tài zōng shàng
太宗上
tài zōng wén wǔ dà shèng dà guǎng xiào huáng dì huì shì mín gāo zǔ dì èr zi yě
太宗文武大圣大广孝皇帝讳世民，高祖第二子也。
mǔ yuē tài mù shùn shèng huáng hòu dòu shì
母曰太穆顺圣皇后窦氏。
duò kāi huáng shí bā nián shí èr yuè wù wǔ shēng yú wǔ gōng zhī bié guǎn
隋开皇十八年十二月戊午，生于武功之别馆。
shí yǒu èr lóng xì yú guǎn mén zhī wài sān rì ér qù
时有二龙戏于馆门之外，三日而去。
gāo zǔ zhī lín qí zhōu tài zōng shí nián sì suì
高祖之临岐州，太宗时年四岁。
yǒu shū shēng zì yán shàn xiāng yè gāo zǔ yuē gōng guì rén yě qiě yǒu guì zǐ
有书生自言善相，谒高祖曰：“公贵人也，且有贵子。
jiàn tài zōng yuē lóng fèng zhī zī tiān rì zhī biǎo nián jiāng èr shí bì néng jì shì ān mín yǐ
” 见太宗，曰：“龙凤之姿，天日之表，年将二十，必能济世安民矣。
gāo zǔ jù qí yán xiè jiāng shā zhī hū shī suǒ zài yīn cǎi jì shì ān mín zhī yì yǐ wéi míng yān
”高祖惧其言泄，将杀之，忽失所在，因采“济世安民”之义以为名焉。
tài zōng yòu cōng ruì xuán jiàn shēn yuǎn lín jī guǒ duàn bù jū xiǎo jié shí rén mò néng cè yě
太宗幼聪睿，玄鉴深远， 临机果断，不拘小节，时人莫能测也。
dà yè mò yáng dì yú yàn mén wèi tū jué suǒ wéi tài zōng yìng mù jiù yuán lì tún wèi jiāng jūn yún dìng xīng yíng
大业末，炀帝于雁门为突厥所围，太宗应募救援，隶屯卫将军云定兴营。
jiāng xíng wèi dìng xīng yuē bì jī qí gǔ yǐ shè yí bīng
将行， 谓定兴曰：“必赍旗鼓以设疑兵。
qiě shǐ bì kè hán jǔ guó zhī shī gǎn wéi tiān zǐ bì yǐ guó jiā cāng cù wú yuán
且始毕可汗举国之师，敢围天子，必以国家仓卒无援。
wǒ zhāng jūn róng lìng shù shí lǐ fān qí xiāng xù yè zé zhēng gǔ xiāng yìng lǔ bì wèi jiù bīng yún jí wàng chén ér dùn yǐ
我张军容，令数十里幡旗相续，夜则钲鼓相应，虏必谓救兵云集，望尘而遁矣。
bù rán bǐ zhòng wǒ guǎ xī jūn lái zhàn bì bù néng zhī yǐ
不然，彼众我寡，悉军来战，必不能支矣。
dìng xīng cóng yān
”定兴从焉。
shī cì guō xiàn tū jué hòu jì chí gào shǐ bì yuē wáng shī dà zhì
师次崞县，突厥候骑驰告始毕曰：王师大至。
yóu shì jiě wéi ér dùn
由是解围而遁。
jí gāo zǔ zhī shǒu tài yuán tài zōng shí nián shí bā
及高祖之守太原，太宗时年十八。
yǒu gāo yáng zéi shuài wèi dāo r zì hào lì shān fēi
有高阳贼帅魏刀儿，自号历山飞。
lái gōng tài yuán gāo zǔ jī zhī shēn rù zéi zhèn
来攻太原，高祖击之，深入贼阵。
tài zōng yǐ qīng jì tū wéi ér jìn shè zhī suǒ xiàng jiē pī mǐ bá gāo zǔ yú wàn zhòng zhī zhōng
太宗以轻骑突围而进， 射之，所向皆披靡，拔高祖于万众之中。
shì huì bù bīng zhì gāo zǔ yǔ tài zōng yòu fèn jī dà pò zhī
适会步兵至，高祖与太宗又奋击，大破之。
shí duò zuò yǐ zhōng tài zōng qián tú yì jǔ měi zhé jié xià shì tuī cái yǎng kè qún dào dà xiá mò bù yuàn xiào sǐ lì
时隋祚已终，太宗潜图义举，每折节下士，推财养客，群盗大侠，莫不愿效死力。
jí yì bīng qǐ nǎi lǜ bīng lüè xùn xī hé kè zhī
及义兵起，乃率兵略徇西河，克之。
bài yòu lǐng dà dū dū yòu sān jūn jiē lì yān fēng tún huáng jùn gōng
拜右领大都督，右三军皆隶焉，封炖煌郡公。
dà jūn xī shàng jiǎ hú bǎo duò jiāng sòng lǎo shēng lǜ jīng bīng èr wàn zhūn huò yì yǐ jù yì shī
大军西上贾胡堡，隋将宋老生率精兵二万屯霍邑，以拒义师。
huì jiǔ yǔ liáng jǐn gāo zǔ yǔ péi jì yì qiě hái tài yuán yǐ tú hòu jǔ
会久雨粮尽，高祖与裴寂议，且还太原，以图后举。
tài zōng yuē běn xìng dà yì yǐ jiù cāng shēng dāng xū xiān rù xián yáng hào lìng tiān xià
太宗曰：“本兴大义以救苍生，当须先入咸阳， 号令天下；
yù xiǎo dí jí bān shī jiāng kǒng cóng yì zhī tú yī zhāo jiě tǐ
遇小敌即班师，将恐从义之徒一朝解体。
hái shǒu tài yuán yī chéng zhī de cǐ wèi zéi ěr hé yǐ zì quán
还守太原一城之地，此为贼耳， 何以自全！
gāo zǔ bù nà cù lìng yǐn fā
”高祖不纳，促令引发。
tài zōng suì hào qì yú wài shēng wén zhàng zhōng
太宗遂号泣于外，声闻帐中。
gāo zǔ zhào wèn qí gù duì yuē jīn bīng yǐ yì dòng jìn zhàn zé bì kè tuì huán zé bì sàn
高祖召问其故， 对曰：“今兵以义动，进战则必克，退还则必散。
zhòng sàn yú qián dí chéng yú hòu sǐ wáng xū yú ér zhì shì yǐ bēi ěr
众散于前，敌乘于后，死亡须臾而至，是以悲耳。
gāo zǔ nǎi wù ér zhǐ
”高祖乃悟而止。
bā yuè jǐ mǎo yǔ jì gāo zǔ yǐn shī qù huò yì
八月己卯，雨霁，高祖引师趣霍邑。
tài zōng kǒng lǎo shēng bù chū zhàn nǎi jiāng shù qí xiān yì qí chéng xià jǔ biān zhǐ huī ruò jiāng wéi chéng zhě yǐ jī nù zhī
太宗恐老生不出战，乃将数骑先诣其城下， 举鞭指麾，若将围城者，以激怒之。
lǎo shēng guǒ nù kāi mén chū bīng bèi chéng ér zhèn
老生果怒，开门出兵，背城而阵。
gāo zǔ yǔ jiàn chéng hé zhèn yú chéng dōng tài zōng jí chái shào zhèn yú chéng nán
高祖与建成合阵于城东，太宗及柴绍阵于城南。
lǎo shēng huī bīng jí jìn xiān báo gāo zǔ ér jiàn chéng zhuì mǎ lǎo shēng chéng zhī gāo zǔ yǔ jiàn chéng jūn xián què
老生麾兵疾进，先薄高祖，而建成坠马，老生乘之，高祖与建成军咸却。
tài zōng zì nán yuán lǜ èr qí chí xià jùn bǎn chōng duàn qí jūn yǐn bīng fèn jī zéi zhòng dà bài gè shě zhàng ér zǒu
太宗自南原率二骑驰下峻坂，冲断其军，引兵奋击，贼众大败，各舍仗而走。
xuán mén fā lǎo shēng yǐn shéng yù shàng suì zhǎn zhī píng huò yì
悬门发，老生引绳欲上，遂斩之，平霍邑。
zhì hé dōng guān zhōng háo jié zhēng zǒu fù yì
至河东，关中豪杰争走赴义。
tài zōng qǐng jìn shī rù guān qǔ yǒng fēng cāng yǐ zhèn qióng fá shōu qún dào yǐ tú jīng shī gāo zǔ chēng shàn
太宗请进师入关，取永丰仓以赈穷乏，收群盗以图京师，高祖称善。
tài zōng yǐ qián jūn jì hé xiān dìng wèi běi
太宗以前军济河，先定渭北。
sān fǔ lì mín jí zhū háo huá yì jūn mén qǐng zì xiào zhě rì yǐ qiān jì fú lǎo xié yòu mǎn yú huī xià
三辅吏民及诸豪猾诣军门请自效者日以千计，扶老携幼，满于麾下。
shōu nà yīng jùn yǐ bèi liáo liè yuǎn jìn wén zhě xián zì tuō yān
收纳英俊，以备僚列，远近闻者，咸自托焉。
shī cì yú jīng yáng shèng bīng jiǔ wàn pò hú zéi liú yào zǐ bìng qí zhòng
师次于泾阳，胜兵九万，破胡贼刘鹞子，并其众。
liú yīn kāi shān liú hóng jī tún zhǎng ān gù chéng
留殷开山、刘弘基屯长安故城。
tài zōng zì qù sī zhú zéi shuài li zhòng wén hé pān rén xiàng shàn zhì děng jiē lái huì dùn yú ā chéng huò bīng shí sān wàn
太宗自趣司竹，贼帅李仲文、何潘仁、向善志等皆来会，顿于阿城，获兵十三万。
cháng ān fù lǎo jī niú jiǔ yì jīng mén zhě bù kě shèng jì láo ér qiǎn zhī yī wú suǒ shòu
长安父老赍牛酒诣旌门者不可胜纪，劳而遣之，一无所受。
jūn lìng yán sù qiū háo wú suǒ fàn
军令严肃，秋毫无所犯。
xún yǔ dà jūn píng jīng chéng
寻与大军平京城。
gāo zǔ fǔ zhèng shòu táng guó nèi shǐ gǎi fēng qín guó gōng
高祖辅政，受唐国内史，改封秦国公。
huì xuē jǔ yǐ jìng zú shí wàn lái bī wèi bīn tài zōng qīn jī zhī dà pò qí zhòng zhuī zhǎn wàn yú jí lüè dì zhì yú lǒng dǐ
会薛举以劲卒十万来逼渭滨，太宗亲击之， 大破其众，追斩万余级，略地至于陇坻。
yì níng yuán nián shí èr yuè fù wèi yòu yuán shuài zǒng bīng shí wàn xùn dōng dōu
义宁元年十二月，复为右元帅，总兵十万徇东都。
jí jiāng xuán wèi zuǒ yòu yuē zéi jiàn wú hái bì xiāng zhuī niè
及将旋，谓左右曰：“贼见吾还，必相追蹑。
shè sān fú yǐ dài zhī
”设三伏以待之。
é ér duò jiāng duàn dá lǜ wàn yú rén zì hòu ér zhì dù sān wáng líng fā fú jī zhī duàn dá dà bài zhuī bēn zhì yú chéng xià
俄而隋将段达率万余人自后而至，度三王陵， 发伏击之，段达大败，追奔至于城下。
yīn yú yí yáng xīn ān zhì xióng gǔ èr zhōu shù zhī ér hái
因于宜阳、新安置熊、谷二州，戍之而还。
xǐ fēng zhào guó gōng
徙封赵国公。
gāo zǔ shòu shàn bài shàng shū lìng yòu wǔ hou dà jiàng jūn jìn fēng qín wáng jiā shòu yōng zhōu mù
高祖受禅，拜尚书令、右武候大将军，进封秦王，加授雍州牧。
wǔ dé yuán nián qī yuè xuē jǔ kòu jīng zhōu tài zōng lǜ zhòng tǎo zhī bù lì ér xuán
武德元年七月，薛举寇泾州，太宗率众讨之，不利而旋。
jiǔ yuè xuē jǔ sǐ qí zi rén gǎo sì lì
九月，薛举死，其子仁杲嗣立。
tài zōng yòu wèi yuán shuài yǐ jī rén gǎo xiāng chí yú zhé zhí chéng shēn gōu gāo lěi zhě liù shí yú rì
太宗又为元帅以击仁杲，相持于折墌城，深沟高垒者六十余日。
zéi zhòng shí yú wàn bīng fēng shén ruì shù lái tiǎo zhàn tài zōng àn jiǎ yǐ cuò zhī
贼众十余万，兵锋甚锐，数来挑战，太宗按甲以挫之。
zéi liáng jǐn qí jiāng móu jūn cái liáng hú láng lái jiàng
贼粮尽，其将牟君才、梁胡郎来降。
tài zōng wèi zhū jiāng jūn yuē bǐ qì shuāi yǐ wú dāng qǔ zhī
太宗谓诸将军曰：“彼气衰矣，吾当取之。
qiǎn jiàng jūn páng yù xiān zhèn yú qiǎn shuǐ yuán nán yǐ yòu zhī zéi jiāng zōng luō bìng jūn lái jù yù jūn jǐ bài
”遣将军庞玉先阵于浅水原南以诱之， 贼将宗罗并军来拒，玉军几败。
jì ér tài zōng qīn yù dà jūn yǎn zì yuán běi chū qí bù yì
既而太宗亲御大军，奄自原北，出其不意。
luō wàng jiàn fù huí shī xiāng jù
罗 望见，复回师相拒。
tài zōng jiāng xiāo qí shù shí rù zéi zhèn yú shì wáng shī biǎo lǐ qí fèn luō dà kuì zhǎn shǒu shù qiān jí tóu jiàn gǔ ér sǐ zhě bù kě shèng jì
太宗将骁骑数十入贼阵，于是王师表里齐奋，罗大溃，斩首数千级，投涧谷而死者不可胜计。
tài zōng lǜ zuǒ yòu èr shí yú qí zhuī bēn zhí qù zhé zhí yǐ chéng zhī
太宗率左右二十余骑追奔，直趣折墌以乘之。
rén gǎo dà jù yīng chéng zì shǒu
仁杲大惧，婴城自守。
jiāng xī dà jūn jì zhì sì miàn hé wéi
将夕，大军继至，四面合围。
jí cháo rén gǎo qǐng xiáng fú qí jīng bīng wàn yú rén nán nǚ wǔ wàn kǒu
诘朝，仁杲请降，俘其精兵万余人、男女五万口。
jì ér zhū jiāng fèng hè yīn wèn yuē shǐ dài wáng yě zhàn pò zéi qí zhǔ shàng bǎo jiān chéng wáng wú gōng jù qīng jì téng zhú bù dài bù bīng jìng báo chéng xià xián yí bù kè ér jìng xià zhī hé yě
既而诸将奉贺，因问曰：“始大王野战破贼，其主尚保坚城，王无攻具，轻骑腾逐，不待步兵，径薄城下，咸疑不克，而竟下之，何也？
tài zōng yuē cǐ yǐ quán dào pò zhī shǐ qí jì bù xiá fā yǐ gù kè yě
”太宗曰： “此以权道迫之，使其计不暇发，以故克也。
luō shì wǎng nián zhī shèng jiān fù yǎng ruì rì jiǔ jiàn wú bù chū yì zài xiāng qīng
罗恃往年之胜，兼复养锐日久，见吾不出，意在相轻。
jīn xǐ wú chū xī bīng lái zhàn suī jī pò zhī qín shā gài shǎo
今喜吾出，悉兵来战，虽击破之，擒杀盖少。
ruò bù jí niè hái zǒu tóu chéng rén gǎo shōu ér fǔ zhī zé biàn wèi kě de yǐ
若不急蹑，还走投城，仁杲收而抚之，则便未可得矣。
qiě qí bīng zhòng jiē lǒng xī rén yī bài pī tuì bù jí huí gù sàn guī lǒng wài zé zhé zhí zì xū wǒ jūn suí ér pò zhī suǒ yǐ jù ér jiàng yě
且其兵众皆陇西人，一败披退，不及回顾， 散归陇外，则折墌自虚，我军随而迫之，所以惧而降也。
cǐ kě wèi chéng suàn zhū jūn jǐn bú jiàn yé
此可谓成算，诸君尽不见耶？
zhū jiāng yuē cǐ fēi fán rén suǒ néng jí yě
”诸将曰：“此非凡人所能及也。
huò zéi bīng jīng qí shén zhòng hái lìng rén gǎo xiōng dì jí zéi shuài zōng luō dí zhǎng sūn děng lǐng zhī
”获贼兵精骑甚众，还令仁杲兄弟及贼帅宗罗、翟长孙等领之。
tài zōng yǔ zhī yóu liè chí shè wú suǒ jiān rán
太宗与之游猎驰射，无所间然。
zéi tú hé ēn shè qì xián yuàn xiào sǐ
贼徒荷恩慑气，咸愿效死。
shí li mì chū fù gāo zǔ lìng mì chí chuán yíng tài zōng yú bīn zhōu
时李密初附，高祖令密驰传迎太宗于豳州。
mì jiàn tài zōng tiān zī shén wǔ jūn wēi yán sù jīng sǒng tàn fú sī wèi yīn kāi shān yuē zhēn yīng zhǔ yě
密见太宗天姿神武，军威严肃，惊悚叹服，私谓殷开山曰：“真英主也。
bù rú cǐ hé yǐ dìng huò luàn hu
不如此，何以定祸乱乎？
kǎi xuán xiàn jié yú tài miào
”凯旋，献捷于太庙。
bài tài wèi shǎn dōng dào xíng tái shàng shū lìng zhèn cháng chūn gōng guān dōng bīng mǎ bìng shòu jié dù
拜太尉、陕东道行台尚书令，镇长春宫，关东兵马并受节度。
xún jiā zuǒ wǔ hou dà jiàng jūn liáng zhōu zǒng guǎn
寻加左武候大将军、 凉州总管。
sòng jīn gāng zhī xiàn huì zhōu yě bīng fēng shén ruì
宋金刚之陷浍州也，兵锋甚锐。
gāo zǔ yǐ wáng xíng běn shàng jù pú zhōu lǚ chóng mào fǎn yú xià xiàn jìn huì èr zhōu xiāng jì xiàn méi guān zhōng zhèn hài nǎi shǒu chì yuē zéi shì rú cǐ nán yǔ zhēng fēng yi qì hé dōng zhī de jǐn shǒu guān xī ér yǐ
高祖以王行本尚据蒲州，吕崇茂反于夏县，晋、 浍二州相继陷没，关中震骇，乃手敕曰：“贼势如此，难与争锋，宜弃河东之地， 谨守关西而已。
tài zōng shàng biǎo yuē tài yuán wáng yè suǒ jī guó zhī gēn běn hé dōng yīn shí jīng yì suǒ zī
”太宗上表曰：“太原王业所基，国之根本，河东殷实，京邑所资。
ruò jǔ ér qì zhī chén qiè fèn hèn
若举而弃之，臣窃愤恨。
yuàn jiǎ jīng bīng sān wàn bì néng píng tiǎn wǔ zhōu kè fù fén jìn
愿假精兵三万，必能平殄武周，克复汾、晋。
gāo zǔ yú shì xī fā guān zhōng bīng yǐ yì zhī yòu xìng cháng chūn gōng qīn sòng tài zōng
”高祖于是悉发关中兵以益之，又幸长春宫亲送太宗。
èr nián shí yī yuè tài zōng lǜ zhòng qù lóng mén guān lǚ bīng ér dù zhī jìn tún bǎi bì yǔ zéi jiāng sòng jīn gāng xiāng chí
二年十一月，太宗率众趣龙门关，履冰而渡之，进屯柏壁，与贼将宋金刚相持。
xún ér yǒng ān wáng xiào jī bài yú xià xiàn yú yún dú gū huái ēn táng jiǎn bìng wèi zéi jiāng xún xiāng yù chí jìng dé suǒ zhí jiāng hái huì zhōu
寻而永安王孝基败于夏县，于筠、独孤怀恩、唐俭并为贼将寻相、尉迟敬德所执，将还浍州。
tài zōng qiǎn yīn kāi shān qín shū bǎo yāo zhī yú měi liáng chuān dà pò zhī xiāng děng jǐn yǐ shēn miǎn xī lǔ qí zhòng fù guī bǎi bì
太宗遣殷开山、秦叔宝邀之于美良川，大破之，相等仅以身免，悉虏其众，复归柏壁。
yú shì zhū jiāng xián qǐng zhàn tài zōng yuē jīn gāng xuán jūn qiān lǐ shēn rù wú de jīng bīng xiāo jiàng jiē zài yú cǐ
于是诸将咸请战，太宗曰： “金刚悬军千里，深入吾地，精兵骁将，皆在于此。
wǔ zhōu jù tài yuán zhuān yǐ jīn gāng yǐ wéi hàn
武周据太原，专倚金刚以为捍。
shì zú suī zhòng nèi shí kōng xū yì zài sù zhàn
士卒虽众，内实空虚，意在速战。
wǒ jiān yíng xù ruì yǐ cuò qí fēng liáng jǐn jì qióng zì dāng dùn zǒu
我坚营蓄锐以挫其锋，粮尽计穷，自当遁走。
sān nián èr yuè jīn gāng jìng yǐ zhòng něi ér dùn tài zōng zhuī zhī zhì jiè zhōu
三年二月，金刚竟以众馁而遁，太宗追之至介州。
jīn gāng liè zhèn nán běi qī lǐ yǐ jù guān jūn
金刚列阵，南北七里，以拒官军。
tài zōng qiǎn zǒng guǎn li shì jī chéng yǎo jīn qín shū bǎo dāng qí běi dí zhǎng sūn qín wǔ tōng dāng qí nán
太宗遣总管李世𪟝、程咬金、秦叔宝当其北，翟长孙、秦武通当其南。
zhū jūn zhàn xiǎo què wèi zéi suǒ chéng
诸军战小却，为贼所乘。
tài zōng lǜ jīng qí jī zhī chōng qí zhèn hòu zéi zhòng dà bài zhuī bēn shù shí lǐ
太宗率精骑击之，冲其阵后，贼众大败，追奔数十里。
jìng dé xiāng shuài zhòng bā qiān lái jiàng hái lìng jìng dé dū zhī yǔ jūn yíng xiāng cān
敬德、 相率众八千来降，还令敬德督之，与军营相参。
qū tū tōng jù qí wèi biàn zhòu yǐ wéi qǐng
屈突通惧其为变，骤以为请。
tài zōng yuē xī xiāo wáng tuī chì xīn zhì rén fù zhōng bìng néng bì mìng jīn wěi rèn jìng dé yòu hé yí yě
太宗曰：“昔萧王推赤心置人腹中，并能毕命，今委任敬德，又何疑也。
yú shì liú wǔ zhōu bēn yú tū jué bìng fén xī fù jiù de
”于是刘武周奔于突厥，并、汾悉复旧地。
zhào jiù jūn jiā bài yì zhōu dào héng tái shàng shū lìng
诏就军加拜益州道行台尚书令。
qī yuè zǒng lǜ zhū jūn gōng wáng shì chōng yú luò yì shī cì gǔ zhōu
七月，总率诸军攻王世充于洛邑，师次谷州。
shì chōng lǜ jīng bīng sān wàn zhèn yú cí jiàn tài zōng yǐ qīng jì tiāo zhī
世充率精兵三万阵于慈涧，太宗以轻骑挑之。
shí zhòng guǎ bù dí xiàn yú chóng wéi zuǒ yòu xián jù
时众寡不敌，陷于重围，左右咸惧。
tài zōng mìng zuǒ yòu xiān guī dú liú hòu diàn
太宗命左右先归，独留后殿。
shì chōng xiāo jiàng shàn xióng xìn shù bǎi qí jiā dào lái bī jiāo qiǎng jìng jìn tài zōng jǐ wèi suǒ bài
世充骁将单雄信数百骑夹道来逼，交抢竞进，太宗几为所败。
tài zōng zuǒ yòu shè zhī wú bù yīng xián ér dào huò qí dà jiàng yàn qí
太宗左右射之，无不应弦而倒，获其大将燕颀。
shì chōng nǎi bá cí jiàn zhī zhèn guī yú dōng dōu
世充乃拔慈涧之镇归于东都。
tài zōng qiǎn xíng jūn zǒng guǎn shǐ wàn bǎo zì yi yáng nán jù lóng mén liú dé wēi zì tài xíng dōng wéi hé nèi wáng jūn kuò zì luò kǒu duàn zéi liáng dào
太宗遣行军总管史万宝自宜阳南据龙门，刘德威自太行东围河内，王君廓自洛口断贼粮道。
yòu qiǎn huáng jūn hàn yè cóng xiào shuǐ hé zhōng xià zhōu shī xí huí luò chéng kè zhī
又遣黄君汉夜从孝水河中下舟师袭回洛城，克之。
huáng hé yǐ nán mò bù xiǎng yìng chéng bǎo xiāng cì lái jiàng
黄河已南，莫不响应，城堡相次来降。
dà jūn jìn tún máng shān
大军进屯邙山。
jiǔ yuè tài zōng yǐ wǔ bǎi qí xiān guān zhàn de zú yǔ shì chōng wàn yú rén xiāng yù huì zhàn fù pò zhī zhǎn shǒu sān qiān yú jí huò dà jiàng chén zhì lüè shì chōng jǐn yǐ shēn miǎn
九月，太宗以五百骑先观战地，卒与世充万余人相遇，会战，复破之，斩首三千余级，获大将陈智略，世充仅以身免。
qí suǒ shǔ yún zhōu zǒng guǎn yáng qìng qiǎn shǐ qǐng xiáng qiǎn li shì jī lǜ shī chū huán yuán dào ān fǔ qí zhòng
其所署筠州总管杨庆遣使请降，遣李世𪟝 率师出轘辕道安抚其众。
xíng biàn wěi yù jiǔ zhōu xiāng jì lái jiàng
荥、汴、洧、豫九州相继来降。
shì chōng suì qiú jiù yú dòu jiàn dé
世充遂求救于窦建德。
sì nián èr yuè yòu jìn tún qīng chéng gōng
四年二月，又进屯青城宫。
yíng lěi wèi lì shì chōng zhòng èr wàn zì fāng zhū mén lín gǔ shuǐ ér zhèn
营垒未立，世充众二万自方诸门临谷水而阵。
tài zōng yǐ jīng qí zhèn yú běi máng shān lìng qū tū tōng lǜ bù zú wǔ qiān dù shuǐ yǐ jī zhī yīn jiè tōng yuē dài bīng jiāo jí fàng yān wú dāng lǜ qí jūn nán xià
太宗以精骑阵于北邙山，令屈突通率步卒五千渡水以击之，因诫通曰：“待兵交即放烟， 吾当率骑军南下。
bīng cái jiē tài zōng yǐ qí chōng zhī tǐng shēn xiān jìn yǔ tōng biǎo lǐ xiāng yìng
”兵才接，太宗以骑冲之，挺身先进，与通表里相应。
zéi zhòng shū sǐ zhàn sàn ér fù hé zhě shù yān
贼众殊死战，散而复合者数焉。
zì chén jí wǔ zéi zhòng shǐ tuì
自辰及午，贼众始退。
zòng bīng chéng zhī fú zhǎn bā qiān rén yú shì jìn yíng chéng xià
纵兵乘之，俘斩八千人，于是进营城下。
shì chōng bù gǎn fù chū dàn yīng chéng zì shǒu yǐ dài jiàn dé zhī yuán
世充不敢复出，但婴城自守，以待建德之援。
tài zōng qiǎn zhū jūn jué qiàn zā bù cháng wéi yǐ shǒu zhī
太宗遣诸军掘堑，匝布长围以守之。
wú wáng dù fú wēi qiǎn qí jiāng chén zhèng tōng xú zhào zōng lǜ jīng bīng èr qiān lái huì yú jūn suǒ
吴王杜伏威遣其将陈正通、徐召宗率精兵二千来会于军所。
wěi zhèng zhōu sī mǎ chén yuè yǐ wǔ láo jiàng jiāng jūn wáng jūn kuò yīng zhī qín qí wěi jīng wáng wáng xíng běn
伪郑州司马沈悦以武牢降，将军王君廓应之，擒其伪荆王王行本。
huì dòu jiàn dé yǐ bīng shí yú wàn lái yuán shì chōng zhì yú suān zǎo
会窦建德以兵十余万来援世充，至于酸枣。
xiāo yǔ qū tū tōng fēng dé yí jiē yǐ fù bèi shòu dí kǒng fēi wàn quán qǐng tuì shī gǔ zhōu yǐ guān zhī
萧瑀、屈突通、封德彝皆以腹背受敌，恐非万全，请退师谷州以观之。
tài zōng yuē shì chōng liáng jǐn nèi wài lí xīn wǒ dāng bù láo gōng jī zuò shōu qí bì
太宗曰：“世充粮尽，内外离心，我当不劳攻击，坐收其敝。
jiàn dé xīn pò mèng hǎi gōng jiāng jiāo zú duò wú dāng jìn jù wǔ láo è qí jīn yào
建德新破孟海公，将骄卒惰，吾当进据武牢，扼其襟要。
zéi ruò mào xiǎn yǔ wǒ zhēng fēng pò zhī bì yǐ
贼若冒险与我争锋，破之必矣。
rú qí bù zhàn xún rì jiān shì chōng dāng zì kuì
如其不战，旬日间世充当自溃。
ruò bù sù jìn zéi rù wǔ láo zhū chéng xīn fù bì bù néng shǒu
若不速进，贼入武牢，诸城新附，必不能守。
èr zéi bìng lì jiāng ruò zhī hé
二贼并力，将若之何？
tōng yòu qǐng jiě wéi jiù xiǎn yǐ hou qí biàn tài zōng bù xǔ
” 通又请解围就险以候其变，太宗不许。
yú shì liú tōng fǔ qí wáng yuán jí yǐ wéi shì chōng qīn lǜ bù qí sān qiān wǔ bǎi rén qù wǔ láo
于是留通辅齐王元吉以围世充，亲率步骑三千五百人趣武牢。
jiàn dé zì xíng yáng xī shàng zhù lěi yú bǎn zhǔ tài zōng zhūn wǔ láo xiāng chí èr shí yú rì
建德自荥阳西上，筑垒于板渚，太宗屯武牢，相持二十余日。
dié zhě yuē jiàn dé cì guān jūn chú jǐn hou mù mǎ yú hé běi yīn jiāng xí wǔ láo
谍者曰：“建德伺官军刍尽，候牧马于河北，因将袭武牢。
tài zōng zhī qí móu suì mù mǎ hé běi yǐ yòu zhī
”太宗知其谋，遂牧马河北以诱之。
jí cháo jiàn dé guǒ xī zhòng ér zhì chén bīng fàn shuǐ shì chōng jiāng guō shì héng zhèn yú qí nán mián hù shù lǐ gǔ zào zhū jiāng dà jù
诘朝，建德果悉众而至，陈兵泛水，世充将郭士衡阵于其南，绵互数里，鼓噪，诸将大惧。
tài zōng jiāng shù qí shēng gāo qiū yǐ wàng zhī wèi zhū jiāng yuē zéi qǐ shān dōng wèi jiàn dà dí
太宗将数骑升高丘以望之，谓诸将曰：“贼起山东，未见大敌。
jīn dù xiǎn ér áo shì wú zhèng lìng
今度险而嚣， 是无政令；
bī chéng ér zhèn yǒu qīng wǒ xīn
逼城而阵，有轻我心。
wǒ àn bīng bù chū bǐ nǎi qì shuāi zhèn jiǔ zú jī bì jiāng zì tuì zhuī ér jī zhī wú wǎng bù kè
我按兵不出，彼乃气衰，阵久卒饥，必将自退， 追而击之，无往不克。
wú yǔ gōng děng yuē bì yǐ wǔ shí hòu pò zhī
吾与公等约，必以午时后破之。
jiàn dé liè zhèn zì chén zhì wǔ bīng shì jī juàn jiē zuò liè yòu zhēng yǐn shuǐ qūn xún liǎn tuì
”建德列阵，自辰至午，兵士饥倦，皆坐列，又争饮水，逡巡敛退。
tài zōng yuē kě jī yǐ
太宗曰：“可击矣！
qīn lǜ qīng jì zhuī ér yòu zhī zhòng jì zhì
”亲率轻骑追而诱之， 众继至。
jiàn dé huí shī ér zhèn wèi jí zhěng liè tài zōng xiān dēng jī zhī suǒ xiàng jiē mí
建德回师而阵，未及整列，太宗先登击之，所向皆靡。
é ér zhòng jūn hé zhàn áo chén sì qǐ
俄而众军合战，嚣尘四起。
tài zōng lǜ shǐ dà nài chéng yǎo jīn qín shū bǎo yǔ wén xīn děng huī fān ér rù zhí tū chū qí zhèn hòu zhāng wǒ qí zhì
太宗率史大奈、程咬金、秦叔宝、宇文歆等挥幡而入，直突出其阵后，张我旗帜。
zéi gù jiàn zhī dà kuì
贼顾见之，大溃。
zhuī bēn sān shí lǐ zhǎn shǒu sān qiān yú jí lǔ qí zhòng wǔ wàn shēng qín jiàn dé yú zhèn
追奔三十里，斩首三千余级，虏其众五万，生擒建德于阵。
tài zōng shù zhī yuē wǒ yǐ gān gē wèn zuì běn zài wáng shì chōng dé shī cún wáng bù yù rǔ shì hé gù yuè jìng fàn wǒ bīng fēng
太宗数之曰：“我以干戈问罪，本在王世充，得失存亡，不预汝事，何故越境， 犯我兵锋？
jiàn dé gǔ lì ér yán yuē jīn ruò bù lái kǒng láo yuǎn qǔ
”建德股栗而言曰：“今若不来，恐劳远取。
gāo zǔ wén ér dà yuè shǒu zhào yuē
”高祖闻而大悦，手诏曰；
duò shì fēn bēng xiáo hán gé jué
“隋氏分崩，崤函隔绝。
liǎng xióng hé shì yī zhāo qīng dàng
两雄合势，一朝清荡。
bīng jì kè jié gèng wú sǐ shāng
兵既克捷，更无死伤。
wú kuì wéi chén bù yōu qí fù bìng rǔ gōng yě
无愧为臣， 不忧其父，并汝功也。
nǎi jiāng jiàn dé zhì dōng dōu chéng xià
”乃将建德至东都城下。
shì chōng jù lǜ qí guān shǔ èr qiān yú rén yì jūn mén qǐng xiáng shān dōng xī píng
世充惧，率其官属二千余人诣军门请降，山东悉平。
tài zōng rù jù gōng chéng lìng xiāo yǔ dòu guǐ děng fēng shǒu fǔ kù yī wú suǒ qǔ lìng jì shì fáng xuán líng shōu duò tú jí
太宗入据宫城，令萧瑀、窦轨等封守府库，一无所取，令记室房玄龄收隋图籍。
yú shì zhū qí tóng wù duàn dá děng wǔ shí yú rén wang bèi qiú jìn zhě xī shì zhī fēi zuì zhū lù zhě jì ér lěi zhī
于是诛其同恶段达等五十余人，枉被囚禁者悉释之，非罪诛戮者祭而诔之。
dà xiǎng jiàng shì bān cì yǒu chà
大飨将士，班赐有差。
gāo zǔ lìng shàng shū zuǒ pú yè péi jì láo yú jūn zhōng
高祖令尚书左仆射裴寂劳于军中。
liù yuè kǎi xuán
六月，凯旋。
tài zōng qīn pī huáng jīn jiǎ zhèn tiě mǎ yī wàn qí jiá shì sān wàn rén qián hòu bù gǔ chuī fú èr wěi zhǔ jí duò shì qì wù niǎn lù xiàn yú tài miào
太宗亲披黄金甲，阵铁马一万骑，甲士三万人，前后部鼓吹，俘二伪主及隋氏器物辇辂献于太庙。
gāo zǔ dà yuè xíng yǐn zhì lǐ yǐ xiǎng yān
高祖大悦，行饮至礼以享焉。
gāo zǔ yǐ zì gǔ jiù guān bù chēng shū gōng nǎi bié biǎo huī hào yòng jīng xūn dé
高祖以自古旧官不称殊功，乃别表徽号，用旌勋德。
shí yuè jiā hào tiān cè shàng jiàng shǎn dōng dào dà xíng tái wèi zài wáng gōng shàng
十月，加号天策上将、陕东道大行台，位在王公上。
zēng yì èr wàn hù tōng qián sān wàn hù
增邑二万户，通前三万户。
cì jīn lù yī chéng gǔn miǎn zhī fú yù bì yī shuāng huáng jīn liù qiān jīn qián hòu bù gǔ chuī jí jiǔ bù zhī lè bān jiàn sì shí rén
赐金辂一乘，衮冕之服，玉璧一双，黄金六千斤，前后部鼓吹及九部之乐，班剑四十人。
yú shí hǎi nèi jiàn píng tài zōng nǎi ruì yì jīng jí kāi wén xué guǎn yǐ dài sì fāng zhī shì
于时海内渐平，太宗乃锐意经籍，开文学馆以待四方之士。
xíng tái sī xūn láng zhōng dù rú huì děng shí yǒu bā rén wéi xué shì měi gēng zhí gé xià jiàng yǐ wēn yán yǔ zhī tǎo lùn jīng yì huò yè fēn ér ba
行台司勋郎中杜如晦等十有八人为学士，每更直阁下，降以温颜，与之讨论经义，或夜分而罢。
wèi jǐ dòu jiàn dé jiù jiāng liú hēi tà jǔ bīng fǎn jù míng zhōu
未几，窦建德旧将刘黑闼举兵反，据洺州。
shí èr yuè tài zōng zǒng róng dōng tǎo
十二月，太宗总戎东讨。
wǔ nián zhēng yuè jìn jūn féi xiāng fēn bīng jué qí liáng dào xiāng chí liǎng yuè
五年正月，进军肥乡，分兵绝其粮道，相持两月。
hēi tà jiǒng jí qiú zhàn lǜ bù qí èr wàn nán dù míng shuǐ chen yā guān jūn
黑闼窘急求战，率步骑二万，南渡洺水，晨压官军。
tài zōng qīn lǜ jīng qí jī qí mǎ jūn pò zhī chéng shèng rǒu qí bù zú zéi dà kuì zhǎn shǒu wàn yú jí
太宗亲率精骑，击其马军，破之， 乘胜蹂其步卒，贼大溃，斩首万余级。
xiān shì tài zōng qiǎn yàn míng shuǐ shàng liú shǐ qiǎn lìng hēi tà de dù
先是，太宗遣堰洺水上流使浅，令黑闼得渡。
jí zhàn nǎi lìng jué yàn shuǐ dà zhì shēn zhàng yú zéi tú jì bài fù shuǐ zhě jiē nì sǐ yān
及战，乃令决堰，水大至，深丈余，贼徒既败，赴水者皆溺死焉。
hēi tà yǔ èr bǎi yú qí běi zǒu tū jué xī lǔ qí zhòng hé běi píng
黑闼与二百余骑北走突厥，悉虏其众，河北平。
shí xú yuán lǎng zǔ bīng xú yǎn tài zōng huí shī tǎo píng zhī yú shì hé jì jiāng huái zhū jùn yì jiē píng
时徐圆朗阻兵徐、兖，太宗回师讨平之，于是河、 济、江、淮诸郡邑皆平。
shí yuè jiā zuǒ yòu shí èr wèi dà jiàng jūn
十月，加左右十二卫大将军。
qī nián qiū tū jué xié lì tū lì èr kè hán zì yuán zhōu rù kòu qīn rǎo guān zhōng
七年秋，突厥颉利、突利二可汗自原州入寇，侵扰关中。
yǒu shuō gāo zǔ yún zhǐ wèi fǔ cáng zǐ nǚ zài jīng shī gù tū jué lái ruò shāo què cháng ān ér bù dōu zé hú kòu zì zhǐ
有说高祖云：“只为府藏子女在京师，故突厥来，若烧却长安而不都，则胡寇自止。
gāo zǔ nǎi qiǎn zhōng shū shì láng yǔ wén shì jí xíng shān nán kě jū zhī de jí yù yí dōu
”高祖乃遣中书侍郎宇文士及行山南可居之地，即欲移都。
xiāo yǔ děng jiē yǐ wéi fēi rán zhōng bù gǎn fàn yán zhèng jiàn
萧瑀等皆以为非，然终不敢犯颜正谏。
tài zōng dú yuē huò qù bìng hàn tíng zhī jiàng shuài ěr yóu qiě zhì miè xiōng nú
太宗独曰：“霍去病，汉廷之将帅耳，犹且志灭匈奴。
chén tiǎn bèi fān wéi shàng shǐ hú chén bù xī suì lìng bì xià yì yù qiān dū cǐ chén zhī zé yě
臣忝备籓维，尚使胡尘不息， 遂令陛下议欲迁都，此臣之责也。
xìng qǐ tīng chén yī shēn wēi xiào qǔ bǐ xié lì
幸乞听臣一申微效，取彼颉利。
ruò yī liǎng nián jiān bù xì qí jǐng xú jiàn yí dōu zhī cè chén dāng bù gǎn fù yán
若一两年间不系其颈，徐建移都之策，臣当不敢复言”。
gāo zǔ nù réng qiǎn tài zōng jiāng sān shí yú qí xíng chǎn
高祖怒，仍遣太宗将三十余骑行刬。
hái rì gù zòu bì bù kě yí dōu gāo zǔ suì zhǐ
还日， 固奏必不可移都，高祖遂止。
bā nián jiā zhōng shū lìng
八年，加中书令。
jiǔ nián huáng tài zǐ jiàn chéng qí wáng yuán jí móu hài tài zōng
九年，皇太子建成、齐王元吉谋害太宗。
liù yuè sì rì tài zōng lǜ zhǎng sūn wú jì yù chí jìng dé fáng xuán líng dù rú huì yǔ wén shì jí gāo shì lián hóu jūn jí chéng zhī jié qín shū bǎo duàn zhì xuán qū tū tōng zhāng shì guì děng yú xuán wǔ mén zhū zhī
六月四日，太宗率长孙无忌、尉迟敬德、房玄龄、杜如晦、宇文士及、高士廉、侯君集、程知节、秦叔宝、段志玄、屈突通、张士贵等于玄武门诛之。
jiǎ zǐ lì wèi huáng tài zǐ shù zhèng jiē duàn jué
甲子，立为皇太子，庶政皆断决。
tài zōng nǎi zòng jìn yuàn suǒ yǎng yīng quǎn bìng tíng zhū fāng suǒ jìn zhēn yì zhèng shàng jiǎn sù tiān xià dà yuè
太宗乃纵禁苑所养鹰犬，并停诸方所进珍异，政尚简肃，天下大悦。
yòu lìng bǎi guān gè shàng fēng shì bèi chén ān rén lǐ guó zhī yào
又令百官各上封事，备陈安人理国之要。
jǐ sì lìng yuē yī lǐ èr míng bù piān huì
己巳，令曰：“依礼，二名不偏讳。
jìn dài yǐ lái liǎng zì jiān bì fèi quē yǐ duō shuài yì ér xíng yǒu wéi jīng diǎn
近代已来，两字兼避，废阙已多， 率意而行，有违经典。
qí guān hào rén míng gōng sī wén jí yǒu shì mín liǎng zì bù lián xù zhě bìng bù xū huì
其官号、人名、公私文籍，有‘世民’两字不连续者，并不须讳。
ba yōu zhōu dà dū dū fǔ
”罢幽州大都督府。
xīn wèi fèi shǎn dōng dào dà xíng tái zhì luò zhōu dū dū fǔ fèi yì zhōu dào héng tái zhì yì zhōu dà dū dū fǔ
辛未，废陕东道大行台，置洛州都督府，废益州道行台， 置益州大都督府。
rén wǔ yōu zhōu dà dū dū lú jiāng wáng yuàn móu nì fèi wèi shù rén
壬午，幽州大都督庐江王瑗谋逆，废为庶人。
yǐ yǒu ba tiān cè fǔ
乙酉，罢天策府。
qī yuè rén chén
七月壬辰，
tài zǐ zuǒ shù zǐ gāo shì lián wèi shì zhōng
太子左庶子高士廉为侍中，
yòu shù zǐ fáng xuán líng wèi zhōng shū lìng
右庶子房玄龄为中书令，
shàng shū yòu pú yè xiāo yǔ wèi shàng shū zuǒ pú yè
尚书右仆射萧瑀为尚书左仆射，
lì bù shàng shū yáng gōng rén wèi yōng zhōu mù
吏部尚书杨恭仁为雍州牧，
tài zǐ zuǒ shù zǐ zhǎng sūn wú jì wèi lì bù shàng shū
太子左庶子长孙无忌为吏部尚书，
yòu shù zǐ dù rú huì wèi bīng bù shàng shū
右庶子杜如晦为兵部尚书，
tài zǐ zhān shì yǔ wén shì jí wèi zhōng shū lìng
太子詹事宇文士及为中书令，
fēng dé yí wèi shàng shū yòu pú yè
封德彝为尚书右仆射。
bā yuè guǐ hài gāo zǔ chuán wèi yú huáng tài zǐ tài zōng jí wèi yú dōng gōng xiǎn dé diàn
八月癸亥，高祖传位于皇太子，太宗即位于东宫显德殿。
qiǎn sī kōng wèi guó gōng péi jì chái gào yú nán jiāo
遣司空、魏国公裴寂柴告于南郊。
dà shè tiān xià
大赦天下。
wǔ dé yuán nián yǐ lái zé qíng liú pèi zhě bìng fàng hái
武德元年以来责情流配者并放还。
wén wǔ guān wǔ pǐn yǐ shàng xiān wú jué zhě cì jué yī jí liù pǐn yǐ xià jiā xūn yī zhuǎn
文武官五品已上先无爵者赐爵一级，六品已下加勋一转。
tiān xià gěi fù yī nián
天下给复一年。
guǐ yǒu fàng yè tíng gōng nǚ sān qiān yú rén
癸酉，放掖庭宫女三千余人。
jiǎ xū tū jué xié lì tū lì kòu jīng zhōu
甲戌，突厥颉利、突利寇泾州。
yǐ hài tū jué jìn kòu wǔ gōng jīng shī jiè yán
乙亥，突厥进寇武功，京师戒严。
bǐng zǐ lì fēi zhǎng sūn shì wèi huáng hòu
丙子，立妃长孙氏为皇后。
jǐ mǎo tū jué kòu gāo líng
己卯，突厥寇高陵。
xīn sì xíng jūn zǒng guǎn yù chí jìng dé yǔ tū jué zhàn yú jīng yáng dà pò zhī zhǎn shǒu qiān yú jí
辛巳，行军总管尉迟敬德与突厥战于泾阳，大破之， 斩首千余级。
guǐ wèi tū jué xié lì zhì yú wèi shuǐ biàn qiáo zhī běi qiǎn qí qiú shuài zhí shī sī lì rù cháo wèi chān zì zhāng xíng shì tài zōng mìng qiú zhī
癸未，突厥颉利至于渭水便桥之北，遣其酋帅执失思力入朝为觇，自张形势，太宗命囚之。
qīn chū xuán wǔ mén chí liù qí xìng wèi shuǐ shàng yǔ xié lì gé jīn ér yǔ zé yǐ fù yuē
亲出玄武门，驰六骑幸渭水上，与颉利隔津而语，责以负约。
é ér zhòng jūn jì zhì xié lì jiàn jūn róng jì shèng yòu zhī sī lì jiù jū yóu shì dà jù suì qǐng hé zhào xǔ yān
俄而众军继至，颉利见军容既盛，又知思力就拘，由是大惧，遂请和，诏许焉。
jí rì hái gōng
即日还宫。
yǐ yǒu yòu xìng biàn qiáo yǔ xié lì xíng bái mǎ shè méng tū jué yǐn tuì
乙酉，又幸便桥，与颉利刑白马设盟，突厥引退。
jiǔ yuè bǐng xū xié lì xiàn mǎ sān qiān pǐ yáng wàn kǒu dì bù shòu lìng xié lì guī suǒ lüè zhōng guó hù kǒu
九月丙戌，颉利献马三千匹、羊万口，帝不受，令颉利归所掠中国户口。
dīng wèi yǐn zhū wèi qí bīng tǒng jiāng děng xí shè yú xiǎn dé diàn tíng wèi jiāng jūn yǐ xià yuē zì gǔ tū jué yǔ zhōng guó gèng yǒu shèng shuāi
丁未，引诸卫骑兵统将等习射于显德殿庭，谓将军已下曰：“自古突厥与中国更有盛衰。
ruò xuān yuán shàn yòng wǔ bīng jí néng běi zhú xūn yù
若轩辕善用五兵，即能北逐獯鬻；
zhōu xuān qū chí fāng zhào yì néng zhì shèng tài yuán
周宣驱驰方、召，亦能制胜太原。
zhì hàn jìn zhī jūn dǎi yú suí dài bù shǐ bīng shì sù xí gān gē tū jué lái qīn mò néng kàng yù zhì yí zhōng guó shēng mín tú tàn yú kòu shǒu
至汉、晋之君，逮于隋代，不使兵士素习干戈，突厥来侵，莫能抗御，致遗中国生民涂炭于寇手。
wǒ jīn bù shǐ rǔ děng chuān chí zhù yuàn zào zhū yín fèi nóng mín zì lìng yì lè bīng shì wéi xí gōng mǎ zhù shǐ rǔ dòu zhàn yì wàng rǔ qián wú héng dí
我今不使汝等穿池筑苑， 造诸淫费，农民恣令逸乐，兵士唯习弓马，庶使汝斗战，亦望汝前无横敌。
yú shì měi rì yǐn shù bǎi rén yú diàn qián jiào shè dì qīn zì lín shì shè zhòng zhě suí shǎng gōng dāo bù bó
”于是每日引数百人于殿前教射，帝亲自临试，射中者随赏弓刀、布帛。
cháo chén duō yǒu jiàn zhě yuē xiān wáng zhì fǎ yǒu yǐ bīng rèn zhì yù suǒ zhě xíng zhī suǒ yǐ fáng méng dù jiàn bèi bù yú yě
朝臣多有谏者， 曰：“先王制法，有以兵刃至御所者刑之，所以防萌杜渐，备不虞也。
jīn yǐn bì zú zhī rén wān hú zòng shǐ yú xuān bì zhī cè bì xià qīn zài qí jiān zhèng kǒng huò chū fēi yì fēi suǒ yǐ wéi shè jì jì yě
今引裨卒之人，弯弧纵矢于轩陛之侧，陛下亲在其间，正恐祸出非意，非所以为社稷计也。
shàng bù nà
” 上不纳。
zì shì hòu shì zú jiē wèi jīng ruì
自是后，士卒皆为精锐。
rén zǐ zhào sī jiā bù dé zhé lì yāo shén wàng shè yín sì fēi lǐ cí dǎo yī jiē jìn jué
壬子，诏私家不得辄立妖神，妄设淫祀，非礼祠祷，一皆禁绝。
qí guī yì wǔ zhào zhī wài zhū zá zhàn bo yì jiē tíng duàn
其龟易五兆之外，诸杂占卜，亦皆停断。
zhǎng sūn wú jì fēng qí guó gōng fáng xuán líng xíng guó gōng yù chí jìng dé wú guó gōng dù rú huì cài guó gōng hóu jūn jí lù guó gōng
长孙无忌封齐国公，房玄龄邢国公，尉迟敬德吴国公，杜如晦蔡国公，侯君集潞国公。
dōng shí yuè bǐng chén shuò rì yǒu shí zhī
冬十月丙辰朔，日有蚀之。
guǐ hài lì zhōng shān wáng chéng qián wèi huáng tài zǐ
癸亥，立中山王承干为皇太子。
guǐ yǒu
癸酉，
péi jì shí shí fēng yī qiān wǔ bǎi hù
裴寂食实封一千五百户，
zhǎng sūn wú jì wáng jūn kuò yù chí jìng dé fáng xuán líng dù rú huì yī qiān sān bǎi hù
长孙无忌、王君廓、尉迟敬德、房玄龄、杜如晦一千三百户，
zhǎng sūn shùn dé chái shào luō yì zhào jùn wáng xiào gōng yī qiān èr bǎi hù
长孙顺德、柴绍、罗艺、赵郡王孝恭一千二百户，
hóu jūn jí zhāng gōng jǐn liú shī lì yī qiān hù
侯君集、张公谨、刘师立一千户，
li shì jī liú hóng jī jiǔ bǎi hù
李世 𪟝、刘弘基九百户，
gāo shì lián yǔ wén shì jí qín shū bǎo chéng zhī jié qī bǎi hù
高士廉、宇文士及、秦叔宝、程知节七百户，
ān xìng guì ān xiū rén táng jiǎn dòu guǐ qū tū tōng xiāo yǔ fēng dé yí liú yì jié liù bǎi hù
安兴贵、安修仁、 唐俭、窦轨、屈突通、萧瑀、封德彝、刘义节六百户，
qián jiǔ lǒng fán shì xìng gōng sūn wǔ dá li mèng cháng duàn zhì xuán páng qīng yùn zhāng liàng li yào shī dù yān yuán zhòng wén sì bǎi hù
钱九陇、樊世兴、公孙武达、 李孟常、段志玄、庞卿恽、张亮、李药师、杜淹、元仲文四百户，
zhāng zhǎng xùn zhāng píng gāo lǐ ān yuǎn lǐ zǐ hé qín xíng shī mǎ sān bǎo sān bǎi hù
张长逊、张平高、 李安远、李子和、秦行师、马三宝三百户。
shí yī yuè gēng yín jiàng zōng shì fēng jùn wáng zhě bìng wèi xiàn gōng
十一月庚寅，降宗室封郡王者并为县公。
shí èr yuè guǐ yǒu qīn lù qiú tú
十二月癸酉，亲录囚徒。
shì suì xīn luó qiū cí tū jué gāo lí bǎi jì dǎng xiàng bìng qiǎn shǐ cháo gòng
是岁，新罗、龟兹、突厥、高丽、百济、党项并遣使朝贡。
zhēn guàn yuán nián chūn zhèng yuè yǐ yǒu gǎi yuán
贞观元年春正月乙酉，改元。
xīn chǒu yàn jùn wáng li yì jù jīng zhōu fǎn xún wèi zuǒ yòu suǒ zhǎn chuán shǒu jīng shī
辛丑，燕郡王李艺据泾州反，寻为左右所斩，传首京师。
gēng wǔ yǐ pú yè dòu guǐ wèi yì zhōu dà dū dū
庚午，以仆射窦轨为益州大都督。
sān yuè guǐ sì huáng hòu qīn cán
三月癸巳，皇后亲蚕。
shàng shū zuǒ pú yè sòng guó gōng xiāo yǔ wèi tài zǐ shǎo shī
尚书左仆射、宋国公萧瑀为太子少师。
bǐng wǔ zhào qí gù shàng shū pú yè cuī jì shū jǐ shì huáng mén shì láng guō zūn shàng shū yòu chéng fēng xiào yǎn děng xī shì yè zhōng míng wèi tōng xiǎn zhì cún zhōng dǎng kàng biǎo jí yán wú jiù shè jì zhī wáng suì jiàn lóng féng zhī kù
丙午，诏：“齐故尚书仆射崔季舒、给事黄门侍郎郭遵、尚书右丞封孝琰等，昔仕邺中，名位通显，志存忠谠，抗表极言，无救社稷之亡，遂见龙逢之酷。
qí jì shū zi gāng zūn zi yún xiào yǎn zi jūn zūn bìng yǐ mén zāo shí qiǎn yín xíng làn jí
其季舒子刚、遵子云、孝琰子君遵，并以门遭时谴，淫刑滥及。
yi cóng bāo jiǎng tè yì cháng lún kě miǎn nèi shì liàng cái bié xù
宜从褒奖，特异常伦，可免内侍，量才别叙。
xià sì yuè guǐ sì liáng zhōu dū du cháng lè wáng yòu liáng yǒu zuì fú zhū
夏四月癸巳，凉州都督、长乐王幼良有罪伏诛。
liù yuè xīn sì shàng shū yòu pú yè mì guó gōng fēng dé yí hōng
六月辛巳，尚书右仆射、密国公封德彝薨。
rén chén tài zǐ shǎo bǎo sòng guó gōng xiāo yǔ wèi shàng shū zuǒ pú yè
壬辰，太子少保宋国公萧瑀为尚书左仆射。
shì xià shān dōng zhū zhōu dà hàn lìng suǒ zài zhèn xù wú chū jīn nián zū fù
是夏，山东诸州大旱，令所在赈恤，无出今年租赋。
qiū qī yuè rén zǐ lì bù shàng shū qí guó gōng zhǎng sūn wú jì wèi shàng shū yòu pú yè
秋七月壬子，吏部尚书、齐国公长孙无忌为尚书右仆射。
bā yuè wù xū biǎn shì zhōng yì xīng jùn gōng gāo shì lián wèi ān zhōu dà dū dū
八月戊戌，贬侍中、义兴郡公高士廉为安州大都督。
hù bù shàng shū péi ju zú
户部尚书裴矩卒。
shì yuè guān dōng jí hé nán lǒng yòu yán biān zhū zhōu shuāng hài qiū jià
是月，关东及河南、陇右沿边诸州霜害秋稼。
jiǔ yuè xīn yǒu mìng zhòng shū shì láng wēn yàn bó shàng shū yòu chéng wèi zhēng děng fēn wǎng zhū zhōu zhèn xù
九月辛酉，命中书侍郎温彦博、尚书右丞魏征等分往诸州赈恤。
zhōng shū lìng yǐng guó gōng yǔ wén shì jí wèi diàn zhōng jiān
中书令、郢国公宇文士及为殿中监。
yù shǐ dài fū jiǎn jiào lì bù shàng shū cān yù cháo zhèng ān jí jùn gōng dù yān shǔ wèi
御史大夫、检校吏部尚书、参预朝政、安吉郡公杜淹署位。
shí èr yuè rén wǔ shàng wèi shì chén yuē shén xiān shì běn xū wàng kōng yǒu qí míng
十二月壬午，上谓侍臣曰：“神仙事本虚妄，空有其名。
qín shǐ huáng fēi fèn ài hào suì wèi fāng shì suǒ zhà nǎi qiǎn tóng nán nǚ shù qiān rén suí xú fú rù hǎi qiú xiān yào fāng shì bì qín kē nüè yīn liú bù guī
秦始皇非分爱好，遂为方士所诈，乃遣童男女数千人随徐福入海求仙药，方士避秦苛虐，因留不归。
shǐ huáng yóu hǎi cè chí chú yǐ dài zhī hái zhì shā qiū ér sǐ
始皇犹海侧踟蹰以待之，还至沙丘而死。
hàn wǔ dì wèi qiú xiān nǎi jiāng nǚ jià dào shù rén shì jì wú yàn biàn xíng zhū lù
汉武帝为求仙，乃将女嫁道术人，事既无验，便行诛戮。
jù cǐ èr shì shén xiān bù fán wàng qiú yě
据此二事，神仙不烦妄求也。
shàng shū zuǒ pú yè sòng guó gōng xiāo yǔ zuò shì miǎn
”尚书左仆射、宋国公萧瑀坐事免。
wù shēn lì zhōu dū dū yì ān wáng xiào cháng yòu wǔ wèi jiāng jūn liú dé yù děng móu fǎn fú zhū
戊申， 利州都督义安王孝常、右武卫将军刘德裕等谋反，伏诛。
shì suì guān zhōng jī zhì yǒu zhōu nán nǚ zhě
是岁，关中饥，至有鬻男女者。
èr nián chūn zhēng yuè xīn chǒu shàng shū yòu pú yè qí guó gōng zhǎng sūn wú jì wèi kāi fǔ yí tóng sān sī
二年春正月辛丑，尚书右仆射、齐国公长孙无忌为开府仪同三司。
xǐ fēng hàn wáng shǔ wèi kè wáng wèi wáng tài wèi yuè wáng chǔ wáng yòu wèi yàn wáng
迁移改封汉王恪为蜀王，卫王泰为越王，楚王为燕王。
fù zhì liù shì láng fù liù shàng shū shì bìng zhì zuǒ yòu sī láng zhōng gè yī rén
复置六侍郎，副六尚书事，并置左右司郎中各一人。
qián ān zhōu dà dū dū zhào wáng yuán jǐng wèi yōng zhōu mù shǔ wáng kè wèi yì zhōu dà dū dū yuè wáng tài wèi yáng zhōu dà dū dū
前安州大都督、赵王元景为雍州牧，蜀王恪为益州大都督，越王泰为扬州大都督。
èr yuè bǐng xū mò hé nèi shǔ
二月丙戌，靺鞨内属。
sān yuè wù shēn shuò rì yǒu shí zhī
三月戊申朔，日有蚀之。
dīng mǎo qiǎn yù shǐ dài fū dù yān xún guān nèi zhū zhōu
丁卯，遣御史大夫杜淹巡关内诸州。
chū yù fǔ jīn bǎo shú nán nǚ zì mài zhě hái qí fù mǔ
出御府金宝，赎男女自卖者还其父母。
gēng wǔ dà shè tiān xià
庚午，大赦天下。
xià sì yuè jǐ mǎo zhào hái gǔ bào lù zhě lìng suǒ zài mái yì
夏四月己卯，诏骸骨暴露者，令所在埋瘗。
bǐng shēn qì dān nèi shǔ
丙申，契丹内属。
chū zhào tiān xià zhōu xiàn bìng zhì yì cāng
初诏天下州县并置义仓。
xià zhōu zéi shuài liáng shī dōu wèi qí cóng fù dì luò rén suǒ shā yǐ chéng jiàng
夏州贼帅梁师都为其从父弟洛仁所杀，以城降。
wǔ yuè dà yǔ báo
五月，大雨雹。
liù yuè gēng yín huáng zǐ zhì shēng yàn wǔ pǐn yǐ shàng cì bó yǒu chà réng cì tiān xià shì rì shēng zhě sù
六月庚寅， 皇子治生，宴五品以上，赐帛有差，仍赐天下是日生者粟。
xīn mǎo shàng wèi shì chén yuē jūn suī bù jūn chén bù kě yǐ bù chén
辛卯，上谓侍臣曰： “君虽不君，臣不可以不臣。
péi qián tōng yáng dì jiù zuǒ yòu yě ér qīn wéi luàn shǒu
裴虔通，炀帝旧左右也，而亲为乱首。
zhèn fāng chóng jiǎng jìng yì qǐ kě yóu shǐ zǎi mín xùn sú
朕方崇奖敬义， 岂可犹使宰民训俗。
zhào yuē
”诏曰：
tiān dì dìng wèi jūn chén zhī yì yǐ zhāng
天地定位，君臣之义以彰；
bēi gāo jì chén rén lún zhī dào sī zhe
卑高既陈，人伦之道斯著。
shì yòng dǔ hòu fēng sú huà chéng tiān xià
是用笃厚风俗，化成天下。
suī fù shí jīng zhì luàn zhǔ huò hūn míng jí fēng jìng cǎo fēn fāng wú jué pōu xīn fén tǐ fù dǎo rú guī
虽复时经治乱，主或昏明，疾风劲草，芬芳无绝，剖心焚体，赴蹈如归。
fu qǐ bù ài qī chǐ zhī qū zhòng bǎi nián zhī mìng
夫岂不爱七尺之躯，重百年之命？
liàng yóu jūn chén yì zhòng míng jiào suǒ xiān gù néng míng dà jié yú dāng shí lì qīng fēng yú shēn hòu
谅由君臣义重，名教所先，故能明大节于当时，立清风于身后。
zhì rú zhào gāo zhī yǔn èr shì dǒng zhuó zhī zhèn hóng nóng rén shén suǒ jí yì dài tóng fèn
至如赵高之殒二世，董卓之鸩弘农，人神所疾，异代同愤。
kuàng fán yōng xiǎo shù yǒu huái xiōng bèi xiá guān diǎn cè mò bù zhū yí
况凡庸小竖， 有怀凶悖，遐观典策，莫不诛夷。
chén zhōu cì shǐ cháng shé xiàn nán péi qián tōng xī zài suí dài wěi zhì jìn fān yáng dì yǐ jiù dǐ zhī qíng tè xiāng ài xìng
辰州刺史、长蛇县男裴虔通，昔在隋代，委质晋籓，炀帝以旧邸之情，特相爱幸。
suì nǎi zhì miè jūn qīn qián tú shì nì mì sì jiàn xì zhāo jié qún chǒu cháng jǐ liú shǐ yī zhāo qiè fā
遂乃志蔑君亲，潜图弑逆，密伺间隙，招结群丑， 长戟流矢，一朝窃发。
tiān xià zhī è shú yún kě rěn
天下之恶，孰云可忍！
yi qí yí zōng fén shǒu yǐ zhāng dà lù
宜其夷宗焚首，以彰大戮。
dàn nián dài yì shí lèi féng shè lìng kě tè miǎn jí xíng chú míng xuē jué qiān pèi huān zhōu
但年代异时，累逢赦令，可特免极刑，除名削爵，迁配驩州。
qiū qī yuè wù shēn zhào lái zhōu cì shǐ niú fāng yù jiàng zhōu cì shǐ xuē shì liáng guǎng zhōu dū du fǔ zhǎng shǐ táng fèng yì duò wǔ yá láng jiāng gāo yuán lǐ bìng yú suí dài jù méng rèn yòng nǎi xié qì yǔ wén huà jí gòu chéng shì nì
秋七月戊申，诏：“莱州刺史牛方裕、绛州刺史薛世良、广州都督府长史唐奉义、隋武牙郎将高元礼，并于隋代俱蒙任用，乃协契宇文化及，构成弑逆。
yi yī péi qián tōng chú míng pèi liú lǐng biǎo
宜依裴虔通，除名配流岭表。
tài zōng wèi shì chén yuē tiān xià yú rén hǎo fàn xiàn zhāng fán shè yòu zhī ēn wéi jí bù guǐ zhī bèi
”太宗谓侍臣曰：“天下愚人，好犯宪章，凡赦宥之恩，唯及不轨之辈。
gǔ yǔ yuē xiǎo rén zhī xìng jūn zǐ zhī bù xìng
古语曰：‘小人之幸，君子之不幸。
yī suì zài shè hǎo rén yīn yǎ
’‘一岁再赦，好人喑哑。
fán yǎng láng yǒu zhě shāng hé jià huì jiān guǐ zhě zéi liáng rén
’凡养稂莠者伤禾稼，惠奸宄者贼良人。
xī wén wáng zuò fá xíng cí wú shè
昔文王作罚，刑兹无赦。
yòu shǔ xiān zhǔ cháng wèi zhū gě liàng yuē wú zhōu xuán chén yuán fāng zhèng kāng chéng jiān měi jiàn qǐ gào lǐ luàn zhī dào bèi yǐ céng bù yǔ shè yě
又蜀先主尝谓诸葛亮曰：‘吾周旋陈元方、郑康成间，每见启告理乱之道备矣，曾不语赦也。
fu xiǎo rén zhě dà rén zhī zéi gù zhèn yǒu tiān xià yǐ lái bù shèn fàng shè
’夫小人者，大人之贼，故朕有天下已来，不甚放赦。
jīn sì hǎi ān jìng lǐ yì xīng xíng fēi cháng zhī ēn shī bù kě shǔ jiāng kǒng yú rén cháng jì jiǎo xìng wéi yù fàn fǎ bù néng gǎi guò
今四海安静，礼义兴行，非常之恩， 施不可数，将恐愚人常冀侥幸，唯欲犯法，不能改过。
bā yuè jiǎ xū shuò xìng cháo táng qīn lǎn yuān qū
”八月甲戌朔，幸朝堂，亲览冤屈。
zì shì shàng yǐ jūn guó wú shì měi rì shì shàn yú xī gōng
自是，上以军国无事，每日视膳于西宫。
guǐ sì gōng qīng zòu yuē yī lǐ jì xià zhī yuè kě yǐ jū tái xiè
癸巳，公卿奏曰：“依礼，季夏之月，可以居台榭。
jīn lóng shǔ wèi tuì qiū lín fāng shǐ gōng zhōng bēi shī qǐng yíng yī gé yǐ jū zhī
今隆暑未退，秋霖方始，宫中卑湿，请营一阁以居之。
dì yuē zhèn yǒu qì bìng qǐ yi xià shī
”帝曰： “朕有气病，岂宜下湿。
ruò suì lái qǐng mí fèi liáng duō
若遂来请，糜费良多。
xī hàn wén dì jiāng qǐ lù tái ér xī shí jiā zhī chǎn
昔汉文帝将起露台，而惜十家之产。
zhèn dé bù dǎi yú hàn dì ér suǒ fèi guò zhī qǐ wèi wéi mín fù mǔ zhī dào yě
朕德不逮于汉帝，而所费过之，岂谓为民父母之道也。
jìng bù xǔ
”竟不许。
shì yuè hé nán hé běi dà shuāng rén jī
是月，河南、河北大霜，人饥。
jiǔ yuè bǐng wǔ zhào yuē shàng chǐ zhòng jiù xiān wáng yǐ zhī chuí fàn
九月丙午，诏曰：“尚齿重旧，先王以之垂范；
hái zhāng jiě zǔ cháo chén yú shì kè zhōng
还章解组，朝臣于是克终。
shì cài hé lè zhī yí dōng jiāo xī xù zhī zhì yǎng lǎo zhī yì yí wén kě dǔ
释菜合乐之仪，东胶西序之制，养老之义，遗文可睹。
zhèn gōng yīng dà bǎo xiàn zhāng gù shí qǐ yán zūn shì mí qiè shēn zhōng
朕恭膺大宝，宪章故实，乞言尊事，弥切深衷。
rán qíng cún jīn gǔ shì zhǒng jiāo jì ér cè míng jiù liè huò guāi dà tǐ
然情存今古，世踵浇季，而策名就列，或乖大体。
zhì ruò jīn lì jiāng jǐn sāng yú qiě pò tú jié sù xīng zhī qín wèi wù yè xíng zhī zuì
至若筋力将尽， 桑榆且迫，徒竭夙兴之勤，未悟夜行之罪。
qí yǒu xīn jīng zhǐ zú xíng kān jī lì xiè shì gōng mén shōu hái lǘ lǐ néng yǐ lǐ ràng gù kě jiā yān
其有心惊止足，行堪激励，谢事公门， 收骸闾里，能以礼让，固可嘉焉。
nèi wài wén wǔ qún guān nián gāo zhì shì kàng biǎo qù zhí zhě cān cháo zhī rì yi zài běn pǐn jiàn rèn zhī shàng
内外文武群官年高致仕、抗表去职者，参朝之日， 宜在本品见任之上。
dīng wèi wèi shì chén yuē fù rén yōu bì shēn gōng qíng shí kě mǐn
”丁未，谓侍臣曰：“妇人幽闭深宫，情实可愍。
duò shì mò nián qiú cǎi wú yǐ zhì yú lí gōng bié guǎn fēi xìng yù zhī suǒ duō jù gōng rén jiē jié rén cái lì zhèn suǒ bù qǔ
隋氏末年， 求采无已，至于离宫别馆，非幸御之所，多聚宫人，皆竭人财力，朕所不取。
qiě sǎ sǎo zhī yú gèng hé suǒ yòng
且洒扫之余，更何所用？
jīn jiāng chū zhī rèn qiú kàng lì fēi dú yǐ xī fèi yì rén de gè suì qí xìng
今将出之，任求伉俪，非独以惜费，亦人得各遂其性。
yú shì qiǎn shàng shū zuǒ chéng dài zhòu jǐ shì zhōng dù zhèng lún děng yú yè tíng gōng xī mén jiǎn chū zhī
”于是遣尚书左丞戴胄、给事中杜正伦等，于掖庭宫西门简出之。
dōng shí yuè gēng chén yù shǐ dài fū ān jí jùn gōng dù yān zú
冬十月庚辰，御史大夫、安吉郡公杜淹卒。
wù zǐ shā yíng zhōu cì shǐ lú zǔ shàng
十五日，杀了瀛州刺史卢祖尚。
shí yī yuè xīn yǒu yǒu shì yú yuán qiū
十一月辛酉，有事于圆丘。
shí èr yuè rén wǔ huáng mén shì láng wáng guī wèi shì zhōng
十二月壬午，黄门侍郎王珪为侍中。
sān nián chūn zhēng yuè xīn hài qì dān qú shuài lái cháo
三年春正月辛亥，契丹渠帅来朝。
wù wǔ yè tài miào
戊午，谒太庙。
guǐ hài qīn gēng jí tián
癸亥，亲耕籍田。
xīn wèi sī kōng wèi guó gōng péi jì zuò shì miǎn
辛未，司空、魏国公裴寂坐事免。
èr yuè wù yín
二月戊寅，
zhōng shū lìng xíng guó gōng fáng xuán líng wèi shàng shū zuǒ pú yè
中书令、邢国公房玄龄为尚书左仆射，
bīng bù shàng shū jiǎn jiào shì zhōng cài guó gōng dù rú huì wèi shàng shū yòu pú yè
兵部尚书、检校侍中、蔡国公杜如晦为尚书右仆射，
xíng bù shàng shū jiǎn jiào zhōng shū lìng yǒng kāng xiàn gōng li jìng wèi bīng bù shàng shū
刑部尚书、检校中书令、永康县公李靖为兵部尚书，
yòu chéng wèi zhēng wèi shǒu mì shū jiān
右丞魏征为守秘书监，
cān yù cháo zhèng
参预朝政。
xià sì yuè xīn sì tài shàng huáng xǐ jū dà ān gōng
夏四月辛巳，太上皇徙居大安宫。
jiǎ zǐ tài zōng shǐ yú tài jí diàn tīng zhèng
甲子，太宗始于太极殿听政。
wǔ yuè zhōu wáng yuán fāng hōng
五月，周王元方薨。
liù yuè wù yín yǐ hàn qīn lù qiú tú
六月戊寅，以旱，亲录囚徒。
qiǎn zhǎng sūn wú jì fáng xuán líng děng qí yǔ yú míng shān dà chuān zhōng shū shè rén dù zhèng lún děng wǎng guān nèi zhū zhōu wèi fǔ
遣长孙无忌、房玄龄等祈雨于名山大川，中书舍人杜正伦等往关内诸州慰抚。
yòu lìng wén wǔ guān gè shàng fēng shì jí yán dé shī
又令文武官各上封事，极言得失。
yǐ mǎo dà fēng zhé mù
已卯，大风折木。
qiū bā yuè jǐ sì shuò rì yǒu shí zhī
秋八月己巳朔，日有蚀之。
xuē yán tuó qiǎn shǐ cháo gòng
薛延陀遣使朝贡。
jiǔ yuè guǐ chǒu zhū zhōu zhì yī xué
九月癸丑，诸州置医学。
dōng shí yī yuè bǐng wǔ xi tū jué gāo chāng qiǎn shǐ cháo gòng
冬十一月丙午，西突厥、高昌遣使朝贡。
gēng shēn yǐ bìng zhōu dū dū li shì jī wèi tōng hàn dào xíng jūn zǒng guǎn bīng bù shàng shū lǐ jìng wèi dìng xiāng dào héng jūn zǒng guǎn yǐ jī tū jué
庚申，以并州都督李世𪟝为通汉道行军总管，兵部尚书李靖为定襄道行军总管，以击突厥。
shí èr yuè wù chén tū lì kè hán lái bēn
十二月戊辰，突利可汗来奔。
guǐ wèi dù rú huì yǐ jí cí wèi xǔ zhī
癸未，杜如晦以疾辞位，许之。
guǐ chǒu zhào jiàn yì yǐ lái jiāo bīng zhī chù wèi yì shì yǒng fū yǔn shēn róng zhèn zhě gè lì yī sì mìng yú shì nán li bó yào zhě liàng yán shī gǔ cén wén běn xǔ jìng zōng zhū zǐ shē děng wéi zhī bēi míng yǐ jì gōng yè
癸丑，诏建义以来交兵之处，为义士勇夫殒身戎阵者各立一寺，命虞世南、李伯药、褚亮、颜师古、岑文本、许敬宗、朱子奢等为之碑铭，以纪功业。
shì suì hù bù zòu yán zhōng guó rén zì sài wài lái guī jí tū jué qián hòu nèi fù kāi sì yí wèi zhōu xiàn zhě nán nǚ yī bǎi èr shí yú wàn kǒu
是岁，户部奏言：中国人自塞外来归及突厥前后内附、开四夷为州县者，男女一百二十余万口。