiàng hù móu yù nán rù wèi kòu
小杀既得降户，谋欲南入为寇。
tūn yù gǔ yuē táng zhǔ yīng wǔ rén hé nián fēng wèi yǒu jiàn xì bù kě dòng yě
暾欲谷曰：“唐主英武，人和年丰，未有间隙，不可动也。
wǒ zhòng xīn jí yóu shàng pí léi xū qiě xī yǎng sān shù nián shǐ kě guān biàn ér jǔ
我众新集，犹尚疲羸，须且息养三数年，始可观变而举。
xiǎo shā yòu yù xiū zhù chéng bì zào lì sì guàn
”小杀又欲修筑城壁，造立寺观。
tūn yù gǔ yuē bù kě
暾欲谷曰：“不可。
tū jué rén hù guǎ shǎo bù dí táng jiā bǎi fēn zhī yī suǒ yǐ cháng néng kàng jù zhě zhèng yǐ suí zhú shuǐ cǎo jū chǔ wú cháng shè liè wèi yè yòu jiē xí wǔ
突厥人户寡少， 不敌唐家百分之一，所以常能抗拒者，正以随逐水草，居处无常，射猎为业，又皆习武。
qiáng zé jìn bīng chāo lüě ruò zé cuàn fú shān lín táng bīng suī duō wú suǒ shī yòng
强则进兵抄掠，弱则窜伏山林，唐兵虽多，无所施用。
ruò zhù chéng ér jū gǎi biàn jiù sú yī zhāo shī lì bì jiāng wèi táng suǒ bìng
若筑城而居，改变旧俗，一朝失利，必将为唐所并。
qiě sì guàn zhī fǎ jiào rén rén ruò běn fēi yòng wǔ zhēng qiáng zhī dào bù kě zhì yě
且寺观之法，教人仁弱，本非用武争强之道，不可置也。
xiǎo shā děng shēn rán qí cè
”小杀等深然其策。
bā nián dōng yù shǐ dài fū wáng jùn jùn wèi shuò fāng dà zǒng guǎn zòu qǐng xī zhēng bá xī mì dōng fā xī qì dān liǎng fán qī yǐ míng nián qiū chū yǐn shuò fāng bīng shǔ dào jù rù yǎn tū jué yá zhàng yú jī luò hé shàng
八年冬，御史大夫王晙俊为朔方大总管，奏请西征拔悉密，东发奚、契丹两蕃， 期以明年秋初，引朔方兵数道俱入，掩突厥衙帐于稽落河上。
xiǎo shā wén zhī dà kǒng
小杀闻之，大恐。
tūn yù gǔ yuē bá xī mì jīn zài běi tíng yǔ liǎng fán dōng xi xiāng qù jí yuǎn shì bì bù hé
暾欲谷曰：“拔悉密今在北庭，与两蕃东、西相去极远，势必不合。
wáng jùn bīng mǎ jì yì wú néng zhì cǐ
王晙兵马，计亦无能至此。
bì ruò néng lái hou qí lín dào jí yí yá zhàng xiàng běi sān rì táng bīng liáng jǐn zì rán qù yǐ
必若能来，候其临到，即移衙帐向北三日，唐兵粮尽，自然去矣。
qiě bá xī mì qīng ér hào lì wén mìng bì shì xiān lái wáng jùn yǔ zhāng jiā zhēn bù xié zòu qǐng yǒu suǒ bù qiè bì bù gǎn dòng
且拔悉密轻而好利，闻命必是先来，王晙与张嘉贞不协，奏请有所不惬，必不敢动。
ruò wáng jùn bīng mǎ bù lái bá xī mì dú zhì jí xū jī qǔ zhī shì yì wèi yě
若王晙兵马不来，拔悉密独至，即须击取之，势易为也！
jiǔ nián qiū bá xī mì guǒ lín tū jué yá zhàng ér wáng jùn bīng jí liǎng fán bù zhì
九年秋，拔悉密果临突厥衙帐，而王晙兵及两蕃不至。
bá xī mì jù ér yǐn tuì
拔悉密惧而引退。
tū jué yù jī zhī tūn yù gǔ yuē cǐ zhòng qù jiā qiān lǐ bì jiāng sǐ zhàn wèi kě jī yě bù rú yǐ bīng niè zhī
突厥欲击之，暾欲谷曰：“此众去家千里，必将死战，未可击也，不如以兵蹑之。
qù běi tíng èr bǎi lǐ tūn yù gǔ fēn bīng jiàn dào xiān yǎn běi tíng yīn zòng zú jī bá xī mì zhī hái zhòng
”去北庭二百里，暾欲谷分兵间道先掩北庭，因纵卒击拔悉密之还众。
suì sàn zǒu tóu běi tíng ér chéng xiàn bù dé rù jǐn wèi tū jué suǒ qín bìng lǔ qí nán nǚ ér hái
遂散走投北庭， 而城陷不得入，尽为突厥所擒，并虏其男女而还。
tūn yù gǔ huí bīng yīn ér chū chì tíng yǐ lüè liáng zhōu yáng mǎ
暾欲谷回兵，因而出赤亭以掠凉州羊马。
shí yáng jìng shù wèi liáng zhōu dū du qiǎn fù jiāng lú gōng lì pàn guān yuán chéng chū bīng yāo jī zhī
时杨敬述为凉州都督，遣副将卢公利、判官元澄，出兵邀击之。
tūn yù gǔ yuē jìng shù ruò shǒu chéng zì gù jí yǔ lián hé
暾欲谷曰： “敬述若守城自固，即与连和；
ruò chū bīng xiāng dāng jí xū jué zhàn
若出兵相当，即须决战。
wǒ jīn chéng shèng bì yǒu gōng yǐ
我今乘胜，必有功矣！
gōng lì děng bīng zhì shān dān yù zéi yuán chéng lìng bīng shì xuān bì chí mǎn réng jí jié qí xiù huì fēng xuě dòng liè jǐn zhuì gōng shǐ
” 公利等兵至删丹，遇贼，元澄令兵士揎臂持满，仍急结其袖，会风雪冻烈，尽坠弓矢。
yóu shì guān jūn dà bài yuán chéng tuō shēn ér zǒu
由是官军大败，元澄脱身而走。
jìng shù zuò xuē chú guān jué bái yī jiǎn jiào liáng zhōu shì
敬述坐削除官爵，白衣检校凉州事。
xiǎo shā yóu shì dà zhèn jǐn yǒu mò chuò zhī zhòng
小杀由是大振，尽有默啜之众。
é yòu qiǎn shǐ qǐng hé qǐ yǔ xuán zōng wèi zi shàng xǔ zhī
俄又遣使请和，乞与玄宗为子，上许之。
réng qǐng shàng gōng zhǔ shàng dàn hòu cì ér qiǎn zhī
仍请尚公主，上但厚赐而遣之。
shí sān nián xuán zōng jiāng dōng xún zhōng shū lìng zhāng shuō móu yù jiā bīng yǐ bèi tū jué
十三年，玄宗将东巡，中书令张说谋欲加兵以备突厥。
bīng bù láng zhōng péi guāng tíng yuē fēng shàn zhě gào chéng zhī shì hū cǐ zhēng fā qǐ fēi míng shí xiāng guāi
兵部郎中裴光庭曰： “封禅者，告成之事，忽此征发，岂非名实相乖？
shuō yuē tū jué bǐ suī qǐng hé shòu xīn nán cè
”说曰：“突厥比虽请和，兽心难测。
qiě xiǎo shā zhě rén ér ài rén zhòng wèi zhī yòng
且小杀者仁而爱人，众为之用；
quē tè lè xiāo wǔ shàn zhàn suǒ xiàng wú qián
阙特勒骁武善战，所向无前；
tūn yù gǔ shēn chén yǒu móu lǎo ér yì zhì lǐ jìng xú jī zhī liú yě
暾欲谷深沉有谋，老而益智，李靖、徐𪟝之流也。
sān lǔ xié xīn dòng wú yí cè zhī wǒ jǔ guó dōng xún wàn yī kuī biān hé yǐ yù zhī
三虏协心，动无遗策，知我举国东巡，万一窥边，何以御之？
guāng tíng qǐng qiǎn shǐ zhēng qí dà chén hù cóng zé tū jué bù gǎn bù cóng yòu yì nán wéi jǔ dòng
”光庭请遣使征其大臣扈从，则突厥不敢不从，又亦难为举动。
shuō rán qí yán nǎi qiǎn zhōng shū zhí shěng yuán zhèn shè hóng lú qīng wǎng tū jué yǐ gào qí yì
说然其言，乃遣中书直省袁振摄鸿胪卿，往突厥以告其意。
xiǎo shā yǔ qí qī jí quē tè lè tūn yù gǔ děng huán zuò zhàng zhōng shè yàn wèi zhèn yuē tǔ bō gǒu zhǒng táng guó yǔ zhī wèi hūn
小杀与其妻及阙特勒、暾欲谷等环坐帐中设宴，谓振曰：“吐蕃狗种，唐国与之为婚；
xī jí qì dān jiù shì tū jué zhī nú yì shàng táng jiā gōng zhǔ
奚及契丹，旧是突厥之奴，亦尚唐家公主；
tū jué qián hòu qǐng jié hé qīn dú bù méng xǔ hé yě
突厥前后请结和亲，独不蒙许，何也？
yuán zhèn yuē kè hán jì yǔ huáng dì wèi zi fù zǐ qǐ hé wéi hūn yīn
”袁振曰：“可汗既与皇帝为子，父子岂合为婚姻？
xiǎo shā děng yuē liǎng fán yì méng cì xìng yóu de shàng zhǔ dàn yī cǐ lì yǒu hé bù kě
”小杀等曰：“两蕃亦蒙赐姓，犹得尚主，但依此例，有何不可？
qiě wén rù fán gōng zhǔ jiē fēi tiān zǐ zhī nǚ jīn zhī suǒ qiú qǐ wèn zhēn jiǎ pín qǐng bù dé shí yì xiū jiàn zhū fán
且闻入蕃公主，皆非天子之女，今之所求，岂问真假，频请不得， 实亦羞见诸蕃。
zhèn xǔ wèi zòu qǐng
”振许为奏请。
xiǎo shā nǎi qiǎn qí dà chén ā shǐ dé xié lì fā rù cháo gòng xiàn yīn hù cóng dōng xún
小杀乃遣其大臣阿史德颉利发入朝贡献，因扈从东巡。
xuán zōng fā dōu zhì jiā huì dùn yǐn xié lì fā jí zhū fān qiú zhǎng rù zhàng réng yǔ zhī gōng jiàn
玄宗发都，至嘉会顿，引颉利发及诸蕃酋长入仗，仍与之弓箭。
shí yǒu tù qǐ yú yù mǎ zhī qián shàng yǐn gōng bàng shè yī fà huò zhī
时有兔起于御马之前，上引弓傍射，一发获之。
xié lì fā biàn xià ma pěng tù dǎo wǔ yuē shèng rén shén wǔ chāo jué ruò tiān shàng zé bù zhī rén jiān wú yě
颉利发便下嘛捧兔蹈舞曰：“圣人神武超绝，若天上则不知，人间无也。
shàng yīn lìng wèn jī fǒu
”上因令问饥否。
duì yuē yǎng guān shèng wǔ rú cǐ shí rì bù shí yóu wèi bǎo yě
对曰：“仰观圣武如此．十日不食，犹为饱也！
zì shì cháng lìng tū jué rù zhàng chí shè
”自是常令突厥入仗驰射。
qǐ jū shè rén lǚ xiàng shàng shū yuē
起居舍人吕向上疏曰：
chén wén chī xiāo bù míng wèi wèi ruì niǎo měng hǔ suī fú qǐ qí rén shòu shì yóu chǒu xìng dú xíng jiǔ wu cháng jī gù yě
臣闻鸱枭不鸣，未为瑞鸟，猛虎虽伏，岂齐仁兽，是由丑性毒行，久务常积故也。
jīn fú tū jué zhě zhèng yǔ cǐ lèi ān rěn cán zéi mò gù jūn qīn
今夫突厥者，正与此类，安忍残贼，莫顾君亲！
bì xià chí wǔ yì lín zhī xiū wén dé lái zhī jì shè wēi líng yòu mù shēng jiào
陛下持武义临之，修文德来之， 既慑威灵，又沐声教；
yǐ lì yǐ shì bù dé bù tíng
以力以势，不得不庭。
gù qǐ sǎng chēng chén bèn mìng qiǎn shǐ
故稽颡称臣，奔命遣使。
bì xià nǎi néng shōu qí qīng xiào zá yǐ cóng guān fù fēng shàn zhī lǐ cān yù bó zhī huì cǐ dé yè zì shèng gù bù kě míng yān
陛下乃能收其倾效，杂以从官，赴封禅之礼，参玉帛之会，此德业自盛，固不可名焉。
yīn fù zhào xǔ shì yóu zhào rù jìn zhàng
因复诏许侍游，召入禁仗。
yǎng yīng zī zhī sì zhào sòng shén yì zhī bǎi fā ēn yì jù jí chéng wú de yú yān
仰英姿之四照，送神艺之百发，恩意俱极，诚无得逾焉。
nǎi gèng cì yǐ chí zhú shǐ cāo gōng shǐ jìng fēi zú yú qián tóng huò shòu zhī lè shì xiè lüè tài guò wèi gǎn qǔ yě
乃更赐以驰逐，使操弓矢，竞飞镞于前，同获兽之乐，是屑略太过，未敢取也。
suī shèng xiōng huò dá yǔ wù wú cāi ér yú xīn pái huái yǔ shí jiā lì
虽圣胸豁达，与物无猜，而愚心徘徊，与时加栗。
tǎng cǐ děng gè huái quǎn fèi jiāo sì dào zēng jīng qīng guǐ dòng hé luó qiè zhì zàn bī yán bì shāo mào qīng chén zòng jí yì xuán fāng xū yōu tǔ chán yú wèi hǎi qióng lú wèi wū hé sāi guò zé
傥此等各怀犬吠，交肆盗憎，荆卿诡动， 何罗窃至，暂逼严跸，稍冒清尘，纵即殪玄方，墟幽土，单于为醢，穹庐为污，何塞过责？
tè yuàn bì xià wù fù qīn jìn shǐ zhī fēn xiàn
特愿陛下勿复亲近，使知分限。
dài bù shī cháng guī yú de suǒ yǐ wèi huí liǎng yào zhī jiàn qū jiǔ yǔ zhī yōu shú bù xìng shén
待不失常，归于得所，以谓回两曜之鉴， 祛九宇之忧，孰不幸甚！
shàng nà qí yán suì lìng zhū fān xiān fā
上纳其言，遂令诸蕃先发。
dōng fēng huí shàng wèi xié lì fā shè yàn hòu cì ér qiǎn zhī jìng bù xǔ qí hé qīn
东封回，上为颉利发设宴，厚赐而遣之，竟不许其和亲。
shí wǔ nián xiǎo shā shǐ qí dà chén méi lù chuò lái cháo xiàn míng mǎ sān shí pǐ
十五年，小杀使其大臣梅录啜来朝，献名马三十匹。
shí tǔ bō yǔ xiǎo shā shū jiāng jì yì tóng shí rù kòu xiǎo shā bìng xiàn qí shū
时吐蕃与小杀书，将计议同时入寇，小杀并献其书。
shàng jiā qí chéng yǐn méi lù chuò yàn yú zǐ chén diàn hòu jiā shǎng lài réng xǔ yú shuò fāng jūn xi shòu xiáng chéng wèi hù shì zhī suǒ měi nián jī jiān bó shù shí wàn pǐ jiù biān yǐ yí zhī
上嘉其诚，引梅录啜宴于紫宸殿，厚加赏赉，仍许于朔方军西受降城为互市之所，每年赍缣帛数十万匹就边以遗之。
èr shí nián quē tè lè sǐ zhào jīn wú jiāng jūn zhāng qù yì dōu guān láng zhōng lǚ xiàng jī xǐ shū rù fán diào jì bìng wèi lì bēi
二十年，阙特勒死，诏金吾将军张去逸、都官郎中吕向，赍玺书入蕃吊祭，并为立碑。
shàng zì wèi bēi wén réng lì cí miào kè shí wèi xiàng sì bì huà qí zhàn zhèn zhī zhuàng
上自为碑文，仍立祠庙，刻石为像，四壁画其战阵之状。
èr shí nián xiǎo shā wèi qí dà chén méi lù chuò suǒ dú yào fā wèi sǐ xiān tǎo zhǎn méi lù chuò jǐn miè qí dǎng
二十年，小杀为其大臣梅录啜所毒，药发，未死，先讨斩梅录啜，尽灭其党。
jì zú guó rén lì qí zi wèi yī rán kě hàn
既卒，国人立其子为伊然可汗。
zhào zōng zhèng qīng li quán wǎng shēn diào jì bìng cè lì yī rán wèi lì bēi miào
诏宗正卿李佺往申吊祭，并册立伊然，为立碑庙。
réng lìng shǐ guān qǐ jū shè rén li róng wèi qí bēi wén
仍令史官起居舍人李融为其碑文。
wú jǐ yī rán bìng zú yòu lì qí dì wèi dēng lì kè hán
无几，伊然病卒，又立其弟为登利可汗。
dēng lì zhě yóu huá yán guǒ bào yě
登利者，犹华言果报也。
dēng lì nián yòu qí mǔ jí tūn yù gǔ zhī nǚ yǔ qí xiǎo chén yǐn sī dá gàn jiān tōng gàn yù guó zhèng bù wéi fán rén suǒ fú
登利年幼，其母即暾欲谷之女，与其小臣饮斯达干奸通，干预国政，不为蕃人所伏。
dēng lì cóng shū fù èr rén fēn zhǎng bīng mǎ zài dōng zhě hào wèi zuǒ shā zài xi zhě hào wèi yòu shā qí jīng ruì jiē fēn zài liǎng shā zhī xià
登利从叔父二人分掌兵马，在东者号为左杀，在西者号为右杀，其精锐皆分在两杀之下。
èr shí bā nián shàng qiǎn yòu jīn wú jiāng jūn li zhì jī xǐ shū yòu cè lì dēng lì wèi kè hán
二十八年，上遣右金吾将军李质赍玺书，又册立登利为可汗。
é ér dēng lì yǔ qí mǔ yòu zhǎn xi shā jǐn bìng qí zhòng
俄而登利与其母诱斩西杀，尽并其众。
ér zuǒ shā jù huò jí jǐ lè bīng gōng dēng lì shā zhī
而左杀惧祸及己，勒兵攻登利，杀之。
zì lì hào wū sū mǐ shī kè hán
自立，号乌苏米施可汗。
zuǒ shā yòu bù wéi guó rén suǒ fù bá xī mì bù luò qǐ bīng jī zhī
左杀又不为国人所附，拔悉密部落起兵击之。
zuǒ shā dà bài tuō shēn dùn zǒu guó zhōng dà luàn
左杀大败，脱身遁走，国中大乱。
xi shā qī zǐ jí mò chuò zhī sūn bó dé zhī tè lè pí qié kè hán nǚ dà luò gōng zhǔ yī rán kě hàn xiǎo qī yú sāi fú dēng lì kè hán nǚ yú zhú gōng zhǔ jí ā bù sī xié lì fā děng bìng lǜ qí bù zhòng xiāng cì lái jiàng
西杀妻子及默啜之孙勃德支特勒、毗伽可汗女大洛公主、伊然可汗小妻余塞匐、登利可汗女余烛公主及阿布思颉利发等，并率其部众相次来降。
tiān bǎo yuán nián bā yuè jiàng lǔ zhì jīng shī shàng lìng xiān yè tài miào réng yú diàn tíng yǐn jiàn yù huá è lóu yǐ yàn zhī shàng fù shī yǐ jì qí shì
天宝元年八月，降虏至京师，上令先谒太庙，仍于殿庭引见，御华萼楼以宴之，上赋诗以纪其事。
tū jué xià
突厥下
xi tū jué běn yǔ běi tū jué tóng zǔ
西突厥本与北突厥同祖。
chū mù gǎn yǔ shā bō lüè kè hán yǒu xì yīn fēn wéi èr
初，木杆与沙钵略可汗有隙，因分为二。
qí guó jí wū sūn zhī gù dì dōng zhì tū jué guó xi zhì léi zhù hǎi nán zhì shū lè běi zhì hàn hǎi zài cháng ān běi qī qiān lǐ
其国即乌孙之故地，东至突厥国，西至雷翥海，南至疏勒，北至瀚海，在长安北七千里。
zì yān qí guó xī běi qī rì xíng zhì qí nán tíng
自焉耆国西北七日行，至其南庭；
yòu zhèng běi bā rì xíng zhì qí běi tíng
又正北八日行，至其北庭。
tiě lè qiū cí jí xī yù zhū hú guó jiē guī fù zhī
铁勒、龟兹及西域诸胡国， 皆归附之。
qí rén zá yǒu dōu lù jí nǔ shī bì gē luó lù chù yuè chù mì yī wú děng zhū zhǒng
其人杂有都陆及弩失毕、歌逻禄、处月、处密，伊吾等诸种。
fēng sú dà dǐ yǔ tū jué tóng wéi yán yǔ wēi chà
风俗大抵与突厥同，唯言语微差。
qí guān yǒu yè hù yǒu tè lè cháng yǐ kè hán zǐ dì jí zōng zú wèi zhī
其官有叶护，有特勒，常以可汗子弟及宗族为之；
yòu yǒu yǐ jīn qū lì chuò yán hóng dá xié lì fā tǔ zhūn sì jīn děng guān jiē dài xí qí wèi
又有乙斤、屈利啜、阎洪达、颉利发、吐屯、俟斤等官，皆代袭其位。
chù luō kè hán suí yáng dì dà yè zhōng yǔ qí dì quē dá shè jí tè lè dà nài rù cháo
处罗可汗，隋炀帝大业中与其弟阙达设及特勒大奈入朝。
réng cóng yáng dì zhēng gāo lí cì hào wèi hé sà nà kè hán
仍从炀帝征高丽，赐号为曷萨那可汗。
yù jiāng dū zhī luàn cóng yǔ wén huà jí zhì hé běi
遇江都之乱，从宇文化及至河北。
huà jí bài guī cháng ān gāo zǔ wèi zhī jiàng tà yǐn yǔ tóng zuò fēng guī yì jùn wáng
化及败，归长安，高祖为之降榻，引与同坐，封归义郡王。
xiàn dà zhū yú gāo zǔ
献大珠于高祖。
gāo zǔ láo zhī yuē zhū xìn wèi bǎo zhèn suǒ zhòng zhě chì xīn zhū wú suǒ yòng
高祖劳之曰：“珠信为宝，朕所重者赤心，珠无所用。
jìng bù shòu zhī
”竟不受之。
xiān yǔ shǐ bì yǒu xì jí zài jīng shī shǐ bì qiǎn shǐ qǐng shā zhī gāo zǔ bù xǔ
先与始毕有隙，及在京师，始毕遣使请杀之，高祖不许。
qún chén jiàn yuē jīn ruò bù yǔ zé shì cún yī rén ér shī yī guó yě hòu bì wéi huàn
群臣谏曰：“今若不与，则是存一人而失一国也，后必为患。
tài zōng yuē rén qióng lái guī wǒ shā zhī bú yì
”太宗曰： “人穷来归我，杀之不义。
zhòu jiàn yú gāo zǔ yóu shì chí huí zhě jiǔ zhī
”骤谏于高祖，由是迟回者久之。
bù dé yǐ nǎi yǐn hé sà nà yú nèi diàn yǔ zhī zòng jiǔ jì ér sòng zhì zhōng shū shěng zòng běi tū jué shǐ shā zhī
不得已，乃引曷萨那于内殿，与之纵酒，既而送至中书省，纵北突厥使杀之。
tài zōng jí wèi lìng yǐ lǐ gǎi zàng
太宗即位，令以礼改葬。
quē dá shè chū jū yú huì níng yǒu bù luò sān qiān yú qí
阙达设初居于会宁，有部落三千余骑。
zhì suí mò zì chēng quē dá kè hán
至隋末，自称阙达可汗。
wǔ dé chū qiǎn shǐ nèi shǔ bài tǔ wū guò bá quē kè hán hòu jiā fǔ wèi
武德初，遣使内属，拜吐乌过拔阙可汗，厚加抚慰。
xún wèi li guǐ suǒ miè
寻为李轨所灭。
tè lè dà nài duò dà yè zhōng yǔ hé sà nà kè hán tóng guī zhōng guó
特勒大奈，隋大业中与曷萨那可汗同归中国。
jí cóng yáng dì tǎo liáo dōng yǐ gōng shòu jīn zǐ guāng lù dài fū
及从炀帝讨辽东，以功授金紫光禄大夫。
hòu fēn qí bù luò yú lóu fán
后分其部落于楼烦。
huì gāo zǔ jǔ bīng dà nài lǜ qí zhòng yǐ cóng
会高祖举兵，大奈率其众以从。
duò jiāng sāng xiǎn hé xí yì jūn yú yìn mǎ quán zhū jūn duō yǐ bēn tuì dà nài jiāng shù bǎi qí chū xiǎn hé hòu yǎn qí bù bèi jī dà pò zhī zhū jūn fù zhèn
隋将桑显和袭义军于饮马泉，诸军多已奔退，大奈将数百骑出显和后，掩其不备，击，大破之，诸军复振。
bài guāng lù dài fu
拜光禄大夫。
jí píng jīng chéng yǐ lì zhàn gōng shǎng wù wǔ qiān duàn cì xìng shǐ shì
及平京城，以力战功，赏物五千段，赐姓史氏。
wǔ dé chū cóng tài zōng pò xuē jǔ
武德初，从太宗破薛举。
yòu cóng píng wáng shì chōng pò dòu jiàn dé liú hēi tà bìng yǒu shū gōng
又从平王世充，破窦建德、刘黑闼，并有殊功。
cì gōng nǚ sān rén zá cǎi wàn yú duàn
赐宫女三人，杂彩万余段。
zhēn guàn sān nián lèi qiān yòu wǔ wèi dà jiàng jūn jiǎn jiào fēng zhōu dū dū fēng dòu guó gōng shí fēng sān bǎi hù
贞观三年，累迁右武卫大将军、检校丰州都督，封窦国公，实封三百户。
shí èr nián zú zèng fǔ guó dà jiàng jūn
十二年卒， 赠辅国大将军。
chū hé sà nà zhī cháo duò yě wèi yáng dì suǒ jū qí guó rén suì lì sà nà zhī shū fù yuē shè kuì kè hán
初，曷萨那之朝隋也，为炀帝所拘，其国人遂立萨那之叔父，曰射匮可汗。
shè kuì kè hán zhě dá tóu kè hán zhī sūn yě
射匮可汗者，达头可汗之孙也。
jì lì hòu shǐ kāi tǔ yǔ dōng zhì jīn shān xi zhì hǎi zì yù mén yǐ xi zhū guó jiē yì shǔ zhī
既立后，始开土宇，东至金山，西至海，自玉门已西诸国皆役属之。
suì yǔ běi tū jué wèi dí nǎi jiàn tíng yú qiū cí běi sān mí shān xún zú
遂与北突厥为敌，乃建庭于龟兹北三弥山，寻卒。
dì tǒng yè hù kè hán dài lì
弟统叶护可汗代立。
tǒng yè hù kè hán yǒng ér yǒu móu shàn gōng zhàn
统叶护可汗，勇而有谋，善攻战。
suì běi bìng tiě lè xi jù bō sī nán jiē jì bīn xī guī zhī
遂北并铁勒，西拒波斯，南接罽宾，悉归之。
kòng xián shù shí wàn bà yǒu xī yù jù jiù wū sūn zhī de
控弦数十万，霸有西域，据旧乌孙之地。
yòu yí tíng yú shí guó běi zhī qiān quán
又移庭于石国北之千泉。
qí xī yù zhū guó wáng xī shòu xié lì fā bìng qiǎn tǔ zhūn yī rén jiān tǒng zhī dū qí zhēng fù
其西域诸国王悉授颉利发，并遣吐屯一人监统之，督其征赋。
xī róng zhī shèng wèi zhī yǒu yě
西戎之盛，未之有也。
wǔ dé sān nián qiǎn shǐ gòng tiáo zhī jù luǎn
武德三年，遣使贡条支巨卵。
shí běi tū jué zuò huàn gāo zǔ hòu jiā fǔ jié yǔ zhī bìng lì yǐ tú běi fán tǒng yè hù xǔ yǐ wǔ nián dōng
时北突厥作患，高祖厚加抚结，与之并力以图北蕃，统叶护许以五年冬。
dà jūn jiāng fā xié lì kè hán wén zhī dà jù fù yǔ tǒng yè hù tōng hé wú xiāng zhēng fá
大军将发，颉利可汗闻之，大惧，复与统叶护通和，无相征伐。
tǒng yè hù xún qiǎn shǐ lái qǐng hūn
统叶护寻遣使来请婚。
gāo zǔ wèi shì chén yuē xi tū jué qù wǒ xuán yuǎn jí jí bù xiāng de lì jīn qǐng hūn qí jì ān zài
高祖谓侍臣曰：“西突厥去我悬远，急疾不相得力， 今请婚，其计安在？
fēng dé yí duì yuē dāng jīn zhī wu mò ruò yuǎn jiāo ér jìn gōng zhèng kě quán xǔ qí hūn yǐ wēi běi dí
”封德彝对曰：“当今之务，莫若远交而近攻，正可权许其婚， 以威北狄。
dài zhī shù nián hòu zhōng guó shèng quán xú sī qí yi
待之数年后，中国盛全，徐思其宜。
gāo zǔ suì xǔ zhī hūn lìng gāo píng wáng dào lì zhì qí guó tǒng yè hù dà yuè
”高祖遂许之婚，令高平王道立至其国，统叶护大悦。
yù xié lì kè hán pín suì rù kòu xī fān lù gěng yóu shì wèi guǒ wèi hūn
遇颉利可汗频岁入寇，西蕃路梗，由是未果为婚。
zhēn guàn yuán nián qiǎn zhēn zhū tǒng sì jīn yǔ gāo píng wáng dào lì lái xiàn wàn dīng bǎo diàn jīn dài mǎ wǔ qiān pǐ
贞观元年，遣真珠统俟斤与高平王道立来献万钉宝钿金带，马五千匹。
shí tǒng yè hù zì fù qiáng shèng wú ēn yú guó bù zhòng xián yuàn gē luó lù zhǒng duō pàn zhī
时统叶护自负强盛，无恩于国，部众咸怨，歌逻禄种多叛之。
xié lì kè hán bú yuè zhōng guó yǔ zhī hé qīn shù qiǎn bīng rù kòu yòu qiǎn rén wèi tǒng yè hù yuē rǔ ruò yíng táng jiā gōng zhǔ yào xū jīng wǒ guó zhōng ér guò
颉利可汗不悦中国与之和亲， 数遣兵入寇，又遣人谓统叶护曰：“汝若迎唐家公主，要须经我国中而过。
tǒng yè hù huàn zhī wèi kè hūn
”统叶护患之，未克婚。
wèi qí bó fù suǒ shā ér zì lì shì wèi mò hè duō hóu qū lì sì pí kè hán
为其伯父所杀而自立，是为莫贺咄侯屈利俟毗可汗。
tài zōng wén tǒng yè hù zhī sǐ shén dào zhī qiǎn jī yù bó zhì qí sǐ suǒ jì ér fén zhī
太宗闻统叶护之死，甚悼之，遣赍玉帛至其死所祭而焚之。
huì qí guó luàn bù guǒ zhì ér zhǐ
会其国乱，不果至而止。
mò hè duō hóu qū lì sì pí kè hán xiān fēn tǒng tū jué zhǒng lèi wèi xiǎo kě hàn jí cǐ zì chēng dà kè hán guó rén bù fù
莫贺咄侯屈利俟毗可汗，先分统突厥种类为小可汗，及此自称大可汗，国人不附。
nǔ shī bì bù gòng tuī ní shú mò hè shè wèi kè hán ní shú bù cóng
弩失毕部共推泥孰莫贺设为可汗，泥孰不从。
shí tǒng yè hù zhī zǐ xì lì tè lè bì mò hè duō zhī nán wáng zài kāng jū ní shú suì yíng ér lì zhī shì wèi yǐ pí bō luō sì yè hù kè hán
时统叶护之子咥力特勒避莫贺咄之难，亡在康居，泥孰遂迎而立之，是为乙毗钵罗肆叶护可汗。
lián bīng bù xī jù qiǎn shǐ lái cháo gè qǐng hūn yú wǒ
连兵不息，俱遣使来朝，各请婚于我。
tài zōng dá zhī yuē rǔ guó rǎo luàn jūn chén wèi dìng zhàn zhēng bù xī hé de yán hūn
太宗答之曰：“汝国扰乱，君臣未定，战争不息，何得言婚！
jìng bù xǔ
” 竟不许。
réng fěng lìng gè bǎo suǒ bù wú xiāng zhēng fá
仍讽令各保所部，无相征伐。
qí xī yù zhū guó jí tiě lè xiān yì shǔ yú xi tū jué zhě xī pàn zhī guó nèi xū hào
其西域诸国及铁勒先役属于西突厥者，悉叛之，国内虚耗。
sì yè hù jì shì jiù zhǔ zhī zǐ wèi zhòng xīn suǒ guī qí xī miàn dōu lù kè hán jí mò hè duō kè hán bù háo shuài duō lái fù zhī
肆叶护既是旧主之子，为众心所归，其西面都陆可汗及莫贺咄可汗部豪帅，多来附之。
yòu xīng bīng yǐ jī mò hè duō dà bài zhī
又兴兵以击莫贺咄，大败之。
mò hè duō dùn yú jīn shān xún wèi duō lù kè hán suǒ hài guó rén nǎi fèng sì yè hù wèi dà kè hán
莫贺咄遁于金山，寻为咄陆可汗所害，国人乃奉肆叶护为大可汗。
sì yè hù kè hán lì dà fā bīng běi zhēng tiě lè xuē yán tuó nì jī zhī fǎn wèi suǒ bài
肆叶护可汗立，大发兵北征铁勒，薛延陀逆击之，反为所败。
sì yè hù xìng cāi hěn xìn chán wú tǒng yù zhī lüè
肆叶护性猜狠信谗，无统驭之略。
yǒu yǐ lì kè hán zhě yú sì yè hù gōng zuì duō yóu shì shòu xiǎo kě hàn yǐ fēi zuì zú miè zhī
有乙利可汗者，于肆叶护功最多，由是授小可汗， 以非罪族灭之。
qún xià zhèn hài mò néng zì gù
群下震骇，莫能自固。
sì yè hù sù dàn ní shú ér yīn yù tú zhī ní shú suì shì yān qí
肆叶护素惮泥孰，而阴欲图之，泥孰遂适焉耆。
qí hòu méi bēi dá gàn yǔ tū jué nǔ shī bì èr bù háo shuài qián móu jī zhī sì yè hù yǐ qīng jì dùn yú kāng jū xún zú
其后没卑达干与突厥弩失毕二部豪帅潜谋击之，肆叶护以轻骑遁于康居，寻卒。
guó rén yíng ní shú yú yān qí ér lì zhī shì wèi duō lù kè hán
国人迎泥孰于焉耆而立之，是为咄陆可汗。
duō lù kè hán ní shú zhě yì chēng dà dù kè hán
咄陆可汗泥孰者，亦称大渡可汗。
fù mò hè shè běn lì tǒng yè hù
父莫贺设，本隶统叶护。
wǔ dé zhōng cháng zhì jīng shī
武德中，尝至京师。
shí tài zōng jū fān wu jiā huái jí yǔ zhī jié méng wèi xiōng dì
时太宗居籓，务加怀辑，与之结盟为兄弟。
jì bèi tuī wèi kè hán qiǎn shǐ yì què qǐng xiáng
既被推为可汗，遣使诣阙请降。
tài zōng qiǎn shǐ cì yǐ míng hào jí gǔ dào
太宗遣使赐以名号及鼓纛。
zhēn guàn qī nián qiǎn hóng lú shǎo qīng liú shàn yīn zhì qí guó cè shòu wèi tūn ā lóu bá xī lì bì duō lù kè hán
贞观七年，遣鸿胪少卿刘善因至其国，册授为吞阿娄拔奚利邲咄陆可汗。
míng nián ní shú zú qí dì tóng é shè lì shì wèi shā bō luō xì lì shī kè hán
明年，泥孰卒，其弟同娥设立，是为沙钵罗咥利失可汗。
shā bō luō xì lì shī kè hán yǐ zhēn guàn jiǔ nián shàng biǎo qǐng hūn xiàn mǎ wǔ bǎi shū
沙钵罗咥利失可汗，以贞观九年上表请婚，献马五百疋。
cháo tíng wéi hòu jiā fǔ wèi wèi xǔ qí hūn
朝廷唯厚加抚慰，未许其婚。
é ér qí guó fēn wéi shí bù měi bù lìng yī rén tǒng zhī hào wèi shí shè
俄而其国分为十部，每部令一人统之，号为十设。
měi shè cì yǐ yī jiàn gù chēng shí jiàn yān
每设赐以一箭，故称十箭焉。
yòu fēn shí jiàn wèi zuǒ yòu xiāng yī xiāng gè zhì wǔ jiàn
又分十箭为左右厢，一厢各置五箭。
qí zuǒ xiāng hào wǔ duō liù bù luò zhì wǔ dà chuò yī chuò guǎn yī jiàn
其左厢号五咄六部落，置五大啜，一啜管一箭；
qí yòu xiāng hào wèi wǔ nǔ shī bì zhì wǔ dà sì jīn yī sì jīn guǎn yī jiàn dōu hào wèi shí jiàn
其右厢号为五弩失毕，置五大俟斤，一俟斤管一箭，都号为十箭。
qí hòu huò chēng yī jiàn wèi yī bù luò dà jiàn tóu wèi dà shǒu lǐng
其后或称一箭为一部落，大箭头为大首领。
wǔ duō liù bù luò jū yú suì yè yǐ dōng wǔ nǔ shī bì bù luò jū yú suì yè yǐ xi zì shì dōu hào wèi shí xìng bù luò
五咄六部落居于碎叶已东，五弩失毕部落居于碎叶已西，自是都号为十姓部落。
xì lì shī jì bù wéi zhòng suǒ guī bù zhòng xié èr wèi qí tǒng tǔ zhūn suǒ xí huī xià wáng sàn
咥利失既不为众所归，部众携贰，为其统吐屯所袭，麾下亡散。
xì lì shī yǐ zuǒ yòu bǎi yú qí jù zhī zhàn shù hé tǒng tǔ zhūn bù lì ér qù
咥利失以左右百余骑拒之，战数合，统吐屯不利而去。
xì lì shī bēn qí dì bù lì shè yǔ bǎo yān qí
咥利失奔其弟步利设，与保焉耆。
qí ā xī jí quē sì jīn yǔ tǒng tǔ zhūn děng zhào guó rén jiāng lì yù gǔ shè wèi dà kè hán
其阿悉吉阙俟斤与统吐屯等召国人，将立欲谷设为大可汗。
yǐ xì lì shī wèi xiǎo kě hàn
以咥利失为小可汗。
tǒng tǔ zhūn wèi rén suǒ shā yù gǔ shè bīng yòu wèi qí sì jīn suǒ pò xì lì shī fù de jiù dì nǔ shī bì chù mì děng bìng guī xì lì shī
统吐屯为人所杀，欲谷设兵又为其俟斤所破，咥利失复得旧地，弩失毕、处密等并归咥利失。
shí èr nián xī bù jìng lì yù gǔ shè wèi yǐ pí duō lù kè hán
十二年，西部竟立欲谷设为乙毗咄陆可汗。
yǐ pí duō lù kè hán jì lì yǔ xì lì shī dà zhàn liǎng jūn duō sǐ gè yǐn qù
乙毗咄陆可汗既立，与咥利失大战， 两军多死，各引去。
yīn yǔ xì lì shī zhōng fēn zì yī liè hé yǐ xi shǔ duō lù yǐ dōng shǔ xì lì shī
因与咥利失中分，自伊列河已西属咄陆，已东属咥利失。
duō lù kè hán yòu jiàn tíng yú zú hé shān xī wèi wéi běi tíng
咄陆可汗又建庭于镞曷山西，谓为北庭。
zì jué yuè shī bá xī mí bó mǎ jié gǔ huǒ xún chù shuǐ kūn zhū guó jiē chén zhī
自厥越失、拔悉弥、驳马、结骨、火燅、触水昆诸国皆臣之。
shí sān nián xì lì shī wèi qí tǔ zhūn sì lì fā yǔ yù gǔ shè tōng móu zuò nán xì lì shī qióng cù bēn bá hàn nà ér sǐ
十三年，咥利失为其吐屯俟利发与欲谷设通谋作难，咥利失穷蹙，奔拔汗那而死。
nǔ shī bì bù luò qiú shuài yíng xì lì shī dì qié nà zhī zǐ báo bù tè lè ér lì zhī shì wèi yǐ pí shā bō luō yè hù kě hàn
弩失毕部落酋帅迎咥利失弟伽那之子薄布特勒而立之，是为乙毗沙钵罗叶护可汗。
yǐ pí shā bō luō yè hù kè hán jì lì jiàn tíng yú huī hé shuǐ běi wèi zhī nán tíng
乙毗沙钵罗叶护可汗既立，建庭于睢合水北，谓之南庭。
dōng yǐ yī liè hé wèi jiè zì qiū cí shàn shàn qiě mò tǔ huǒ luó yān qí shí guó shǐ guó hé guó mù guó kāng guó jiē shòu qí jié dù
东以伊列河为界，自龟兹、鄯善，且末、吐火罗、焉耆、石国、史国、何国、穆国、康国，皆受其节度。
lèi qiǎn shǐ cháo gòng tài zōng jiàng xǐ shū wèi miǎn
累遣使朝贡，太宗降玺书慰勉。
zhēn guàn shí wǔ nián lìng zuǒ lǐng jūn jiāng jūn zhāng dà shī wǎng shòu yān cì yǐ gǔ dào
贞观十五年，令左领军将军张大师往授焉，赐以鼓纛。
yú shí duō lù kè hán yǔ yè hù pō xiāng gōng jī
于时咄陆可汗与叶护颇相攻击。
huì duō lù qiǎn shǐ yì què tài zōng yù yǐ dūn mù zhī dào
会咄陆遣使诣阙，太宗谕以敦睦之道。
duō lù yú shí bīng zhòng jiàn qiáng xī yù zhū guó fù lái guī fù
咄陆于时兵众渐强，西域诸国复来归附。
wèi jǐ duō lù qiǎn shí guó tǔ zhūn gōng yè hù qín zhī sòng yú duō lù xún wèi suǒ shā
未几，咄陆遣石国吐屯攻叶护，擒之，送于咄陆，寻为所杀。
duō lù kè hán jì bìng qí guó nǔ shī bì zhū xìng xīn bù fú duō lù jiē pàn zhī
咄陆可汗既并其国，弩失毕诸姓心不服咄陆，皆叛之。
duō lù fù lǜ bīng jī tǔ huǒ luó pò zhī
咄陆复率兵击吐火罗， 破之。
zì shì qí qiáng zhuān shàn xī yù
自恃其强，专擅西域。
qiǎn bīng kòu yī zhōu ān xī dū hù guō kè lǜ qīng jì èr qiān zì wū gǔ yāo jī bài zhī
遣兵寇伊州，安西都护郭恪率轻骑二千自乌骨邀击， 败之。
duō lù yòu qiǎn chù yuè chù mì děng wéi tiān shān xiàn guō kè yòu jī zǒu zhī
咄陆又遣处月、处密等围天山县，郭恪又击走之。
kè chéng shèng jìn bá chù yuè sì jīn suǒ jū zhī chéng zhuī bēn jí yú è suǒ shān zhǎn shǒu qiān yú jí jiàng qí chù mì zhī zhòng ér guī
恪乘胜进拔处月俟斤所居之城，追奔及于遏索山，斩首千余级，降其处密之众而归。
duō lù chū yǐ ní shú chuò zì shàn qǔ suǒ bù wù zhǎn zhī yǐ xùn
咄陆初以泥孰啜自擅取所部物，斩之以徇；
xún wèi ní shú chuò bù jiàng hú lù jū suǒ xí zhòng duō wáng yì qí guó dà luàn
寻为泥孰啜部将胡禄居所袭，众多亡逸，其国大乱。
zhēn guàn shí wǔ nián bù xià wū lì chuò děng móu yù fèi duō lù gè qiǎn shǐ yì què qǐng lì kè hán
贞观十五年，部下屋利啜等谋欲废咄陆，各遣使诣阙，请立可汗。
tài zōng qiǎn shǐ jī xǐ shū lì mò hè duō yǐ pí kè hán zhī zǐ shì wèi yǐ pí shè kuì kè hán
太宗遣使赍玺书立莫贺咄乙毗可汗之子，是为乙毗射匮可汗。
yǐ pí shè kuì kè hán lì nǎi fā nǔ shī bì bīng jiù bái shuǐ jī duō lù
乙毗射匮可汗立，乃发弩失毕兵就白水击咄陆。
zì zhī bù wéi zhòng suǒ fù nǎi xi zǒu tǔ huǒ luō guó
自知不为众所附，乃西走吐火罗国。
zhōng guó shǐ rén xiān wèi duō lù suǒ jū zhě shè kuì xī yǐ lǐ zī sòng guī cháng ān fù qiǎn shǐ gòng fāng wù qǐng cì hūn
中国使人先为咄陆所拘者，射匮悉以礼资送归长安，复遣使贡方物，请赐婚。
tài zōng xǔ zhī zhào lìng gē qiū cí yú tián shū lè zhū jù bō cōng lǐng děng wǔ guó wèi pìn lǐ
太宗许之，诏令割龟兹、于阗、疏勒、朱俱波、葱岭等五国为聘礼。
jí tài zōng bēng hè lǔ fǎn pàn shè kuì bù luò wèi qí suǒ bìng
及太宗崩，贺鲁反叛，射匮部落为其所并。
ā shǐ nà hè lǔ zhě yè bù lì shè shè kuì tè lè zhī zǐ yě
阿史那贺鲁者，曳步利设射匮特勒之子也。
chū ā shǐ nà bù zhēn jì lái guī guó duō lù kě hàn nǎi lì hè lǔ wèi yè hù yǐ jì bù zhēn
初，阿史那步真既来归国，咄陆可汗乃立贺鲁为叶护，以继步真。
jū yú duō luó sī chuān zài xī zhōu zhí běi yī qiān wǔ bǎi lǐ tǒng chù mì chù yuè gū sū gē luō lù nǔ shī bì wǔ xìng zhī zhòng
居于多逻斯川，在西州直北一千五百里，统处密、 处月、姑苏、歌罗禄、弩失毕五姓之众。
qí hòu duō lù xi zǒu tǔ huǒ luó guó shè kuì kè hán qiǎn bīng pò zhú hè lǔ bù cháng jué jū
其后，咄陆西走吐火罗国，射匮可汗遣兵迫逐，贺鲁不常厥居。
zhēn guàn èr shí èr nián nǎi lǜ qí bù luò nèi shǔ zhào jū tíng zhōu
贞观二十二年，乃率其部落内属，诏居廷州。
xún shòu zuǒ xiāo wèi jiāng jūn yáo chí dū du
寻授左骁卫将军、瑶池都督。
gāo zōng jí wèi jìn bài zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn yáo chí dū du rú gù
高宗即位，进拜左骁卫大将军，瑶池都督如故。
yǒng huī èr nián yǔ qí zi xì yùn lǜ zhòng xi dùn jù duō lù kè hán zhī de zǒng yǒu xī yù zhū jùn jiàn yá yú shuāng hé jí qiān quán zì hào shā bō luō kè hán tǒng shè duō lù nǔ shī bì shí xìng
永徽二年，与其子咥运率众西遁，据咄陆可汗之地，总有西域诸郡，建牙于双河及千泉，自号沙钵罗可汗，统摄咄陆、弩失毕十姓。
qí duō lù yǒu wǔ chuò yī yuē chù mù kūn lǜ chuò
其咄陆有五啜：一曰处木昆律啜；
èr yuē hú lù jū quē chuò hè lǔ yǐ nǚ qī zhī
二曰胡禄居阙啜，贺鲁以女妻之；
sān yuē shè shě tí tūn chuò
三曰摄舍提暾啜；
sì yuē tū qí shī hè luó shī chuò
四曰突骑施贺逻施啜；
wǔ yuē shǔ ní shī chù bàn chuò
五曰鼠尼施处半啜。
nǔ shī bì yǒu wǔ sì jīn yī yuē ā xī jié quē sì jīn zuì wéi qiáng shèng
弩失毕有五俟斤：一曰阿悉结阙俟斤，最为强盛；
èr yuē gē shū quē sì jīn
二曰哥舒阙俟斤；
sān yuē bá sāi gàn tūn shā bō sì jīn sì yuē ā xī jié ní shú sì jīn
三曰拔塞干暾沙钵俟斤，四曰阿悉结泥孰俟斤；
wǔ yuē gē shū chù bàn sì jīn
五曰哥舒处半俟斤。
gè yǒu suǒ bù shèng bīng shù shí wàn bìng jī shǔ hè lǔ
各有所部，胜兵数十万，并羁属贺鲁。
xī yù zhū guó yì duō fù lì yān
西域诸国，亦多附隶焉。
hè lǔ xún lì xì yùn wéi mò hè duō yè hù shù qīn rǎo xī fān zhū bù yòu jìn kòu tíng zhōu
贺鲁寻立咥运为莫贺咄叶护，数侵扰西蕃诸部，又进寇廷州。
sān nián zhào qiǎn zuǒ wǔ hou dà jiàng jūn liáng jiàn fāng yòu xiāo wèi dà jiàng jūn qì bì hé lì lǜ yàn rán dū hù suǒ bù huí hé bīng wǔ wàn qí tǎo zhī qián hòu zhǎn shǒu wǔ qiān jí lǔ qú shuài liù shí yú rén
三年，诏遣左武候大将军梁建方、右骁卫大将军契苾何力率燕然都护所部回纥兵五万骑讨之，前后斩首五千级，虏渠帅六十余人。
sì nián duō lù kè hán sǐ qí zǐ zhēn zhū hù yǔ wǔ nǔ shī bì qǐng jī hè lǔ pò qí yá zhàng zhǎn shǒu qiān yú jí
四年，咄陆可汗死，其子真珠护与五弩失毕请击贺鲁，破其牙帐，斩首千余级。
xiǎn qìng èr nián
显庆二年，
qiǎn yòu tún wèi jiāng jūn sū dìng fāng
遣右屯卫将军苏定方，
yàn rán dū hù rèn yǎ xiàng
燕然都护任雅相，
fù dū hù xiāo sì yè
副都护萧嗣业，
zuǒ xiāo wèi dà jiāng jūn hàn hǎi dū du huí hé pó rùn děng lǜ shī tǎo jī
左骁卫大将军、瀚海都督回纥婆闰等率师讨击，
réng shǐ yòu wǔ wèi dà jiàng jūn ā shǐ nà mí shè zuǒ tún wèi dà jiàng jūn ā shǐ nà bù zhēn wèi ān fǔ dà shǐ
仍使右武卫大将军阿史那弥射、左屯卫大将军阿史那步真为安抚大使。
dìng fāng xíng zhì yè xì hé xī hè lǔ lǜ hú lù jū quē chuò děng èr wàn yú qí liè zhèn ér dài
定方行至曳咥河西，贺鲁率胡禄居阙啜等二万余骑列阵而待。
dìng fāng lǜ fù zǒng guǎn rèn yǎ xiàng děng yǔ zhī jiāo zhàn zéi zhòng dà bài zhǎn dà shǒu lǐng dōu dā dá gàn děng èr bǎi yú rén
定方率副总管任雅相等与之交战，贼众大败，斩大首领都搭达干等二百余人。
hè lǔ jí quē chuò qīng jì bēn cuàn dù yī lì hé bīng mǎ nì sǐ zhě shén zhòng
贺鲁及阙啜轻骑奔窜，渡伊丽河，兵马溺死者甚众。
sì yè zhì qiān quán hè lǔ xià yá zhī chù mí shè jìn jūn zhì yī lí shuǐ chù yuè chù mì děng bù gè lǜ zhòng lái jiàng
嗣业至千泉贺鲁下牙之处，弥射进军至伊丽水，处月、处密等部各率众来降。
mí shè yòu jìn cì shuāng hé hè lǔ xiān shǐ bù shī dá gàn jiū jí sàn zú jù zhà jù zhàn
弥射又进次双河，贺鲁先使步失达干鸠集散卒，据栅拒战。
mí shè bù zhēn gōng zhī dà kuì
弥射、步真攻之，大溃；
yòu yǔ sū dìng fāng gōng hè lǔ yú suì yè shuǐ dà pò zhī
又与苏定方攻贺鲁于碎叶水，大破之。
hè lǔ yǔ xì yùn yù tóu shǔ nòu shè zhì shí guó zhī sū duō chéng bàng rén mǎ jī fá chéng zhǔ yī niè dá gàn zhà jiāng jiǔ shí chū yíng hè lǔ xìn qí yán rù chéng suì bèi jū zhí
贺鲁与咥运欲投鼠耨设，至石国之苏咄城傍，人马饥乏，城主伊涅达干诈将酒食出迎，贺鲁信其言入城，遂被拘执。
xiāo sì yè jì zhì shí guó shǔ nòu shè nǎi yǐ hè lǔ shǔ zhī
萧嗣业既至石国，鼠耨设乃以贺鲁属之。
hè lǔ wèi sì yè yuē wǒ pò wáng lǔ ěr
贺鲁谓嗣业曰：“我破亡虏耳！
xiān dì hòu wǒ ér wǒ bèi zhī jīn rì zhī bài tiān nù wǒ yě
先帝厚我，而我背之，今日之败，天怒我也。
jiù wén hàn fǎ shā rén jiē yú dū shì zhì jīng shā wǒ qǐng xiàng zhāo líng shǐ de xiè zuì yú xiān dì shì běn yuàn yě
旧闻汉法，杀人皆于都市，至京杀我，请向昭陵，使得谢罪于先帝，是本愿也。
gāo zōng wén ér mǐn zhī
”高宗闻而愍之。
jí fú hè lǔ zhì jīng shī lìng xiàn yú zhāo líng jí tài miào zhào tè miǎn sǐ
及俘贺鲁至京师，令献于昭陵及太庙，诏特免死。
fēn qí zhǒng luò zhì kūn líng méng chí èr dōu hù fǔ qí suǒ yì shǔ zhū guó jiē fēn zhì zhōu fǔ xi jǐn yú bō sī bìng lì ān xī dū hù fǔ
分其种落置昆陵、蒙池二都护府，其所役属诸国，皆分置州府，西尽于波斯，并隶安西都护府。
sì nián hè lǔ zú
四年，贺鲁卒。
zhào zàng yú xié lì mù cè kè shí yǐ jì qí shì
诏葬于颉利墓侧，刻石以纪其事。
ā shǐ nà mí shè zhě shì diǎn mì kè hán wǔ dài sūn yě
阿史那弥射者，室点密可汗五代孙也。
chū shì diǎn mì cóng chán yú tǒng lǐng shí dà shǒu lǐng yǒu bīng shí wàn zhòng wǎng píng xī yù zhū hú guó zì wèi kè hán hào shí xìng bù luò shì tǒng qí zhòng
初，室点密从单于统领十大首领，有兵十万众，往平西域诸胡国，自为可汗，号十姓部落，世统其众。
mí shè zài běn fán wèi mò hè duō yè hù
弥射在本蕃为莫贺咄叶护。
zhēn guàn liù nián zhào qiǎn hóng lú shǎo qīng liú shàn yīn jiù fán lì wèi xī lì bì duō lù kè hán cì yǐ gǔ dào cǎi bó wàn duàn
贞观六年，诏遣鸿胪少卿刘善因就蕃立为奚利邲咄陆可汗，赐以鼓纛、彩帛万段。
qí zú xiōng bù zhēn yù zì lì wèi kè hán suì móu shā mí shè dì zhí èr shí yú rén
其族兄步真欲自立为可汗，遂谋杀弥射弟侄二十余人。
mí shè jì yǔ bù zhēn yǒu xì yǐ zhēn guàn shí sān nián lǜ suǒ bù chù yuè chù mì bù luò rù cháo shòu yòu jiān mén dà jiàng jūn
弥射既与步真有隙， 以贞观十三年率所部处月、处密部落入朝，授右监门大将军。
qí hòu bù zhēn suì zì lì wèi duō lù yè hù qí bù luò duō bù fú wěi zhī dùn qù
其后步真遂自立为咄陆叶护，其部落多不服，委之遁去。
bù zhēn fù xié jiā shǔ rù cháo shòu zuǒ tún wèi dà jiàng jūn
步真复携家属入朝，授左屯卫大将军。
mí shè hòu cóng tài zōng zhēng gāo lí yǒu gōng fēng píng xiāng xiàn bó
弥射后从太宗征高丽有功，封平襄县伯。
xiǎn qìng èr nián zhuǎn yòu wǔ wèi dà jiàng jūn
显庆二年，转右武卫大将军。
jí tǎo píng hè lǔ nǎi cè lì mí shè wèi xìng xī wáng kè hán jiān yòu wèi dà jiàng jūn kūn líng dū hù fēn yā hè lǔ xià wǔ duō liù bù luò
及讨平贺鲁，乃册立弥射为兴昔亡可汗兼右卫大将军、昆陵都护，分押贺鲁下五咄六部落。
bù zhēn shòu jì wǎng jué kè hán jiān yòu wèi dà jiàng jūn méng chí dū hù réng fēn yā wǔ nǔ shī bì bù luò
步真授继往绝可汗，兼右卫大将军、蒙池都护，仍分押五弩失毕部落。
yīn xià zhào yuē
因下诏曰：
zì xī fān lí luàn sān shí yú nián
自西蕃罹乱，三十余年。
bǐ zhě hè lǔ chāng kuáng bǎi xìng zhòng bèi jié lüè
比者贺鲁猖狂，百姓重被劫掠。
zhèn jūn lín sì hǎi qíng jūn yǎng yù
朕君临四海，情均养育。
bù kě shǐ xiōng jiǎo zhī lǔ zì xíng qīn yú wú gū zhī máng jiǔ zāo tú tàn
不可使凶狡之虏，恣行侵渔，无辜之氓，久遭涂炭。
gù qiǎn yòu tún wèi jiāng jūn sū dìng fāng děng tǒng shuài qí yǒng běi lù tǎo zhú
故遣右屯卫将军苏定方等统率骑勇，北路讨逐。
qīng děng xuān chàng cháo fēng nán dào fǔ yù
卿等宣畅朝风，南道抚育。
suì shǐ xiōng qú wèi wēi yí rén mù dé fá pàn róu fú xī yù zǒng píng
遂使凶渠畏威，夷人慕德，伐叛柔服，西域总平。
hè lǔ fù zǐ jì yǐ qín huò zhū tóu bù luò xū yǒu tǒng lǐng
贺鲁父子既已擒获，诸头部落须有统领。
qīng zǎo guī quē tíng jiǔ cān sù wèi shēn gǎn ēn yì shén zhī fǎ shì suǒ yǐ cè lì qīng děng gè wèi yī bù kè hán
卿早归阙庭，久参宿卫， 深感恩义，甚知法式，所以册立卿等各为一部可汗。
dàn zhū xìng cóng hè lǔ fēi qí běn qíng qīng děng cái zhì jí jiàng yì shì chì xīn xiàng guó
但诸姓从贺鲁，非其本情，卿等才至即降，亦是赤心向国。
qīng yi yǔ lú chéng qìng děng zhǔn qí bù luò dà xiǎo wèi wàng gāo xià jié jí shòu cì shǐ yǐ xià guān
卿宜与卢承庆等准其部落大小，位望高下，节级授刺史以下官。
lóng shuò zhōng yòu lìng mí shè bù zhēn shuài suǒ bù cóng gāng hǎi dào dà zǒng guǎn sū hǎi zhèng tǎo qiū cí
龙朔中，又令弥射、步真率所部从釭海道大总管苏海政讨龟兹。
bù zhēn cháng yù bìng mí shè bù luò suì mì gào hǎi zhèng yún mí shè yù móu fǎn qǐng yǐ jì zhū zhī
步真尝欲并弥射部落，遂密告海政云：“弥射欲谋反，请以计诛之。
shí hǎi zhèng bīng cái shù qiān xuán shī zài mí shè jìng nèi suì jí jūn lì ér móu yuē mí shè ruò fǎn wǒ bèi jí wú jiào lèi
”时海政兵才数千，悬师在弥射境内，遂集军吏而谋曰：“弥射若反，我辈即无噍类。
jīn yi xiān jǔ shì zé kě kè jié
今宜先举事，则可克捷。
nǎi wěi chēng yǒu chì lìng dà zǒng guǎn jī wù shù bǎi wàn duàn fēn cì kè hán jí zhū shǒu lǐng
” 乃伪称有敕，令大总管赍物数百万段分赐可汗及诸首领。
yóu shì mí shè lǜ qí huī xià suí lì qǐng wù hǎi zhèng jǐn shōu zhǎn zhī
由是弥射率其麾下，随例请物，海政尽收斩之。
gòng hòu xī fān shèng yán mí shè fēi fǎn wèi bù zhēn suǒ wū ér hǎi zhèng bù néng shěn chá làn xíng zhū lù
共后西蕃盛言弥射非反，为步真所诬，而海政不能审察，滥行诛戮。
zé tiān lín cháo shí xìng wú zhǔ shù nián bù luò duō sàn shī
则天临朝，十姓无主数年，部落多散失。
chuí gǒng chū suì zhuó shòu mí shè zi zuǒ bào tāo wèi yì fǔ zhōng láng jiàng yuán qìng wèi zuǒ yù qián wèi jiāng jūn jiān kūn líng dū hù lìng xí xīng xī wáng kè hán yā wǔ duō liù bù luò
垂拱初，遂擢授弥射子左豹韬卫翊府中郎将元庆为左玉钤卫将军兼昆陵都护，令袭兴昔亡可汗，押五咄六部落。
bù zhēn zǐ hú sè luō wèi yòu yù qián wèi jiāng jūn jiān méng chí dū hù yā wǔ nǔ shī bì bù luò
步真子斛瑟罗为右玉钤卫将军，兼蒙池都护，押五弩失毕部落。
xún jìn shòu yuán qìng zuǒ wèi dà jiàng jūn
寻进授元庆左卫大将军。
rú yì yuán nián wèi lái jùn chén wū móu fǎn bèi hài
如意元年，为来俊臣诬谋反被害。
qí zi xiàn pèi liú yá zhōu
其子献，配流崖州。
cháng ān sān nián zhào hái
长安三年，召还。
lèi shòu yòu xiāo wèi dà jiàng jūn xí fù xìng xī wáng kè hán chōng ān fǔ zhāo wèi shí xìng dà shǐ
累授右骁卫大将军，袭父兴昔亡可汗，充安抚招慰十姓大使。
xiàn běn fán jiàn wèi mò chuò jí wū zhì lēi suǒ qīn
献本蕃渐为默啜及乌质勒所侵。
suì bù gǎn hái guó
遂不敢还国。
kāi yuán zhōng lèi qiān yòu jīn wú dà jiàng jūn
开元中，累迁右金吾大将军。
zú yú cháng ān
卒于长安。
ā shǐ nà bù zhēn zhě zài běn fán shòu zuǒ tún wèi dà jiàng jūn
阿史那步真者，在本蕃授左屯卫大将军。
yǔ mí shè tǎo píng hè lǔ jiā shòu piào qí dà jiàng jūn xíng yòu wèi dà jiàng jūn méng chí dū hù jì wǎng jué kè hán yā wǔ nǔ shī bì bù luò
与弥射讨平贺鲁，加授骠骑大将军、 行右卫大将军、蒙池都护、继往绝可汗，押五弩失毕部落。
xún zú
寻卒。
qí zi hú sè luō běn fán wèi bù lì shè chuí gǒng chū shòu yòu yù qián wèi jiāng jūn jiān méng chí dū hù xí jì wǎng jué kè hán yā wǔ nǔ shī bì bù luò
其子斛瑟罗，本蕃为步利设，垂拱初，授右玉钤卫将军兼蒙池都护、袭继往绝可汗，押五弩失毕部落。
tiān shòu yuán nián bài zuǒ wèi dà jiàng jūn gǎi fēng jié zhōng shì zhǔ kè hán réng cì méng chí dū hù
天授元年，拜左卫大将军，改封竭忠事主可汗，仍赐蒙池都护。
xún zú
寻卒。
zi huái dào shén lóng nián lèi shòu yòu tún wèi dà jiàng jūn guāng lù qīng zhuǎn tài pú qīng jiān méng chí dū hù shí xìng kè hán
子怀道， 神龙年累授右屯卫大将军、光禄卿，转太仆卿兼蒙池都护、十姓可汗。
zì chuí gǒng yǐ hòu shí xìng bù luò pín bèi tū jué mò chuò qīn lüè sǐ sàn dài jìn
自垂拱已后， 十姓部落频被突厥默啜侵掠，死散殆尽。
jí suí hú sè luō cái liù qī wàn rén xǐ jū nèi dì xi tū jué ā shǐ nà shì yú shì suì jué
及随斛瑟罗才六七万人，徙居内地，西突厥阿史那氏于是遂绝。
tū qí shī wū zhì lēi zhě xi tū jué zhī bié zhǒng yě
突骑施乌质勒者，西突厥之别种也。
chū lì zài hú sè luō xià hào wèi mò hè dá gàn
初隶在斛瑟罗下，号为莫贺达干。
hòu yǐ hú sè luō yòng xíng yán kù zhòng jiē wèi zhī yóu néng fǔ xù qí bù luò yóu shì wèi yuǎn jìn zhū hú suǒ guī fù
后以斛瑟罗用刑严酷，众皆畏之，尤能抚恤其部落，由是为远近诸胡所归附。
qí xià zhì dōu dū èr shí yuán gè tǒng bīng qī qiān rén
其下置都督二十员，各统兵七千人。
cháng tún jù suì yè xī běi jiè hòu jiàn gōng xiàn suì yè xǐ qí yá zhàng jū zhī
尝屯聚碎叶西北界，后渐攻陷碎叶，徙其牙帐居之。
dōng běi yǔ tū jué wèi lín xī nán yǔ zhū hú xiāng jiē dōng nán zhì xi tíng zhōu
东北与突厥为邻，西南与诸胡相接，东南至西廷州。
hú sè luō yǐ bù zhòng xuē ruò zì zé tiān shí rù cháo bù gǎn hái fān qí de bìng wèi wū zhì lēi suǒ bìng
斛瑟罗以部众削弱，自则天时入朝， 不敢还蕃，其地并为乌质勒所并。
jǐng lóng èr nián zhào fēng wèi xī hé jùn wáng lìng shè yù shǐ dài fū jiě wǎn jiù jiā cè lì
景龙二年，诏封为西河郡王，令摄御史大夫，解琬就加册立。
wèi zhì wū zhì lè zú
未至，乌质勒卒。
qí zhǎng zǐ suō gé dài tǒng qí zhòng zhào biàn lì suō gé wèi jīn hé jùn wáng réng cì yǐ gōng nǚ sì rén
其长子娑葛代统其众，诏便立娑葛为金河郡王，仍赐以宫女四人。
chū suō gé dài fù tǒng bīng wū zhì lēi xià bù jiāng quē chuò zhōng jié shén jì zhī yǐ bīng bù shàng shū zōng chu kè dāng cháo rèn shì mì qiǎn shǐ jī jīn qī bǎi liǎng yǐ lù chu kè qǐng tíng suō gé tǒng bīng
初，娑葛代父统兵，乌质勒下部将阙啜忠节甚忌之，以兵部尚书宗楚客当朝任势，密遣使赍金七百两以赂楚客，请停娑葛统兵。
chu kè nǎi qiǎn yù shǐ zhōng chéng féng jiā bīn chōng shǐ zhì qí jìng yīn yǔ zhōng jié chóu qí shì bìng zì zhì shū yǐ shēn yì
楚客乃遣御史中丞冯嘉宾充使至其境，阴与忠节筹其事，并自致书以申意。
zài lù wèi suō gé yóu bīng suǒ huò suì zhǎn jiā bīn réng jìn bīng gōng xiàn huǒ shāo děng chéng qiǎn shǐ shàng biǎo yǐ suǒ chu kè tóu
在路为娑葛游兵所获，遂斩嘉宾，仍进兵攻陷火烧等城，遣使上表以索楚客头。
jǐng lóng sān nián suō gé dì zhē nǔ hèn suǒ fēn bù luò shǎo yú qí xiōng suì pàn rù tū jué qǐng wèi xiāng dǎo yǐ tǎo suō gé
景龙三年，娑葛弟遮弩恨所分部落少于其兄，遂叛入突厥，请为乡导，以讨娑葛。
mò chuò nǎi liú zhē nǔ qiǎn bīng èr wàn rén yǔ qí zuǒ yòu lái tǎo suō gé qín zhī ér hái
默啜乃留遮弩，遣兵二万人与其左右来讨娑葛，擒之而还。
mò chuò gù wèi zhē nǔ yuē rǔ yú xiōng dì shàng bù hé xié qǐ néng jìn xīn yú wǒ
默啜顾谓遮弩曰： “汝于兄弟尚不和协，岂能尽心于我。
suì yǔ suō gé jù shā zhī
”遂与娑葛俱杀之。
mò chuò bīng hái suō gé xià bù jiāng sū lù jiū jí yú zhòng zì lì wèi kè hán
默啜兵还，娑葛下部将苏禄鸠集余众，自立为可汗。
sū lù zhě tū qí shī bié zhǒng yě
苏禄者，突骑施别种也。
pō shàn suí fǔ shí xìng bù luò jiàn guī fù zhī zhòng èr shí wàn suì xióng xī yù zhī de xún qiǎn shǐ lái cháo
颇善绥抚，十姓部落渐归附之，众二十万，遂雄西域之地，寻遣使来朝。
kāi yuán sān nián zhì shòu sū lù wèi zuǒ yǔ lín jūn dà jiàng jūn jīn fāng dào jīng lüè dà shǐ jìn wèi tè lè qiǎn shì yù shǐ jiě zhōng shùn jī xǐ shū cè lì wèi zhōng shùn kè hán
开元三年，制授苏禄为左羽林军大将军、金方道经略大使，进为特勒，遣侍御史解忠顺赍玺书册立为忠顺可汗。
zì shì měi nián qiǎn shǐ cháo xiàn
自是每年遣使朝献。
shàng nǎi lì shǐ huái dào nǚ wèi jīn hé gōng zhǔ yǐ qī zhī
上乃立史怀道女为金河公主以妻之。
shí dù xiān wèi ān xī dū hù gōng zhǔ qiǎn yá guān jī mǎ qiān shū yì ān xī hù shì
时杜暹为安西都护，公主遣牙官赍马千疋诣安西互市。
shǐ zhě xuān gōng zhǔ jiào yǔ xiān xiān nù yuē ā shǐ nà shì nǚ qǐ hé xuān jiào yǔ wú jié dù yé
使者宣公主教与暹，暹怒曰：“阿史那氏女，岂合宣教与吾节度耶！
zhàng qí shǐ zhě liú ér bù qiǎn qí mǎ jīng xuě hán sǐ bìng jǐn
”杖其使者，留而不遣，其马经雪， 寒死并尽。
sū lù dà nù fā bīng fēn kòu sì zhèn
苏禄大怒，发兵分寇四镇。
huì dù xiān rù zhī zhèng shì zhào yí zhēn dài wéi ān xī dū hù chéng shǒu jiǔ zhī yóu shì sì zhèn zhù jī jí rén chù bìng wèi sū lù suǒ lüè ān xī jǐn quán
会杜暹入知政事，赵颐贞代为安西都护，城守久之，由是四镇贮积及人畜并为苏禄所掠，安西仅全。
sū lù jì wén dù xiān rù xiàng shāo yǐn tuì é yòu qiǎn shǐ rù cháo xiàn fāng wù
苏禄既闻杜暹入相，稍引退，俄又遣使入朝献方物。
shí bā nián sū lù shǐ zhì jīng shī xuán zōng yù dān fèng lóu shè yàn
十八年，苏禄使至京师，玄宗御丹凤楼设宴。
tū jué xiān qiǎn shǐ rù cháo shì rì yì lái yù yàn yǔ sū lù shǐ zhēng zhǎng
突厥先遣使入朝，是日亦来预宴， 与苏禄使争长。
tū jué shǐ yuē tū qí shī guó xiǎo běn shì tū jué zhī chén bù yí jū shàng
突厥使曰：“突骑施国小，本是突厥之臣，不宜居上。
sū lù shǐ yuē jīn rì cǐ yàn nǎi wèi wǒ shè bù hé jū xià
”苏禄使曰： “今日此宴，乃为我设，不合居下。
yú shì zhōng shū mén xià jí bǎi liáo yì suì yú dōng xī mù xià liǎng chù fēn zuò tū jué shǐ zài dōng tū qí shī shǐ zài xi
”于是中书门下及百僚议，遂于东西幕下两处分坐，突厥使在东，突骑施使在西。
yàn qì hòu jī ér qiǎn zhī
宴讫，厚赍而遣之。
sū lù xìng yóu qīng jiǎn měi zhàn fá yǒu suǒ kè huò jǐn fēn yǔ jiàng shì jí zhū bù luò
苏禄性尤清俭，每战伐，有所克获，尽分与将士及诸部落。
qí xià ài zhī shèn wéi qí yòng
其下爱之，甚为其用。
qián yòu qiǎn shǐ nán tōng tǔ bō dōng fù tū jué
潜又遣使南通吐蕃，东附突厥。
tū jué jí tǔ bō yì jià nǚ yǔ sū lù
突厥及吐蕃亦嫁女与苏禄。
jì yǐ sān guó nǚ wèi kě dūn yòu fēn lì shù zi wèi yè hù fèi yòng jiàn guǎng
既以三国女为可敦， 又分立数子为叶护，费用渐广。
xiān jì bù wéi jī zhù wǎn nián chāo lüě suǒ de zhě liú bù fēn zhī
先既不为积贮，晚年抄掠所得者，留不分之。
yòu yīn fēng bìng yī shǒu luán suō qí xià zhū bù xīn shǐ xié èr
又因风病，一手挛缩，其下诸部，心始携贰。
yǒu dà shǒu lǐng mò hè dá gàn dōu mó dù liǎng bù luò zuì wéi qiáng shèng
有大首领莫贺达干、都摩度两部落，最为强盛。
bǎi xìng yòu fēn wéi huáng xìng hēi xìng liǎng zhǒng hù xiāng cāi zǔ
百姓又分为黄姓、黑姓两种， 互相猜阻。
èr shí liù nián xià mò hè dá gàn lè bīng yè gōng sū lù shā zhī
二十六年夏，莫贺达干勒兵夜攻苏禄，杀之。
dōu mó dù chū yǔ mò hè dá gàn lián móu é yòu xiāng bèi lì sū lù zhī zǐ duō huǒ xian wèi kè hán yǐ ji qí yú zhòng yǔ mò hè dá gàn zì xiāng gōng jī
都摩度初与莫贺达干连谋，俄又相背，立苏禄之子咄火仙为可汗，以辑其余众，与莫贺达干自相攻击。
mò hè dá gàn qiǎn shǐ gào ān xī dū hù gài jiā yùn
莫贺达干遣使告安西都护盖嘉运。
jiā yùn lǜ bīng tǎo zhī dà bài dōu mó dù zhī zhòng lín zhèn qín duō huǒ xian bìng shōu de jīn hé gōng zhǔ ér hái
嘉运率兵讨之，大败都摩度之众，临阵擒咄火仙，并收得金河公主而还。
yòu yù lì shǐ huái dào zhī zǐ xīn wèi kè hán yǐ zhèn fǔ zhī mò hè dá gàn bù kěn yuē tǎo píng sū lù běn shì wǒ zhī yuán móu ruò lì shǐ xīn wéi zhǔ zé guó jiā hé yǐ chóu shǎng yú wǒ
又欲立史怀道之子昕为可汗以镇抚之，莫贺达干不肯，曰：“讨平苏禄，本是我之元谋，若立史昕为主，则国家何以酬赏于我？
nǎi bù lì shǐ xīn biàn lìng mò hè dá gàn tǒng zhòng
”乃不立史昕，便令莫贺达干统众。
èr shí qī nián èr yuè jiā yùn lǜ jiāng shì yì què xiàn fú xuán zōng yù huā è lóu yǐ yàn zhī réng lìng jiāng tǔ huǒ xian xiàn yú tài miào
二十七年二月，嘉运率将士诣阙献俘，玄宗御花萼楼以宴之，仍令将吐火仙献于太庙。
é yòu huáng xìng hēi xìng zì xiāng tú shā gè qiǎn shǐ jiàng fù
俄又黄姓、黑姓自相屠杀，各遣使降附。
shǐ chén yuē zhōng yuán duō shì wài guó kuī biān zhōu xiǎn yǔn hàn xiōng nú zhī hòu qí lèi shí fán qián shǐ lùn zhī bèi yǐ
史臣曰：中原多事，外国窥边，周猃狁、汉匈奴之后，其类实繁，前史论之备矣。
tū jué zì duò wén xiū wáng dào sù jūn róng shì ēn wēi yǐ jī mí zhī
突厥自隋文修王道，肃军容，示恩威以羁縻之；
yáng dì shī zhèng jiào shēng róng xīn zhào luàn lí yǐ qǐ fā zhī
炀帝失政教，生戎心，肇乱离以启发之。
gāo zǔ jiè qí lì ér rù píng jīng shī qún zéi fù qí qiáng ér dié jù hé shuò
高祖借其力而入平京师，群贼附其强而迭据河朔。
gāo zǔ tóng yù tà yǐ yán qí shǐ tài zōng xìng biàn qiáo yǐ yuē qí hé
高祖同御榻以延其使， 太宗幸便桥以约其和。
dāng qí shí yān bù qí shèng yǐ
当其时焉，不其盛矣！
jìng miè qí zú ér shēn sǐ yú guó zhě hé yě
竟灭其族而身死于国者，何也？
xián wèi tài zōng yǒu yù yí dí zhī dào li jī zhe kān dìng zhī gōng
咸谓太宗有驭夷狄之道，李𪟝著戡定之功。
shū bù zhī tū jué zhī shǐ yě shǎng fá míng ér jiàng shì lù lì
殊不知突厥之始也，赏罚明而将士戮力。
yù yáng dì zhī luàn wáng mìng xù nù zhě jì fù zhī qí xìng yě yi zāi
遇炀帝之乱，亡命蓄怒者既附之，其兴也宜哉！
xié lì zhī shuāi yě xiōng dì shou gōu xì ér bù zú lí xīn
颉利之衰也，兄弟扌勾隙而部族离心。
dāng tài zōng zhī lǐ móu chén měng jiāng tǎo zhú zhī qí wáng yě yi zāi
当太宗之理，谋臣猛将讨逐之，其亡也宜哉！
jì wǔ hòu luàn cháo mò chuò fàn sāi xuán zōng zuǎn sì chuán shǒu jīng shī dōng fēng tài shān xī róng hù bì kāi yuán zhī dài jì zhǒng lái jiàng
洎武后乱朝，默啜犯塞，玄宗纂嗣， 传首京师，东封太山，西戎扈跸，开元之代，继踵来降。
xi tū jué zhū zú yù qí lǐ zé zhòng xīn yuè fù ér jiá bīng xìng yān
西突厥诸族，遇其理，则众心悦附而甲兵兴焉；
yù qí luàn zé zú lèi yuàn nù ér běn gēn pò yǐ
遇其乱，则族类怨怒而本根破矣！
lǐ luàn èr dào huá yí yī tú
理乱二道，华夷一途。
huò zhì yán yú shèng shuāi yǐ fú wèi wèi què lùn
或质言于盛衰倚伏，未为确论。
zàn yuē zhōng guó shī zhèng biān yí xìng zāi
赞曰：中国失政，边夷幸灾。
lǐ luàn zhī dào qǔ jiàn jiāng lái
理乱之道，取鉴将来。