hòu fēi shàng
后妃上
gāo zǔ tài mù huáng hòu dòu shì tài zōng wén dé huáng hòu zhǎng sūn shì xián fēi xú shì gāo zōng fèi hòu wáng shì liáng dì xiāo shì zhōng zōng hé sī huáng hòu zhào shì zhōng zōng wéi shù rén shàng guān zhāo róng ruì zōng sù míng huáng hòu liú shì ruì zōng zhāo chéng huáng hòu dòu shì xuán zōng fèi hòu wáng shì xuán zōng zhēn shùn huáng hòu wǔ shì xuán zōng yáng guì fēi
高祖太穆皇后窦氏太宗文德皇后长孙氏贤妃徐氏高宗废后王氏良娣萧氏中宗和思皇后赵氏中宗韦庶人上官昭容睿宗肃明皇后刘氏睿宗昭成皇后窦氏玄宗废后王氏玄宗贞顺皇后武氏玄宗杨贵妃
sān dài gōng jìn zhī zhí zhōu guān zuì xiáng
三代宫禁之职，《周官》最详。
zì zhōu yǐ xiáng tóng shǐ yán gé gè zài běn shū cǐ bù bèi shù
自周已降，彤史沿革，各载本书，此不备述。
táng yīn duò zhì huáng hòu zhī xià yǒu guì fēi shū fēi dé fēi xián fēi gè yī rén wèi fū rén zhèng yī pǐn
唐因隋制，皇后之下，有贵妃、淑妃、德妃、贤妃各一人，为夫人，正一品；
zhāo yí zhāo róng zhāo yuàn xiū yí xiū róng xiū yuàn chōng yí chōng róng chōng yuàn gè yī rén wèi jiǔ pín zhèng èr pǐn
昭仪、 昭容、昭媛、修仪、修容、修媛、充仪、充容、充媛各一人，为九嫔，正二品；
jié yú jiǔ rén zhèng sān pǐn
婕妤九人，正三品；
měi rén jiǔ rén zhèng sì pǐn
美人九人，正四品；
cái rén jiǔ rén zhèng wǔ pǐn
才人九人，正五品；
bǎo lín èr shí qī rén zhèng liù pǐn
宝林二十七人，正六品；
yù nǚ èr shí qī rén zhèng qī pǐn
御女二十七人，正七品；
cǎi nǚ èr shí qī rén zhèng bā pǐn
采女二十七人，正八品；
qí yú liù shàng zhū sī fēn diǎn shèng yú fú yù
其余六尚诸司，分典乘舆服御。
lóng shuò èr nián guān míng gǎi yì nèi zhí jiē gèng jiù hào
龙朔二年，官名改易，内职皆更旧号。
xián hēng èr nián fù jiù
咸亨二年复旧。
kāi yuán zhōng xuán zōng yǐ huáng hòu zhī xià lì sì fēi fǎ dì kù yě
开元中，玄宗以皇后之下立四妃，法帝喾也。
ér hòu fēi sì xīng yī wèi zhèng hòu
而后妃四星，一为正后；
jīn jì lì zhèng hòu fù yǒu sì fēi fēi diǎn fǎ yě
今既立正后，复有四妃，非典法也。
nǎi yú huáng hòu zhī xià lì huì fēi lì fēi huá fēi děng sān wèi yǐ dài sān fū rén wèi zhèng yī pǐn
乃于皇后之下立惠妃、丽妃、华妃等三位，以代三夫人，为正一品；
yòu zhì fāng yí liù rén wèi zhèng èr pǐn
又置芳仪六人， 为正二品；
měi rén sì rén wèi zhèng sān pǐn
美人四人，为正三品；
cái rén qī rén wèi zhèng sì pǐn
才人七人，为正四品；
shàng gōng shàng yí shàng fú gè èr rén wèi zhèng wǔ pǐn
尚宫、尚仪、尚服各二人， 为正五品；
zì liù pǐn zhì jiǔ pǐn jí zhū sī zhū diǎn zhí yuán pǐn dì ér xù zhī hòu yì cān yòng qián hào
自六品至九品，即诸司诸典职员品第而序之，后亦参用前号。
rán ér sān dài zhī zhèng mò bù yǐ xián fēi kāi guó bì chǒng qīng bāng
然而三代之政，莫不以贤妃开国，嬖宠倾邦。
qín hàn yǐ hái qí liú jìn shèng
秦、汉已还，其流浸盛。
dà zhì yí guó xiǎo zé lín cháo huàn chē fú yǐ wáng zōng zhī liè tǔ rǎng ér hóu fèi fǔ jì mò tú lún bài chì zú yí zōng
大至移国，小则临朝，焕车服以王宗枝，裂土壤而侯肺腑，洎末涂沦败，赤族夷宗。
gāo zǔ lóng fēi gōng wú zhèng qǐn ér fù yán shì yòng xìn qǐ wéi chéng
高祖龙飞，宫无正寝，而妇言是用，衅起维城。
dà dì xiào hé rén ér bù wǔ dàn zì chí tái zhī shǎng níng gù rèn xí zhī xián
大帝孝和，仁而不武，但恣池台之赏， 宁顾衽席之嫌？
wǔ shì wéi zōng jǐ wēi yùn zuò
武室、韦宗，几危运祚。
dōng jīng dì hòu mò cóng fu shì guāng liè hé xī zhī lèi shì yě
东京帝后，殁从夫谥，光烈、和熹之类是也。
gāo zōng zì hào tiān huáng wǔ shì zì chēng tiān hòu ér wéi shù rén shēng yǒu yì shèng zhī míng sù zōng yù hòu zhāng shì cǐ bù jīng zhī shén jiē yǐ xiōng zhōng
高宗自号天皇，武氏自称天后，而韦庶人生有翌圣之名，肃宗欲后张氏，此不经之甚，皆以凶终。
xuán zōng yǐ huì fēi zhī ài bìn chì jiāo gōng jì yǐ tài zhēn jǐ sàng tiān xià
玄宗以惠妃之爱，摈斥椒宫，继以太真，几丧天下。
lì guān qián gǔ bāng jiā sàng bài zhī yóu duō jī yú zǐ dì zhào huò
历观前古邦家丧败之由，多基于子弟召祸。
zǐ dì zhī luàn bì shǐ yú gōng wéi bù zhèng
子弟之乱，必始于宫闱不正。
gù xi yǐn xì qiáng qín wáng móu guī dōng luò
故息隐阋墙，秦王谋归东洛；
mǎ wéi tú dì tài zǐ bù gǎn xi xíng
马嵬涂地，太子不敢西行。
ruò zhōng yǒu shèng shàn zhī cí hú néng ruò shì
若中有圣善之慈，胡能若是？
yì yuē jiā dào zhèng ér tiān xià dìng bù qí rán yú
《易》曰“家道正而天下定”，不其然欤！
zì hòu lèi cháo cháng qiū xū wèi huò yǐ páng zōng rù jì mǔ shǔ jiē wēi tú yǒu cè bài zhī wén liàng fá guān jū zhī dé
自后累朝，长秋虚位，或以旁宗入继，母属皆微，徒有册拜之文，谅乏“关雎”之德。
jīn lù qí cún yú shǐ cè zhě wèi hòu fēi chuán yún
今录其存于史册者，为《后妃传》云。
gāo zǔ tài mù huáng hòu dòu shì jīng zhào shǐ píng rén duò dìng zhōu zǒng guǎn shén wǔ gōng yì zhī nǚ yě
高祖太穆皇后窦氏，京兆始平人，隋定州总管、神武公毅之女也。
hòu mǔ zhōu wǔ dì zǐ xiāng yáng cháng gōng zhǔ
后母，周武帝姊襄阳长公主。
hòu shēng ér fā chuí guò jǐng sān suì yǔ shēn qí
后生而发垂过颈，三岁与身齐。
zhōu wǔ dì tè ài zhòng zhī yǎng yú gōng zhōng
周武帝特爱重之，养于宫中。
shí wǔ dì nà tū jué nǚ wèi hòu wú chǒng hòu shàng yòu qiè yán yú dì yuē sì biān wèi jìng tū jué shàng qiáng yuàn jiù yì qíng fǔ wèi yǐ cāng shēng wèi niàn
时武帝纳突厥女为后，无宠，后尚幼，窃言于帝曰：“四边未静，突厥尚强，愿舅抑情抚慰，以苍生为念。
dàn xū tū jué zhī zhù zé jiāng nán guān dōng bù néng wéi huàn yǐ
但须突厥之助，则江南、关东不能为患矣。
wǔ dì shēn nà zhī
”武帝深纳之。
yì wén zhī wèi cháng gōng zhǔ yuē cǐ nǚ cái mào rú cǐ bù kě wàng yǐ xǔ rén dāng wèi qiú xián fu
毅闻之，谓长公主曰：“此女才貌如此，不可妄以许人，当为求贤夫。
nǎi yú mén píng huà èr kǒng què zhū gōng zi yǒu qiú hūn zhě zhé yǔ liǎng jiàn shè zhī qián yuē zhōng mù zhě xǔ zhī
”乃于门屏画二孔雀，诸公子有求婚者，辄与两箭射之，潜约中目者许之。
qián hòu shù shí bèi mò néng zhōng gāo zǔ hòu zhì liǎng fā gè zhōng yī mù
前后数十辈莫能中， 高祖后至，两发各中一目。
yì dà yuè suì guī yú wǒ dì
毅大悦，遂归于我帝。
jí zhōu wǔ dì bēng hòu zhuī sī rú sàng suǒ shēng
及周武帝崩，后追思如丧所生。
suí wén dì shòu shàn hòu wén ér liú tì zì tóu yú chuáng yuē hèn wǒ bù wéi nán yǐ jiù jiù shì zhī nán
隋文帝受禅，后闻而流涕，自投于床曰：“恨我不为男，以救舅氏之难。
yì yǔ zhǎng gōng zhǔ jù yǎn kǒu yuē rǔ wù wàng yán miè wú zú yǐ
”毅与长公主遽掩口曰：“汝勿妄言，灭吾族矣！
hòu shì yuán zhēn tài hòu yǐ xiào wén
后事元贞太后，以孝闻。
tài hòu sù yǒu léi jí shí huò wēi dǔ
太后素有羸疾，时或危笃。
zhū sì yǐ tài hòu xìng yán jù qiǎn jiē chēng jí ér tuì wéi hòu zhòu yè fú shì bù tuō yī lǚ zhě dòng yān xún yuè yān
诸姒以太后性严惧谴，皆称疾而退，惟后昼夜扶侍，不脱衣履者，动淹旬月焉。
shàn shū xué lèi gāo zǔ zhī shū rén bù néng biàn
善书学，类高祖之书，人不能辨。
gōng piān zhāng ér hǎo cún guī jiè
工篇章，而好存规戒。
dà yè zhōng gāo zǔ wèi fú fēng tài shǒu yǒu jùn mǎ shù pǐ
大业中，高祖为扶风太守，有骏马数匹。
cháng yán yú gāo zǔ yuē shàng hǎo yīng ài mǎ gōng zhī suǒ zhī cǐ kān jìn yù bù kě jiǔ liú rén huò yán zhě bì wéi shēn lèi yuàn shú sī zhī
常言于高祖曰：“上好鹰爱马，公之所知，此堪进御，不可久留，人或言者，必为身累，愿熟思之。
gāo zǔ wèi jué jìng yǐ cǐ huò qiǎn
”高祖未决，竟以此获谴。
wèi jǐ hòu bēng yú zhuō jùn shí nián sì shí wǔ
未几，后崩于涿郡，时年四十五。
gāo zǔ zhuī sī hòu yán fāng wèi zì ān zhī jì shù qiú yīng quǎn yǐ jìn zhī é ér zhuó bài jiàng jūn yīn liú tì wèi zhū zǐ yuē wǒ zǎo cóng rǔ mǔ zhī yán jū cǐ guān jiǔ yǐ
高祖追思后言， 方为自安之计，数求鹰犬以进之，俄而擢拜将军，因流涕谓诸子曰：“我早从汝母之言，居此官久矣。
chū zàng shòu ān líng hòu fù zàng xiàn líng
”初葬寿安陵，后祔葬献陵。
shàng yuán yuán nián bā yuè gǎi shàng zūn hào yuē tài mù shùn shèng huáng hòu
上元元年八月，改上尊号曰太穆顺圣皇后。
tài zōng wén dé shùn shèng huáng hòu zhǎng sūn shì cháng ān rén duò yòu xiāo wèi jiāng jūn shèng zhī nǚ yě
太宗文德顺圣皇后长孙氏，长安人，隋右骁卫将军晟之女也。
shèng qī duò yáng zhōu cì shǐ gāo jìng dé nǚ shēng hòu
晟妻，隋扬州刺史高敬德女，生后。
shǎo hǎo dú shū zào cì bì xún lǐ zé
少好读书，造次必循礼则。
nián shí sān pín yú tài zōng
年十三，嫔于太宗。
duò dà yè zhōng cháng guī níng yú yǒng xīng lǐ hòu jiù gāo shì lián yìng zhāng shì yú hòu suǒ sù shè wài jiàn dà mǎ gāo èr zhàng ān lè jiē jù yǐ gào shì lián
隋大业中，常归宁于永兴里，后舅高士廉媵张氏，于后所宿舍外见大马，高二丈，鞍勒皆具，以告士廉。
mìng shì zhī yù kūn zhī tài shì zhě yuē zhì zāi kūn yuán wàn wù zī shēng nǎi shùn chéng tiān
命筮之，遇《坤》之《泰》，筮者曰：“至哉坤元，万物资生，乃顺承天。
kūn hòu zài wù dé hé wú jiāng
坤厚载物，德合无疆。
pìn mǎ de lèi xíng dì wú jiāng
牝马地类，行地无疆。
biàn ér zhī tài nèi yáng ér wài yīn nèi jiàn ér wài shùn shì tiān dì jiāo ér wàn wù tōng yě
变而之《泰》，内阳而外阴，内健而外顺，是天地交而万物通也。
xiàng yuē hòu yǐ fǔ xiāng tiān dì zhī yi ér zuǒ yòu rén yě
《象》曰：后以辅相天地之宜而左右人也。
lóng qián zhī xiàng yě
龙，《干》 之象也。
mǎ kūn zhī xiàng yě
马，《坤》之象也。
biàn ér wèi tài tiān dì jiāo yě
变而为《泰》，天地交也。
yáo xié yú guī mèi fù rén zhī zhào yě
繇协于《归妹》，妇人之兆也。
nǚ chù zūn wèi lǚ zhōng jū shùn yě
女处尊位，履中居顺也。
cǐ nǚ guì bù kě yán
此女贵不可言。
wǔ dé yuán nián cè wèi qín wáng fēi
”武德元年，册为秦王妃。
shí tài zōng gōng yè jì gāo yǐn tài zǐ cāi jì zī shén
时太宗功业既高，隐太子猜忌滋甚。
hòu xiào shì gāo zǔ gōng shùn fēi pín jìn lì mí féng yǐ cún nèi zhù
后孝事高祖，恭顺妃嫔，尽力弥缝，以存内助。
jí nán zuò tài zōng zài xuán wǔ mén fāng yǐn jiàng shì rù gōng shòu jiǎ hòu qīn wèi miǎn zhī zuǒ yòu mò bù gǎn jī
及难作，太宗在玄武门，方引将士入宫授甲，后亲慰勉之，左右莫不感激。
jiǔ nián cè bài huáng tài zǐ fēi
九年，册拜皇太子妃。
tài zōng jí wèi lì wèi huáng hòu
太宗即位，立为皇后。
zèng hòu fù shèng sī kōng qí xiàn gōng
赠后父晟司空、齐献公。
hòu xìng yóu jiǎn yuē fán suǒ fú yù qǔ gěi ér yǐ
后性尤俭约，凡所服御，取给而已。
tài zōng mí jiā lǐ dài cháng yǔ hòu lùn jí shǎng fá zhī shì duì yuē pìn jī zhī chen wéi jiā zhī suǒ
太宗弥加礼待，常与后论及赏罚之事，对曰：“牝鸡之晨，惟家之索。
qiè yǐ fù rén qǐ gǎn yù wén zhèng shì
妾以妇人，岂敢豫闻政事？
tài zōng gù yǔ zhī yán jìng bù zhī dá
”太宗固与之言，竟不之答。
shí hòu xiōng wú jì sù yǔ tài zōng wèi bù yī zhī jiāo yòu yǐ zuǒ mìng yuán xūn wěi yǐ fù xīn chū rù wò nèi jiāng rèn zhī cháo zhèng
时后兄无忌，夙与太宗为布衣之交，又以佐命元勋，委以腹心，出入卧内，将任之朝政。
hòu gù yán bù kě měi chéng jiàn zòu yuē qiè jì tuō shēn zǐ gōng zūn guì yǐ jí shí bù yuàn xiōng dì zǐ zhí bù liè cháo tíng
后固言不可，每乘间奏曰：“妾既托身紫宫，尊贵已极，实不愿兄弟子侄布列朝廷。
hàn zhī lǚ huò kě wèi qiè gǔ zhī jiè tè yuàn shèng cháo wù yǐ qiè xiōng wèi zǎi zhí
汉之吕、霍可为切骨之诫，特愿圣朝勿以妾兄为宰执。
tài zōng bù tīng jìng yòng wú jì wèi zuǒ wǔ hou dà jiàng jūn lì bù shàng shū yòu pú yè
”太宗不听，竟用无忌为左武候大将军、吏部尚书、右仆射。
hòu yòu mì qiǎn wú jì kǔ qiú xùn zhí tài zōng bù huò yǐ ér xǔ yān gǎi shòu kāi fǔ yí tóng sān sī hòu yì nǎi yì
后又密遣无忌苦求逊职，太宗不获已而许焉，改授开府仪同三司，后意乃怿。
yǒu yì mǔ xiōng ān yè hǎo jiǔ wú lài
有异母兄安业，好酒无赖。
xiàn gōng zhī hōng yě hòu jí wú jì bìng yòu ān yè chì hái jiù shì hòu shū bù yǐ jiè yì měi qǐng tài zōng hòu jiā ēn lǐ wèi zhì jiān mén jiāng jūn
献公之薨也，后及无忌并幼，安业斥还舅氏， 后殊不以介意，每请太宗厚加恩礼，位至监门将军。
jí yù liú dé yù nì móu tài zōng jiāng shā zhī hòu kòu tóu liú tì wèi qǐng mìng yuē ān yè zhī zuì wàn sǐ wú shè
及预刘德裕逆谋，太宗将杀之， 后叩头流涕为请命曰：“安业之罪，万死无赦。
rán bù cí yú qiè tiān xià zhī zhī jīn zhì yǐ jí xíng rén bì wèi qiè shì chǒng yǐ fù qí xiōng wú nǎi wèi shèng cháo lèi hu
然不慈于妾，天下知之，今置以极刑，人必谓妾恃宠以复其兄，无乃为圣朝累乎！
suì de jiǎn sǐ
”遂得减死。
hòu suǒ shēng cháng lè gōng zhǔ tài zōng tè suǒ zhōng ài jí jiāng chū jiàng chì suǒ sī zī sòng bèi yú cháng gōng zhǔ
后所生长乐公主，太宗特所钟爱，及将出降，敕所司资送倍于长公主。
wèi zhēng jiàn yuē xī hàn míng dì shí jiāng fēng huáng zǐ dì yuē zhèn zǐ ān de tóng yú xiān dì zi hu
魏征谏曰：“昔汉明帝时，将封皇子，帝曰：‘朕子安得同于先帝子乎！
rán wèi cháng zhǔ zhě liáng yǐ zūn yú gōng zhǔ yě qíng suī yǒu chà yì wú děng bié
’然谓长主者， 良以尊于公主也，情虽有差，义无等别。
ruò lìng gōng zhǔ zhī lǐ yǒu guò cháng zhǔ lǐ kǒng bù kě yuàn bì xià sī zhī
若令公主之礼有过长主，理恐不可，愿陛下思之。
tài zōng yǐ qí yán tuì ér gào hòu hòu tàn yuē cháng wén bì xià zhòng wèi zhēng shū wèi zhī qí gù
”太宗以其言退而告后，后叹曰：“尝闻陛下重魏征，殊未知其故。
jīn wén qí jiàn shí nǎi néng yǐ yì zhì zhǔ zhī qíng kě wèi zhèng zhí shè jì zhī chén yǐ
今闻其谏，实乃能以义制主之情，可谓正直社稷之臣矣。
qiè yǔ bì xià jié fà wèi fū fù qū méng lǐ dài qíng yì shēn zhòng měi yán bì hou yán sè shàng bù gǎn qīng fàn wēi yán kuàng zài chén xià qíng shū lǐ gé gù hán fēi wèi zhī shuō nán dōng fāng chēng qí bù yì liáng yǒu yǐ yě
妾与陛下结发为夫妇，曲蒙礼待，情义深重，每言必候颜色，尚不敢轻犯威严，况在臣下，情疏礼隔，故韩非为之说难，东方称其不易，良有以也。
zhōng yán nì yú ěr ér lì yú xíng yǒu guó yǒu jiā zhě jí wù nà zhī zé sú níng dù zhī zé zhèng luàn chéng yuàn bì xià xiáng zhī zé tiān xià xìng shèn
忠言逆于耳而利于行，有国有家者急务，纳之则俗宁，杜之则政乱，诚愿陛下详之，则天下幸甚。
hòu yīn qǐng qiǎn zhōng shǐ jī bó wǔ bǎi pǐ yì zhēng zhái yǐ cì zhī
”后因请遣中使赍帛五百匹， 诣征宅以赐之。
tài zǐ chéng qián rǔ mǔ suì ān fū rén cháng bái hòu yuē dōng gōng qì yòng quē shǎo yù yǒu zòu qǐng
太子承干乳母遂安夫人常白后曰：“东宫器用阙少，欲有奏请。
hòu bù tīng yuē wèi tài zǐ suǒ huàn dé bù lì ér míng bù yáng hé yōu shǎo yú qì wù yě
” 后不听，曰：“为太子，所患德不立而名不扬，何忧少于器物也！
bā nián cóng xìng jiǔ chéng gōng rǎn jí wēi chuò tài zǐ chéng qián rù shì mì qǐ hòu yuē yī yào bèi jìn zūn tǐ bù chōu qǐng zòu shè qiú tú bìng dù rén rù dào jì méng fú zhù
八年，从幸九成宫，染疾危惙，太子承干入侍，密启后曰：“医药备尽，尊体不瘳，请奏赦囚徒，并度人入道，冀蒙福助。
hòu yuē sǐ shēng yǒu mìng fēi rén lì suǒ jiā
”后曰：“死生有命，非人力所加。
ruò xiū fú kě yán wú sù fēi wéi è
若修福可延，吾素非为恶。
ruò xíng shàn wú xiào hé fú kě qiú
若行善无效，何福可求？
shè zhě guó zhī dà shì
赦者，国之大事；
fú dào zhě shì cún yì fāng zhī jiào ěr fēi wéi zhèng tǐ mí bì yòu shì shàng suǒ bù wéi qǐ yǐ wú yī fù rén ér luàn tiān xià fǎ
佛道者，示存异方之教耳，非惟政体靡弊，又是上所不为，岂以吾一妇人而乱天下法？
chéng qián bù gǎn zòu yǐ gào zuǒ pú yè fáng xuán líng xuán líng yǐ wén tài zōng jí shì chén mò bù xū xī
”承干不敢奏，以告左仆射房玄龄，玄龄以闻，太宗及侍臣莫不嘘唏。
cháo chén xián qǐng sì shè tài zōng cóng zhī
朝臣咸请肆赦，太宗从之；
hòu wén zhī gù zhēng nǎi zhǐ
后闻之，固争，乃止。
jiāng dà jiàn yǔ tài zōng cí jué shí xuán líng yǐ qiǎn guī dì hòu gù yán xuán líng shì bì xià zuì jiǔ xiǎo xīn jǐn shèn qí móu mì jì jiē suǒ yù wén jìng wú yī yán lòu xiè fēi yǒu dà gù yuàn wù qì zhī
将大渐，与太宗辞诀，时玄龄以谴归第，后固言： “玄龄事陛下最久，小心谨慎，奇谋秘计，皆所预闻，竟无一言漏泄，非有大故， 愿勿弃之。
yòu qiè zhī běn zōng xìng yuán yīn qī jì fēi dé jǔ yì lǚ wēi jī qí bǎo quán yǒng jiǔ shèn wù chù zhī quán yào dàn yǐ wài qi fèng cháo qǐng zé wèi xìng yǐ
又妾之本宗，幸缘姻戚，既非德举，易履危机，其保全永久，慎勿处之权要，但以外戚奉朝请，则为幸矣。
qiè shēng jì wú yì yú shí jīn sǐ bù kě hòu fèi
妾生既无益于时，今死不可厚费。
qiě zàng zhě cáng yě yù rén zhī bú jiàn
且葬者，藏也，欲人之不见。
zì gǔ shèng xián jiē chóng jiǎn bó wéi wú dào zhī shì dà qǐ shān líng láo fèi tiān xià wèi yǒu shí zhě xiào
自古圣贤，皆崇俭薄，惟无道之世，大起山陵，劳费天下，为有识者笑。
dàn qǐng yīn shān ér zàng bù xū qǐ fén wú yòng guān guǒ suǒ xū qì fú jiē yǐ mù wǎ jiǎn bó sòng zhōng zé shì bù wàng qiè yě
但请因山而葬，不须起坟，无用棺椁，所须器服，皆以木瓦，俭薄送终， 则是不忘妾也。
shí nián liù yuè jǐ mǎo bēng yú lì zhèng diàn shí nián sān shí liù
”十年六月己卯，崩于立政殿，时年三十六。
qí nián shí yī yuè gēng yín zàng yú zhāo líng
其年十一月庚寅，葬于昭陵。
hòu cháng zhuàn gǔ fù rén shàn shì lēi chéng shí juǎn míng yuē nǚ zé zì wèi zhī xù
后尝撰古妇人善事，勒成十卷，名曰《女则》，自为之序。
yòu zhe lùn bó hàn míng dé mǎ huáng hòu yǐ wéi bù néng yì tuì wài qī lìng qí dāng cháo guì shèng nǎi jiè qí lóng mǎ shuǐ chē cǐ nǎi kāi qí huò yuán ér fáng qí mò shì ěr
又著论驳汉明德马皇后，以为不能抑退外戚，令其当朝贵盛，乃戒其龙马水车，此乃开其祸源而防其末事耳。
qiě jiè zhǔ shǒu zhě yuē cǐ wú yǐ zì fáng xián ěr
且戒主守者曰：“此吾以自防闲耳。
fù rén zhù shù wú tiáo guàn bù yù zhì zūn jiàn zhī shèn wù yán
妇人著述无条贯，不欲至尊见之，慎勿言。
bēng hòu gōng sī yǐ wén tài zōng lǎn ér zēng tòng yǐ shì jìn chén yuē huáng hòu cǐ shū zú kě chuí yú hòu dài
”崩后，宫司以闻，太宗览而增恸，以示近臣曰：“皇后此书，足可垂于后代。
wǒ qǐ bù dá tiān mìng ér bù néng gē qíng hu
我岂不达天命而不能割情乎！
yǐ qí měi néng guī jiàn bǔ zhèn zhī quē jīn bù fù wén shàn yán shì nèi shī yī liáng zuǒ yǐ cǐ lìng rén āi ěr
以其每能规谏，补朕之阙，今不复闻善言，是内失一良佐，以此令人哀耳！
shàng yuán yuán nián bā yuè gǎi shàng zūn hào yuē wén dé shùn shèng huáng hòu
”上元元年八月，改上尊号曰文德顺圣皇后。
tài zōng xián fēi xú shì míng huì yòu sàn qí cháng shì jiān zhī gū yě
太宗贤妃徐氏，名惠，右散骑常侍坚之姑也。
shēng wǔ yuè ér néng yán sì suì sòng lún yǔ máo shī bā suì hǎo zhǔ wén
生五月而能言，四岁诵《论语》、 《毛诗》，八岁好属文。
qí fù xiào dé shì nǐ chǔ cí yún shān zhōng bù kě yǐ jiǔ liú cí shén diǎn měi
其父孝德试拟《楚辞》，云“山中不可以久留”，词甚典美。
zì cǐ biàn shè jīng shǐ shǒu bù shì juàn
自此遍涉经史，手不释卷。
tài zōng wén zhī nà wèi cái rén
太宗闻之，纳为才人。
qí suǒ zhǔ wén huī hàn lì chéng cí huá qǐ shàn
其所属文，挥翰立成，词华绮赡。
é bài jié yú zài qiān chōng róng
俄拜婕妤，再迁充容。
shí jūn lǚ jí dòng gōng shì hù xìng bǎi xìng pō juàn láo yì shàng shū jiàn yuē
时军旅亟动，宫室互兴，百姓颇倦劳役，上疏谏曰：
zì zhēn guàn yǐ lái èr shí yǒu èr zài fēng tiáo yǔ shùn nián dēng suì rěn rén wú shuǐ hàn zhī bì guó wú jī jǐn zhī zāi
自贞观已来，二十有二载，风调雨顺，年登岁稔，人无水旱之弊，国无饥馑之灾。
xī hàn wǔ shǒu wén zhī cháng zhǔ yóu dēng kè yù zhī fú
昔汉武守文之常主，犹登刻玉之符；
qí huán xiǎo guó zhī yōng jūn shàng tú ní jīn zhī shì
齐桓小国之庸君，尚图泥金之事。
wàng bì xià tuī gōng sǔn jǐ ràng dé bù jū
望陛下推功损己，让德不居。
yì zhào qīng xīn yóu quē gào chéng zhī lǐ
亿兆倾心，犹阙告成之礼；
yún tíng zhù yè wèi zhǎn shēng zhōng zhī yí
云亭伫谒，未展升中之仪。
cǐ zhī gōng dé zú yǐ jǔ jué bǎi wáng wǎng luó qiān dài zhě yǐ
此之功德，足以咀嚼百王，网罗千代者矣。
gǔ rén yǒu yún suī xiū wù xiū liáng yǒu yǐ yě
古人有云：“虽休勿休”，良有以也。
shǒu chū bǎo mò shèng zhé hǎn jiān
守初保末，圣哲罕兼。
shì zhī yè dà zhě yì jiāo yuàn bì xià nán zhī
是知业大者易骄，愿陛下难之；
shàn shǐ zhě nán zhōng yuàn bì xià yì zhī
善始者难终，愿陛下易之。
qiè jiàn qǐng nián yǐ lái lì yì jiān zǒng dōng yǒu liáo hǎi zhī jūn xi yǒu kūn qiū zhī yì shì mǎ pí yú jiǎ zhòu zhōu chē juàn yú zhuǎn shū
窃见顷年已来，力役兼总，东有辽海之军，西有昆丘之役，士马疲于甲胄，舟车倦于转输。
qiě zhào mù yì shù qù liú huái sǐ shēng zhī tòng
且召募役戍，去留怀死生之痛；
yīn fēng zǔ làng rén mǐ yǒu piào ruò zhī wēi
因风阻浪，人米有漂溺之危。
yī fū lì gēng zú wú shù shí zhī huò
一夫力耕，卒无数十之获；
yī chuán zhì sǔn zé qīng shù bǎi zhī liáng
一船致损，则倾数百之粮。
shì yóu yùn yǒu jǐn zhī nóng gōng tián wú qióng zhī jù làng tú wèi huò zhī tā zhòng sàng yǐ chéng zhī wǒ jūn
是犹运有尽之农功，填无穷之巨浪， 图未获之他众，丧已成之我军。
suī chú xiōng fá bào yǒu guó cháng guī
虽除凶伐暴，有国常规；
rán dú wǔ wán bīng xiān zhé suǒ jiè
然黩武玩兵，先哲所戒。
xī qín huáng bìng tūn liù guó fǎn sù wēi wáng zhī jī
昔秦皇并吞六国，反速危亡之基；
jìn wǔ yǎn yǒu sān fāng fān chéng fù bài zhī yè
晋武奄有三方，翻成覆败之业。
qǐ fēi jīn gōng shì dà qì dé ér qīng bāng
岂非矜功恃大， 弃德而轻邦；
tú lì wàng hài sì qíng ér zòng yù
图利忘害，肆情而纵欲？
suì shǐ yōu yōu liù hé suī guǎng bù jiù qí wáng
遂使悠悠六合，虽广不救其亡；
áo áo lí shù yīn bì yǐ chéng qí huò
嗷嗷黎庶， 因弊以成其祸。
shì zhī de guǎng fēi cháng ān zhī shù rén láo nǎi yì luàn zhī yuán
是知地广非常安之术，人劳乃易乱之源。
yuàn bì xià bù zé liú rén qín bì xù fá jiǎn xíng yì zhī fán zēng chén lù zhī huì
愿陛下布泽流人，矜弊恤乏，减行役之烦，增湛露之惠。
qiè yòu wén wéi zhèng zhī běn guì zài wú wéi
妾又闻为政之本，贵在无为。
qiè jiàn tǔ mù zhī gōng bù kě jiān suì
窃见土木之功，不可兼遂。
cǐ quē chū jiàn nán yíng cuì wēi céng wèi yú shí yù huá chuàng zhì
此阙初建，南营翠微，曾未逾时，玉华创制。
suī fù yīn shān jiè shuǐ fēi wú jià zhù zhī láo
虽复因山藉水，非无架筑之劳；
sǔn zhī yòu sǔn pō yǒu gōng lì zhī fèi
损之又损，颇有工力之费。
zhōng yǐ máo cí shì yuē yóu xìng mù shí zhī pí
终以茅茨示约，犹兴木石之疲；
jiǎ shǐ hé gù qǔ rén bù wú fán rǎo zhī bì
假使和雇取人，不无烦扰之弊。
shì yǐ bēi gōng fěi shí shèng zhǔ zhī suǒ ān
是以卑宫菲食，圣主之所安；
jīn wū yáo tái jiāo zhǔ zhī wèi lì
金屋瑶台，骄主之为丽。
gù yǒu dào zhī jūn yǐ yì yì rén
故有道之君，以逸逸人；
wú dào zhī jūn yǐ lè lè shēn
无道之君，以乐乐身。
yuàn bì xià shǐ zhī yǐ shí zé lì wú jié yǐ
愿陛下使之以时，则力无竭矣；
yòng ér xi zhī zé rén sī yuè yǐ
用而息之，则人斯悦矣。
fu zhēn wán jì qiǎo nǎi sàng guó zhī fǔ jīn
夫珍玩伎巧，乃丧国之斧斤；
zhū yù jǐn xiù shí mí xīn zhī zhèn dú
珠玉锦绣，实迷心之鸩毒。
qiè jiàn fú wán xiān mí rú biàn huà yú zì rán
窃见服玩纤靡，如变化于自然；
zhī gòng zhēn qí ruò shén xiān zhī suǒ zhì
织贡珍奇，若神仙之所制。
suī chí huá yú jì sú shí bài sù yú chún fēng
虽驰华于季俗，实败素于淳风。
shì zhī qī qì fēi yán pàn zhī fāng jié zào zhī ér rén pàn
是知漆器非延叛之方，桀造之而人叛；
yù bēi qǐ zhāo wáng zhī shù zhòu yòng zhī ér guó wáng
玉杯岂招亡之术，纣用之而国亡。
fāng yàn chǐ lì zhī yuán bù kě bù è
方验侈丽之源，不可不遏。
zuò fǎ yú jiǎn yóu kǒng qí shē
作法于俭，犹恐其奢；
zuò fǎ yú shē hé yǐ zhì hòu
作法于奢，何以制后？
fú wéi bì xià míng jiàn wèi xíng zhì zhōu wú jì qióng ào mì yú lín gé jǐn tàn zé yú rú lín
伏惟陛下明鉴未形，智周无际， 穷奥秘于麟阁，尽探赜于儒林。
qiān wáng zhì luàn zhī zōng bǎi dài ān wēi zhī jī xīng shuāi huò fú zhī shù de shī chéng bài zhī jī gù yì bāo tūn xīn fǔ zhī zhōng xún huán mù wéi zhī nèi nǎi chén zhōng zhī jiǔ chá wú jiǎ yī èr yán yān
千王治乱之踪，百代安危之迹，兴衰祸福之数，得失成败之机，故亦苞吞心府之中，循环目围之内，乃宸衷之久察，无假一二言焉。
wéi kǒng zhī zhī fēi nàn xíng zhī bù yì zhì jiāo yú yè tài tǐ yì yú shí ān
惟恐知之非难，行之不易，志骄于业泰，体逸于时安。
fú yuàn yì zhì cái xīn shèn zhōng rú shǐ xuē qīng guò yǐ tiān zhòng dé xún jīn shì yǐ tì qián fēi zé lìng míng yǔ rì yuè wú qióng shèng yè yǔ qián kūn yǒng dà
伏愿抑志裁心，慎终如始， 削轻过以添重德，循今是以替前非，则令名与日月无穷，盛业与乾坤永大。
tài zōng shàn qí yán yōu cì shén hòu
太宗善其言，优赐甚厚。
jí tài zōng bēng zhuī sī gù yù zhī ēn āi mù yù shén fā jí bù zì yī
及太宗崩，追思顾遇之恩，哀慕愈甚，发疾不自医。
bìng shén wèi suǒ qīn yuē wú hé gù shí shēn zhì zài zǎo mò hún qí yǒu líng de shì yuán qǐn wú zhī zhì yě
病甚，谓所亲曰：“吾荷顾实深，志在早殁，魂其有灵，得侍园寝，吾之志也。
yīn wèi qī yán shī jí lián zhū yǐ jiàn qí zhì
” 因为七言诗及连珠以见其志。
yǒng huī yuán nián zú shí nián èr shí sì zhào zèng xián fēi péi zàng yú zhāo líng zhī shí shì
永徽元年卒，时年二十四，诏赠贤妃，陪葬于昭陵之石室。
gāo zōng fèi hòu wáng shì bīng zhōu qí rén yě
高宗废后王氏，并州祁人也。
fù rén yòu zhēn guàn zhōng luó shān lìng
父仁祐，贞观中罗山令。
tóng ān cháng gōng zhǔ jí hòu zhī cóng zǔ mǔ yě
同安长公主，即后之从祖母也。
gōng zhǔ yǐ hòu yǒu měi sè yán yú tài zōng suì nà wèi jìn wáng fēi
公主以后有美色，言于太宗，遂纳为晋王妃。
gāo zōng dēng chǔ cè wèi huáng tài zǐ fēi yǐ fù rén yòu wèi chén zhōu cì shǐ
高宗登储，册为皇太子妃， 以父仁祐为陈州刺史。
yǒng huī chū lì wèi huáng hòu yǐ rén yòu wèi tè jìn wèi guó gōng mǔ liǔ shì wèi wèi guó fū rén
永徽初，立为皇后，以仁祐为特进、魏国公，母柳氏为魏国夫人。
rén yòu xún zú zèng sī kōng
仁祐寻卒，赠司空。
chū wǔ huáng hòu zhēn guàn mò suí tài zōng pín yù jū yú gǎn yè sì hòu jí zuǒ yòu shù wèi zhī yán gāo zōng yóu shì fù zhào rù gōng lì wèi zhāo yí
初，武皇后贞观末随太宗嫔御居于感业寺，后及左右数为之言，高宗由是复召入宫，立为昭仪。
é ér jiàn chéng ēn chǒng suì yǔ hòu jí liáng dì xiāo shì dì xiāng zèn huǐ
俄而渐承恩宠，遂与后及良娣萧氏递相谮毁。
dì zhōng bù nà hòu yán ér zhāo yí chǒng yù rì hòu
帝终不纳后言，而昭仪宠遇日厚。
hòu jù bù zì ān mì yǔ mǔ liǔ shì qiú wū zhù yā shèng
后惧不自安，密与母柳氏求巫祝厌胜。
shì fā dì dà nù duàn liǔ shì bù xǔ rù gōng zhōng hòu jiù zhōng shū lìng liǔ shì ba zhī zhèng shì bìng jiāng fèi hòu zhǎng sūn wú jì chǔ suì liáng děng gù jiàn nǎi zhǐ
事发，帝大怒，断柳氏不许入宫中，后舅中书令柳奭罢知政事，并将废后，长孙无忌、褚遂良等固谏，乃止。
é yòu nà li yì fǔ zhī cè yǒng huī liù nián shí yuè fèi hòu jí xiāo liáng dì jiē wèi shù rén qiú zhī bié yuàn
俄又纳李义府之策，永徽六年十月，废后及萧良娣皆为庶人，囚之别院。
wǔ zhāo yí lìng rén jiē yì shā zhī
武昭仪令人皆缢杀之。
hòu mǔ liǔ shì xiōng shàng yī fèng yù quán xìn jí xiāo shì xiōng dì bìng pèi liú lǐng wài
后母柳氏、兄尚衣奉御全信及萧氏兄弟，并配流岭外。
suì lì zhāo yí wèi huáng hòu
遂立昭仪为皇后。
xún yòu zhuī gǎi hòu xìng wèi mǎng shì xiāo liáng dì wèi xiāo shì
寻又追改后姓为蟒氏，萧良娣为枭氏。
shù rén liáng dì chū qiú dà mà yuē yuàn ā wǔ wèi lǎo shǔ wú zuò māo r shēng shēng è qí hóu
庶人良娣初囚，大骂曰：“愿阿武为老鼠，吾作猫儿，生生扼其喉！
wǔ hòu nù zì shì gōng zhōng bù chù māo
”武后怒， 自是宫中不畜猫。
chū qiú gāo zōng niàn zhī xián xíng zhì qí suǒ jiàn qí shì fēng bì jí mì wéi kāi yī qiào tōng shí qì chū rù
初囚，高宗念之，闲行至其所，见其室封闭极密，惟开一窍通食器出入。
gāo zōng cè rán hū yuē huáng hòu shū fēi ān zài
高宗恻然，呼曰：“皇后、淑妃安在？
shù rén qì ér duì yuē qiè děng de zuì fèi qì wèi gōng bì hé de gèng yǒu zūn chēng míng wéi huáng hòu
”庶人泣而对曰：“妾等得罪，废弃为宫婢，何得更有尊称，名为皇后？
yán qì bēi yān yòu yuē jīn zhì zūn sī jí chóu xī shǐ qiè děng zài jiàn rì yuè chū rù yuàn zhōng wàng gǎi cǐ yuàn míng wéi huí xīn yuàn qiè děng zài shēng zhī xìng
”言讫悲咽，又曰：“今至尊思及畴昔，使妾等再见日月，出入院中，望改此院名为‘回心院’，妾等再生之幸。
gāo zōng yuē zhèn jí yǒu chǔ zhì
”高宗曰： “朕即有处置。
wǔ hòu zhī zhī lìng rén zhàng shù rén jí xiāo shì gè yī bǎi jié qù shǒu zú tóu yú jiǔ wèng zhōng yuē lìng cǐ èr yù gǔ zuì
”武后知之，令人杖庶人及萧氏各一百，截去手足，投于酒瓮中， 曰：“令此二妪骨醉！
shù rì ér zú
”数日而卒。
hòu zé tiān pín jiàn wáng xiāo èr shù rén pī fà lì xuè rú sǐ shí zhuàng
后则天频见王、萧二庶人披发沥血，如死时状。
wǔ hòu è zhī dǎo yǐ wū zhù yòu yí jū péng lái gōng fù jiàn gù duō zài dōng dōu
武后恶之，祷以巫祝，又移居蓬莱宫，复见，故多在东都。
zhōng zōng jí wèi fù hòu xìng wèi wáng shì xiāo shì hái wèi xiāo shì
中宗即位，复后姓为王氏，枭氏还为萧氏。
zhōng zōng hé sī huáng hòu zhào shì jīng zhào cháng ān rén
中宗和思皇后赵氏，京兆长安人。
zǔ chāo wǔ dé zhōng yǐ zhàn gōng zhì yòu lǐng jūn wèi jiāng jūn
祖绰，武德中以战功至右领军卫将军。
fù guī shàng gāo zǔ nǚ cháng lè gōng zhǔ lì qiān zuǒ qiān niú jiāng jūn
父瑰， 尚高祖女常乐公主，历迁左千牛将军。
zhōng zōng wèi yīng wáng shí nà hòu wèi fēi
中宗为英王时，纳后为妃。
jì ér fēi mǔ gōng zhǔ de zuì fēi yì zuò fèi yōu sǐ yú nèi shì shěng
既而妃母公主得罪，妃亦坐废，幽死于内侍省。
zé tiān lín cháo guī wéi shòu zhōu cì shǐ zuò yǔ yuè wáng zhēn lián móu bèi zhū gōng zhǔ yì zuò sǐ
则天临朝，瑰为寿州刺史，坐与越王贞连谋被诛， 公主亦坐死。
shén lóng yuán nián zèng hòu shì wèi gōng huáng hòu zèng guī zuǒ wèi dà jiàng jūn
神龙元年，赠后谥为恭皇后，赠瑰左卫大将军。
jí zhōng zōng bēng jiāng zàng yú dìng líng yì zhě yǐ wéi hòu dé zuì bù yí fù zàng yú shì zhuī shì hòu wèi hé sī mò zhī yì suǒ xíng zhāo hún fù zàng zhī lǐ
及中宗崩，将葬于定陵，议者以韦后得罪，不宜祔葬，于是追谥后为和思，莫知瘗所，行招魂祔葬之礼。
tài cháng bó shì péng jǐng zhí shàng yán gǔ wú zhāo hún zàng zhī lǐ bù kě bèi guān guǒ zhì wēn zhōu jīng
太常博士彭景直上言：“古无招魂葬之礼，不可备棺椁，置辒鬻京。
yi jù hàn shū jiāo sì zhì zàng huáng dì yì guān yú qiáo shān gù shì yǐ huáng hòu yī yī yú líng suǒ qǐn gōng zhāo hún zhì yī yú hún yú yǐ tài láo gào jì qiān yī yú qǐn gōng shū yú yù tà zhī yòu fù yǐ yí qīn ér fù zàng yān
宜据《汉书郊祀志》葬黄帝衣冠于桥山故事，以皇后祎衣于陵所寝宫招魂，置衣于魂舆，以太牢告祭，迁衣于寝宫，舒于御榻之右，覆以夷衾而祔葬焉。
cóng zhī
晋侯听从了他的建议。
zhōng zōng wéi shù rén jīng zhào wàn nián rén yě
中宗韦庶人，京兆万年人也。
zǔ hóng biǎo zhēn guàn zhōng wèi cáo wáng fǔ diǎn jūn
祖弘表，贞观中为曹王府典军。
zhōng zōng wèi tài zǐ shí nà hòu wèi fēi réng zhuó hòu fù pǔ zhōu cān jūn xuán zhēn wèi yù zhōu cì shǐ
中宗为太子时， 纳后为妃，仍擢后父普州参军玄贞为豫州刺史。
sì shèng yuán nián lì wèi huáng hòu
嗣圣元年，立为皇后。
qí nián zhōng zōng jiàn fèi hòu suí cóng fáng zhōu
其年，中宗见废，后随从房州。
shí zhōng zōng jù bù zì ān měi wén zhì shǐ zhì huáng kǒng yù zì shā
时中宗惧不自安，每闻制使至，惶恐欲自杀。
hòu quàn wáng yuē huò fú yǐ fú hé cháng zhī yǒu
后劝王曰：“祸福倚伏，何常之有？
qǐ shī yī sǐ hé jù rú shì yě
岂失一死，何遽如是也！
lěi nián tóng jiān wēi qíng yì shén dǔ
”累年同艰危，情义甚笃。
suǒ shēng yì dé tài zǐ yǒng tài yǒng shòu cháng níng ān lè sì gōng zhǔ ān lè zuì yòu shēng yú fáng zhōu dì zì tuō yī guǒ zhī suì míng yuē guǒ r tè chǒng yì yān
所生懿德太子、永泰、永寿、长宁、安乐四公主，安乐最幼，生于房州，帝自脱衣裹之，遂名曰裹儿，特宠异焉。
jí zhōng zōng fù lì wèi tài zǐ yòu lì hòu wèi fēi
及中宗复立为太子，又立后为妃。
shí zhāo róng shàng guān shì cháng quàn hòu xíng zé tiān gù shì nǎi shàng biǎo qǐng tiān xià shì zhù wèi chū mǔ fú sāng sān nián
时昭容上官氏常劝后行则天故事，乃上表请天下士庶为出母服丧三年；
yòu qǐng bǎi xìng yǐ nián èr shí sān wèi dīng wǔ shí jiǔ miǎn yì gǎi yì zhì dù yǐ shōu shí wàng
又请百姓以年二十三为丁，五十九免役，改易制度，以收时望。
zhì jiē xǔ zhī
制皆许之。
dì zài fáng zhōu shí cháng wèi hòu yuē yī zhāo jiàn tiān rì shì bù xiāng jìn jì
帝在房州时，常谓后曰：“一朝见天日，誓不相禁忌。
jí dé zhì shòu shàng guān zhāo róng xié shuō yǐn wǔ sān sī rù gōng zhōng shēng yù chuáng yǔ hòu shuāng lù dì wèi diǎn chóu yǐ wéi huān xiào chǒu shēng rì wén yú wài
”及得志，受上官昭容邪说，引武三思入宫中，升御床，与后双陆，帝为点筹，以为欢笑，丑声日闻于外。
nǎi dà chū gōng nǚ suī zuǒ yòu nèi zhí yì xǔ shí chū jìn zhōng
乃大出宫女，虽左右内职，亦许时出禁中。
shàng guān shì jí gōng rén guì xìng zhě jiē lì wài zhái chū rù bù jié cháo guān xié nìng zhě hou zhī zì wèi xiá yóu qí qí shǎng zhì yǐ zhì yào guān
上官氏及宫人贵幸者，皆立外宅，出入不节，朝官邪佞者候之，恣为狎游，祈其赏秩，以至要官。
shí shì zhōng jìng huī móu qù zhū wǔ wǔ sān sī huàn zhī nǎi jié shàng guān shì yǐ wéi yuán yīn de xìng yú hòu qián rù gōng zhōng móu yì nǎi fěng bǎi guān shàng dì zūn hào wèi yìng tiān huáng dì hòu wèi shùn tiān huáng hòu
时侍中敬晖谋去诸武， 武三思患之，乃结上官氏以为援，因得幸于后，潜入宫中谋议，乃讽百官上帝尊号为应天皇帝，后为顺天皇后。
dì yǔ hòu qīn yè tài miào gào xiè shòu zūn hào zhī yì
帝与后亲谒太庙，告谢受尊号之意。
yú shì sān sī jiāo hèng yòng shì jìng huī wáng tóng jiǎo xiāng cì yí miè tiān xià xián guī jiù yú hòu
于是三思骄横用事，敬晖、王同皎相次夷灭，天下咸归咎于后。
hòu fāng yōu chǒng qīn shǔ nèi wài fēng bài biàn liè qīng yào
后方优宠亲属，内外封拜，遍列清要。
yòu yù chǒng shù ān lè gōng zhǔ nǎi zhì gōng zhǔ kāi fǔ zhì guān shǔ
又欲宠树安乐公主，乃制公主开府，置官属。
tài píng gōng zhǔ yí bǐ qīn wáng
太平公主仪比亲王。
cháng níng ān lè èr fǔ bù zhì zhǎng shǐ ér yǐ
长宁、安乐二府不置长史而已。
yí chéng gōng zhǔ děng yǐ fēi hòu suǒ shēng gè jiǎn tài píng zhī bàn
宜城公主等以非后所生，各减太平之半。
ān lè shì chǒng jiāo zì mài guān yù yù shì qīng cháo tíng cháng zì cǎo zhì chì yǎn qí wén ér qǐng dì shū yān dì xiào ér cóng zhī jìng bù xǐng shì
安乐恃宠骄恣，卖官鬻狱，势倾朝廷，常自草制敕，掩其文而请帝书焉，帝笑而从之，竟不省视。
yòu qǐng zì lì wèi huáng tài nǚ dì suī bù cóng yì bù jiā qiǎn
又请自立为皇太女，帝虽不从，亦不加谴。
suǒ shǔ fǔ liáo jiē wěi làn fēi cái
所署府僚，皆猥滥非才。
yòu guǎng yíng dì zhái chǐ mí guò shèn
又广营第宅，侈靡过甚。
cháng níng jí zhū gōng zhǔ dié xiāng fǎng xiào tiān xià xián jiē yuàn zhī
长宁及诸公主迭相仿效，天下咸嗟怨之。
shén lóng sān nián jié mǐn tài zǐ sǐ hòu zōng chu kè lǜ bǎi liáo shàng biǎo jiā hòu hào wèi shùn tiān yì shèng huáng hòu
神龙三年，节愍太子死后，宗楚客率百僚上表，加后号为顺天翊圣皇后。
jǐng lóng èr nián chūn gōng zhōng xī zhǐ wàng chēng hòu yī xiāng zhōng yǒu wǔ sè yún chū dì shǐ huà gōng tú zhī chū shì yú cháo nǎi dà shè tiān xià bǎi liáo mǔ qī gè jiā yì hào
景龙二年春，宫中希旨，妄称后衣箱中有五色云出，帝使画工图之，出示于朝，乃大赦天下，百僚母妻各加邑号。
yòu xiāo wèi jiāng jūn zhī tài shǐ shì jiā yè zhì zhōng shàng biǎo yuē xī gāo zǔ wèi shòu mìng shí tiān xià gē táo lǐ zi
右骁卫将军、知太史事迦叶志忠上表曰：“昔高祖未受命时，天下歌《桃李子》；
tài zōng wèi shòu mìng shí tiān xià gē qín wáng pò zhèn yuè
太宗未受命时，天下歌《秦王破阵乐》；
gāo zōng wèi shòu mìng shí tiān xià gē cè táng táng
高宗未受命时， 天下歌《侧堂堂》；
tiān hòu wèi shòu mìng shí tiān xià gē wǔ mèi niang
天后未受命时，天下歌《武媚娘》。
fú wéi yìng tiān huáng dì wèi shòu mìng shí tiān xià gē yīng wáng shí zhōu
伏惟应天皇帝未受命时， 天下歌《英王石州》；
shùn tiān huáng hòu wèi shòu mìng shí tiān xià gē sāng tiáo wéi yě
顺天皇后未受命时，天下歌《桑条韦也》。
nǚ xíng liù hé zhī nèi qí shǒu dié zú yīng sì shí bā jié zhī huì gē wǔ tóng huān
女行六合之内， 齐首蹀足，应四时八节之会，歌舞同欢。
qǐ yǔ fu xiāo sháo jiǔ chéng bǎi shòu shuài wǔ tóng nián ér yǔ zāi
岂与夫《箫韶》九成、百兽率舞同年而语哉！
fú wéi huáng hòu jiàng dì nǚ zhī jīng hé wéi guó mǔ zhǔ cán sāng yǐ ān tiān xià hòu fēi zhī dé yú sī wèi shèng
伏惟皇后降帝女之精，合为国母，主蚕桑以安天下，后妃之德，于斯为盛。
jǐn jìn sāng tiáo gē shí èr piān fú qǐng xuān bù zhōng wài jìn rù yuè fǔ huáng hòu xiān cán zhī shí yǐ xiǎng zōng miào
谨进《桑条歌》十二篇，伏请宣布中外，进入乐府，皇后先蚕之时，以享宗庙。
dì yuè ér xǔ zhī tè cì zhì zhōng zhuāng yī qū zá cǎi qī bǎi duàn
”帝悦而许之，特赐志忠庄一区、杂彩七百段。
tài cháng shǎo qīng zhèng yīn yòu yǐn ér shēn zhī bō yú wǔ yǒng yì shòu hòu shǎng
太常少卿郑愔又引而申之，播于舞咏， 亦受厚赏。
bīng bù shàng shū zōng chu kè yòu fěng bǔ quē zhào yán xǐ biǎo chén fú mìng jiě sāng tiáo yǐ wéi shí bā dài zhī fú qǐng bān shì tiān xià biān zhū shǐ cè
兵部尚书宗楚客又讽补阙赵延禧表陈符命，解《桑条》以为十八代之符， 请颁示天下，编诸史册。
dì dà yuè zhuó yán xǐ wèi jiàn yì dài fū
帝大悦，擢延禧为谏议大夫。
shí shàng guān zhāo róng yǔ qí mǔ zhèng shì jí shàng gōng chái shì hè lóu shì shù yòng qīn dǎng guǎng nà huò lù bié jiàng mò chì xié fēng shòu guān huò chū zāng huò tú fàn zhī lèi lèi jū róng zhì
时上官昭容与其母郑氏及尚宫柴氏、贺娄氏，树用亲党，广纳货赂，别降墨敕，斜封授官，或出臧获屠贩之类， 累居荣秩。
yòu yǐn nǚ wū zhào shì chū rù jìn zhōng fēng wèi lǒng xī fū rén shì yǔ shàng guān shì wéi bǐ
又引女巫赵氏出入禁中，封为陇西夫人，势与上官氏为比。
sān nián dōng dì jiāng qīn cí nán jiāo guó zǐ jì jiǔ zhù qīn míng sī yè guō shān yùn jiàn yì yún huáng hòu yì hé zhù jì
三年冬，帝将亲祠南郊，国子祭酒祝钦明、司业郭山恽建议云：“皇后亦合助祭。
tài cháng bó shì táng shào jiǎng qīn xù shàng shū zhēng zhī
”太常博士唐绍、蒋钦绪上疏争之。
shàng shū yòu pú yè wéi jù yuán xiáng dìng yí zhù suì xī zhǐ xié tóng qīn míng zhī yì
尚书右仆射韦巨源详定仪注，遂希旨协同钦明之议。
dì nà qí yán yǐ hòu wèi yà xiàn réng yǐ zǎi xiàng nǚ wèi qí niang yǐ zhí biān dòu
帝纳其言，以后为亚献，仍以宰相女为齐娘，以执笾豆。
qīn míng yòu yù qǐng ān lè gōng zhǔ wèi zhōng xiàn pò yú shí yì ér zhǐ
钦明又欲请安乐公主为终献，迫于时议而止。
sì nián zhēng yuè wàng yè dì yǔ hòu wēi xíng shì lǐ yǐ guān shāo dēng
四年正月望夜，帝与后微行市里，以观烧灯。
yòu fàng gōng nǚ shù qiān yè yóu zòng guān yīn yǔ wài rén yīn tōng táo yì bù hái
又放宫女数千，夜游纵观，因与外人阴通，逃逸不还。
shí guó zǐ jì jiǔ yè jìng néng shàn fú jìn xiǎo shù sàn qí cháng shì mǎ qín kè pō xián yī yào guāng lù shǎo qīng yáng jūn yǐ diào shàn shì fèng jiē chū rù gōng yè
时国子祭酒叶静能善符禁小术， 散骑常侍马秦客颇闲医药，光禄少卿杨均以调膳侍奉，皆出入宫掖。
jūn yǔ qín kè jiē de xìng yú hòu xiāng cì dīng mǔ yōu xún rì xī qǐ fù jiù zhí
均与秦客皆得幸于后，相次丁母忧，旬日悉起复旧职。
shí ān lè gōng zhǔ yǔ fù mǎ wǔ yán xiù shì zhōng jì chù nè zhōng shū lìng zōng chu kè sī nóng qīng zhào lǚ wēn hù xiāng cāi èr dié wèi péng dǎng
时安乐公主与驸马武延秀、侍中纪处讷、 中书令宗楚客、司农卿赵履温互相猜贰，迭为朋党。
liù yuè dì yù dú bào bēng
六月，帝遇毒暴崩。
shí mǎ qín kè shì jí yì zhě guī zuì yú qín kè jí ān lè gōng zhǔ
时马秦客侍疾，议者归罪于秦客及安乐公主。
hòu jù mì bù fā sāng yǐn suǒ qīn rù jìn zhōng móu zì ān zhī cè
后惧，秘不发丧，引所亲入禁中，谋自安之策。
yǐ xíng bù shàng shū péi tán gōng bù shàng shū zhāng xī zhī zhèng shì liú shǒu dōng dōu
以刑部尚书裴谈、工部尚书张锡知政事，留守东都；
yòu mìng zuǒ jīn wú dà jiàng jūn zhào chéng ēn jí huàn zhě zuǒ jiān mén wèi dà jiàng jūn xuē chóng jiǎn shuài bīng wǔ bǎi rén wǎng yún zhōu yǐ bèi qiáo wáng zhòng fú
又命左金吾大将军赵承恩及宦者左监门卫大将军薛崇简帅兵五百人往筠州， 以备谯王重福。
hòu yǔ xiōng tài zǐ shǎo bǎo wēn dìng cè lì wēn wáng zhòng mào wèi huáng tài zǐ zhào zhū fǔ bīng wǔ wàn rén zhūn jīng chéng fēn wéi zuǒ yòu yíng rán hòu fā sāng
后与兄太子少保温定策，立温王重茂为皇太子，召诸府兵五万人屯京城，分为左右营，然后发丧。
shǎo dì jí wèi zūn hòu wèi huáng tài hòu lín cháo shè zhèng
少帝即位，尊后为皇太后，临朝摄政。
wéi wēn zǒng zhī nèi wài bīng mǎ shǒu yuán gōng yè
韦温总知内外兵马，守援宫掖；
fù mǎ wéi jié wéi zhuó fēn zhǎng zuǒ yòu tún yíng
驸马韦捷、韦濯分掌左右屯营；
wǔ yán xiù jí wēn cóng zǐ bō zú dì xuán wài shēng gāo chóng gòng diǎn zuǒ yòu yǔ lín jūn jí fēi qí wàn qí
武延秀及温从子播、族弟璇、 外甥高崇，共典左右羽林军及飞骑、万骑。
bō xuán yù xiān shù wēi yán bài guān rì xiān biān wàn qí shù rén zhòng jiē yuàn bù wéi zhī yòng
播、璇欲先树威严，拜官日先鞭万骑数人，众皆怨，不为之用。
shí jīng chéng kǒng jù xiāng chuán jiāng yǒu gé mìng zhī shì wǎng wǎng ǒu yǔ rén qíng bù ān
时京城恐惧，相传将有革命之事，往往偶语，人情不安。
lín zī wáng lǜ xuē chóng jiǎn zhōng shào jīng liú yōu qiú lǐng wàn qí jí zǒng jiān dīng wèi rù zì xuán wǔ mén zhì zuǒ yǔ lín jūn zhǎn jiāng jūn wéi xuán wéi bō jí zhōng láng jiàng gāo chóng yú qǐn zhàng
临淄王率薛崇简、钟绍京、刘幽求领万骑及总监，丁未，入自玄武门，至左羽林军， 斩将军韦璇、韦播及中郎将高崇于寝帐。
suì zhǎn guān ér rù zhì tài jí diàn
遂斩关而入，至太极殿。
hòu huáng hài dùn rù diàn qián fēi qí yíng jí wǔ yán xiù ān lè gōng zhǔ jiē wéi luàn bīng suǒ shā
后惶骇遁入殿前飞骑营，及武延秀、安乐公主皆为乱兵所杀。
fēn qiǎn wàn qí zhū qí dǎng yǔ wéi wēn wēn cóng zǐ jié jí zú dì yīng
分遣万骑诛其党与韦温、温从子捷， 及族弟婴；
zōng chu kè dì jìn qīng jì chù nè mǎ qín kè yè jìng néng yáng jūn zhào lǚ wēn wèi wèi qīng wáng zhé tài cháng qīng li yè jiāng zuò shǎo jiang li shǒu zhì jí wéi shì wǔ shì zōng zú wú shào zhǎng jiē zhǎn zhī
宗楚客、弟晋卿，纪处讷，马秦客，叶静能，杨均，赵履温，卫尉卿王哲，太常卿李曳，将作少匠李守质及韦氏武氏宗族，无少长皆斩之。
xiāo hòu jí ān lè gōng zhǔ shǒu yú dōng shì
枭后及安乐公主首于东市。
yì rì chì shōu hòu shī zàng yǐ yī pǐn zhī lǐ zhuī biǎn wèi shù rén
翌日，敕收后尸，葬以一品之礼，追贬为庶人；
ān lè gōng zhǔ zàng yǐ sān pǐn zhī lǐ zhuī biǎn wèi bèi nì shù rén
安乐公主葬以三品之礼，追贬为悖逆庶人。
zhōng zōng shàng guān zhāo róng míng wǎn r xī tái shì láng yí zhī sūn yě
中宗上官昭容，名婉儿，西台侍郎仪之孙也。
fù tíng zhī yǔ yí tóng bèi zhū wǎn r shí zài qiǎng bǎo suí mǔ pèi rù yè tíng
父庭芝，与仪同被诛，婉儿时在襁褓，随母配入掖庭。
jí zhǎng yǒu wén cí míng xí lì shì
及长，有文词，明习吏事。
zé tiān shí wǎn r wǔ zhǐ dāng zhū zé tiān xī qí cái bù shā dàn qíng qí miàn ér yǐ
则天时，婉儿忤旨当诛，则天惜其才不杀，但黥其面而已。
zì shèng lì yǐ hòu bǎi sī biǎo zòu duō lìng cān jué
自圣历已后，百司表奏，多令参决。
zhōng zōng jí wèi yòu lìng zhuān zhǎng zhì mìng shēn bèi xìn rèn
中宗即位，又令专掌制命，深被信任。
xún bài wèi zhāo róng fēng qí mǔ zhèng shì wèi pèi guó fū rén
寻拜为昭容，封其母郑氏为沛国夫人。
wǎn r jì yǔ wǔ sān sī yín luàn měi xià zhì chì duō yīn shì tuī zūn wǔ hòu ér pái yì huáng jiā
婉儿既与武三思淫乱， 每下制敕，多因事推尊武后而排抑皇家。
jié mǐn tài zǐ shēn è zhī jí jǔ bīng zhì sù zhāng mén kòu gé suǒ wǎn r
节愍太子深恶之，及举兵，至肃章门，扣阁索婉儿。
wǎn r dà yán yuē guān qí cǐ yì jí dāng cì suǒ huáng hòu yǐ jí dà jiā
婉儿大言曰：“观其此意，即当次索皇后以及大家。
dì yǔ hòu suì jī nù bìng jiāng wǎn r dēng xuán wǔ mén lóu yǐ bì bīng fēng é ér shì dìng
”帝与后遂激怒， 并将婉儿登玄武门楼以避兵锋，俄而事定。
wǎn r cháng quàn guǎng zhì zhāo wén xué shì shèng yǐn dāng cháo cí xué zhī chén shù cì yóu yàn fù shī chàng hè
婉儿常劝广置昭文学士，盛引当朝词学之臣，数赐游宴，赋诗唱和。
wǎn r měi dài dì jí hòu cháng níng ān lè èr gōng zhǔ shù shǒu bìng zuò cí shén qǐ lì shí rén xián fěng sòng zhī
婉儿每代帝及后、长宁安乐二公主，数首并作，辞甚绮丽，时人咸讽诵之。
wǎn r yòu tōng yú lì bù shì láng cuī shí yǐn zhī zhèng shì
婉儿又通于吏部侍郎崔湜，引知政事。
shí cháng chōng shǐ kāi shāng shān xīn lù gōng wèi bàn ér zhōng zōng bēng wǎn r cǎo yí zhì qū xù qí gōng ér jiā bāo shǎng
湜尝充使开商山新路， 功未半而中宗崩，婉儿草遗制，曲叙其功而加褒赏。
jí wéi shù rén bài wǎn r yì zhǎn yú qí xià
及韦庶人败，婉儿亦斩于旗下。
xuán zōng lìng shōu qí shī bǐ zhuàn chéng wén jí èr shí juǎn lìng zhāng shuō wèi zhī xù
玄宗令收其诗笔，撰成文集二十卷，令张说为之序。
chū wǎn r zài yùn shí qí mǔ mèng rén yí jǐ dà chèng zhàn zhě yuē dāng shēng guì zǐ ér bǐng guó quán héng
初，婉儿在孕时，其母梦人遗己大秤，占者曰：“当生贵子，而秉国权衡。
jì shēng nǚ wén zhě chī qí wú xiào jí wǎn r zhuān bǐng nèi zhèng guǒ rú zhàn zhě zhī yán
”既生女，闻者嗤其无效，及婉儿专秉内政，果如占者之言。
ruì zōng sù míng shùn shèng huáng hòu liú shì xíng bù shàng shū dé wēi zhī sūn yě
睿宗肃明顺圣皇后刘氏，刑部尚书德威之孙也。
fù yán jǐng shǎn zhōu cì shǐ jǐng yún yuán nián zhuī zèng shàng shū yòu pú yè pèi guó gōng
父延景，陕州刺史，景云元年， 追赠尚书右仆射、沛国公。
yí fèng zhōng ruì zōng jū fān nà hòu wèi rú rén xún lì wèi fēi shēng níng wáng xiàn shòu chāng dài guó èr gōng zhǔ
仪凤中，睿宗居籓，纳后为孺人，寻立为妃，生宁王宪、 寿昌代国二公主。
wén míng yuán nián ruì zōng jí wèi cè wèi huáng hòu
文明元年睿宗即位，册为皇后；
jí jiàng wèi huáng sì hòu cóng jiàng wèi fēi
及降为皇嗣，后从降为妃。
cháng shòu zhōng yǔ zhāo chéng huáng hòu tóng bèi qiǎn wèi zé tiān suǒ shā
长寿中，与昭成皇后同被谴，为则天所杀。
jǐng yún yuán nián zhuī shì sù míng huáng hòu zhāo hún zàng yú dōng dōu chéng nán líng yuē huì líng
景云元年，追谥肃明皇后，招魂葬于东都城南，陵曰惠陵。
ruì zōng bēng qiān fù qiáo líng
睿宗崩，迁祔桥陵。
yǐ zhāo chéng tài hòu gù bù dé rù tài miào pèi xiǎng cháng bié sì yú yí kūn miào
以昭成太后故，不得入太庙配飨，常别祀于仪坤庙。
kāi yuán èr shí nián shǐ fù tài miào
开元二十年，始祔太庙。
ruì zōng zhāo chéng shùn shèng huáng hòu dòu shì jiāng zuò dà jiàng kàng zēng sūn yě
睿宗昭成顺圣皇后窦氏，将作大匠抗曾孙也。
zǔ dàn dà lǐ qīng shēn guó gōng
祖诞，大理卿、莘国公。
fù xiào chén rùn zhōu cì shǐ jǐng yún yuán nián zhuī zèng tài wèi bīn guó gōng
父孝谌， 润州刺史，景云元年，追赠太尉、邠国公。
hòu zī róng wǎn shùn dòng xún lǐ zé ruì zōng wèi xiāng wáng shí wèi rú rén shén jiàn lǐ yì
后姿容婉顺，动循礼则，睿宗为相王时为孺人，甚见礼异。
guāng zhái yuán nián lì wèi dé fēi
光宅元年，立为德妃。
shēng xuán zōng jí jīn xiān yù zhēn èr gōng zhǔ
生玄宗及金仙、玉真二公主。
cháng shòu èr nián wèi hù bì tuán r wū zèn yǔ sù míng huáng hòu yàn gǔ zhòu zǔ
长寿二年， 为户婢团儿诬谮与肃明皇后厌蛊咒诅。
zhēng yuè èr rì cháo zé tiān huáng hòu yú jiā yù diàn jì tuì ér tóng shí yù hài
正月二日，朝则天皇后于嘉豫殿，既退而同时遇害。
zǐ gōng mì mì mò zhī suǒ zài
梓宫秘密，莫知所在。
ruì zōng jí wèi shì yuē zhāo chéng huáng hòu zhāo hún zàng yú dū chéng zhī nán líng yuē jìng líng
睿宗即位，谥曰昭成皇后，招魂葬于都城之南，陵曰靖陵。
yòu lì miào yú jīng shī hào wèi yí kūn miào
又立庙于京师，号为仪坤庙。
ruì zōng bēng hòu yǐ dì mǔ zhī zhòng zhuī zūn wèi huáng tài hòu shì réng jiù fù zàng qiáo líng qiān shén zhǔ yú tài miào
睿宗崩，后以帝母之重，追尊为皇太后，谥仍旧，祔葬桥陵，迁神主于太庙。
xuán zōng fèi hòu wáng shì tóng zhōu xià guī rén liáng jì zhōu cì shǐ shén niàn zhī hòu
玄宗废后王氏，同州下邽人，梁冀州刺史神念之后。
shàng wèi lín zī wáng shí nà hòu wèi fēi
上为临淄王时，纳后为妃。
shàng jiàng qǐ shì pō yù mì móu zàn chéng dà yè
上将起事，颇预密谋，赞成大业。
xiān tiān yuán nián wèi huáng hòu yǐ fù rén jiǎo wèi tài pú qīng lèi jiā kāi fǔ yí tóng sān sī bīn guó gōng
先天元年，为皇后，以父仁皎为太仆卿，累加开府仪同三司、邠国公。
hòu xiōng shǒu yī yǐ hòu wú zi cháng jù yǒu fèi lì dǎo yǐ fú yàn zhī shì
后兄守一以后无子，常惧有废立，导以符厌之事。
yǒu zuǒ dào sēng míng wù wèi jì nán běi dòu kè pī lì mù shū tiān dì zì jí shàng huì hé ér pèi zhī qiě zhù yuē pèi cǐ yǒu zi dāng yǔ zé tiān huáng hòu wéi bǐ
有左道僧明悟为祭南北斗，刻霹雳木，书天地字及上讳，合而佩之，且祝曰：“佩此有子， 当与则天皇后为比。
shì fā shàng qīn jiū zhī jiē yàn
”事发，上亲究之，皆验。
kāi yuán shí èr nián qiū qī yuè jǐ mǎo xià zhì yuē huáng hòu wáng shì tiān mìng bù yòu huá ér bù shí
开元十二年秋七月己卯，下制曰： “皇后王氏，天命不祐，华而不实。
zào qǐ yù sòng péng shàn cháo tíng jiàn wú jiāng zhī xīn yǒu kě huì zhī è
造起狱讼，朋扇朝廷，见无将之心，有可讳之恶。
yān de jìng chéng zōng miào mǔ yí tiān xià
焉得敬承宗庙，母仪天下？
kě fèi wèi shù rén bié yuàn ān zhì
可废为庶人，别院安置。
xíng yú jiā shì yǒu kuì xī wáng wèi guó dà jì gài fēi huò yǐ
刑于家室，有愧昔王，为国大计，盖非获已。
shǒu yī cì sǐ
”守一赐死。
qí nián shí yuè shù rén zú yǐ yī pǐn lǐ zàng yú wú xiāng sì
其年十月，庶人卒，以一品礼葬于无相寺。
bǎo yìng yuán nián xuě miǎn fù zūn wèi huáng hòu
宝应元年，雪免，复尊为皇后。
xuán zōng zhēn shùn huáng hòu wǔ shì zé tiān cóng fù xiōng zi héng ān wáng yōu zhǐ nǚ yě
玄宗贞顺皇后武氏，则天从父兄子恒安王攸止女也。
yōu zhǐ zú hòu hòu shàng yòu suí lì rù gōng
攸止卒后，后尚幼，随例入宫。
shàng jí wèi jiàn chéng ēn chǒng
上即位，渐承恩宠。
jí wáng shù rén fèi hòu tè cì hào wèi huì fēi gōng zhōng lǐ zhì yī tóng huáng hòu
及王庶人废后，特赐号为惠妃，宫中礼秩，一同皇后。
suǒ shēng mǔ yáng shì fēng wèi zhèng guó fū rén
所生母杨氏，封为郑国夫人。
tóng mǔ dì zhōng lèi qiān guó zi jì jiǔ
同母弟忠，累迁国子祭酒；
xìn mì shū jiān
信，秘书监。
huì fēi kāi yuán chū chǎn xià dào wáng jí huái āi wáng shàng xiān gōng zhǔ bìng qiǎng bǎo bù yù shàng tè chuí shāng dào
惠妃开元初产夏悼王及怀哀王、上仙公主，并襁褓不育，上特垂伤悼。
jí shēng shòu wáng mào bù gǎn yǎng yú gōng zhōng mìng níng wáng xiàn yú wài yǎng zhī
及生寿王瑁，不敢养于宫中，命宁王宪于外养之。
yòu shēng shèng wáng qí xián yi tài huá èr gōng zhǔ
又生盛王琦，咸宜、太华二公主。
huì fēi yǐ kāi yuán èr shí wǔ nián shí èr yuè hōng nián sì shí yú
惠妃以开元二十五年十二月薨，年四十余。
xià zhì yuē cún yǒu yì fàn méi yǒu chǒng zhāng qǐ dú bèi yú cháo bān gù nǎi shī yú yà zhèng kě yǐ chuí yù sī wèi tōng diǎn
下制曰：“存有懿范，没有宠章，岂独被于朝班，故乃施于亚政，可以垂裕，斯为通典。
gù huì fēi wǔ shì shǎo ér wǎn shùn zhǎng ér xián míng xíng hé lǐ jīng yán yīng tú shǐ
故惠妃武氏，少而婉顺，长而贤明，行合礼经，言应图史。
chéng qī lǐ zhī huá zhòu shēng hòu tíng zhī jùn zhì guì ér bù shì qiān ér yì guāng
承戚里之华胄，升后庭之峻秩，贵而不恃，谦而益光。
yǐ dào chì gōng yǐ hé dǎi xià sì dé càn qí jiān bèi liù gōng zī ér shì zé
以道饬躬，以和逮下， 四德粲其兼备，六宫咨而是则。
fǎ dù zài jǐ mǐ zī háng pèi
法度在己，靡资珩佩；
gōng jiǎn huà rén shuài xiān chī hóng
躬俭化人，率先𫄨纮。
sù yǒu qí biǎo jiāng jiā zhèng wèi qián hòu gù ràng cí ér bù shòu yǎn zhì lún mò zài shēn gǎn dào suì shǐ yù yī zhī qìng bù jí yú shēng qián
夙有奇表，将加正位，前后固让，辞而不受，奄至沦殁，载深感悼，遂使玉衣之庆，不及于生前；
xiàng fú zhī róng tú zēng yú shēn hòu
象服之荣，徒增于身后。
kě zèng zhēn shùn huáng hòu yi lìng suǒ sī zé rì cè mìng
可赠贞顺皇后，宜令所司择日册命。
zàng yú jìng líng
”葬于敬陵。
shí qìng wáng cóng děng qǐng zhì qí shuāi zhī fú yǒu sī qǐng yǐ jì rì fèi wù shàng jiē bù xǔ zhī
时庆王琮等请制齐衰之服，有司请以忌日废务，上皆不许之。
lì miào yú jīng zhōng hào tiān guān nán qián yuán zhī hòu cí xiǎng yì jué
立庙于京中昊天观南，乾元之后，祠享亦绝。
xuán zōng yáng guì fēi gāo zǔ lìng běn jīn zhōu cì shǐ
玄宗杨贵妃，高祖令本，金州刺史。
fù xuán yǎn shǔ zhōu sī hù
父玄琰，蜀州司户。
fēi zǎo gū yǎng yú shū fù hé nán fǔ shì cáo xuán jiǎo
妃早孤，养于叔父河南府士曹玄璬。
kāi yuán chū wǔ huì fēi tè chéng chǒng yù gù wáng huáng hòu fèi chù
开元初，武惠妃特承宠遇，故王皇后废黜。
èr shí sì nián huì fēi hōng dì dào xī jiǔ zhī hòu tíng shù qiān wú kě yì zhě
二十四年惠妃薨，帝悼惜久之，后庭数千，无可意者。
huò zòu xuán yǎn nǚ zī sè guān dài yi méng zhào jiàn
或奏玄琰女姿色冠代，宜蒙召见。
shí fēi yī dào shì fú hào yuē tài zhēn
时妃衣道士服， 号曰太真。
jì jìn jiàn xuán zōng dà yuè
既进见，玄宗大悦。
bù qī suì lǐ yù rú huì fēi
不期岁，礼遇如惠妃。
tài zhēn zī zhì fēng yàn shàn gē wǔ tōng yīn lǜ zhì suàn guò rén
太真姿质丰艳，善歌舞，通音律，智算过人。
měi qiàn pàn chéng yíng dòng yí shàng yì
每倩盼承迎，动移上意。
gōng zhōng hū wèi niáng zǐ lǐ shù shí tóng huáng hòu
宫中呼为“娘子”，礼数实同皇后。
yǒu zǐ sān rén jiē yǒu cái mào xuán zōng bìng fēng guó fū rén zhī hào zhǎng yuē dà yí fēng hán guó
有姊三人，皆有才貌，玄宗并封国夫人之号：长曰大姨，封韩国；
sān yí fēng guó guó
三姨，封虢国；
bā yí fēng qín guó
八姨，封秦国。
bìng chéng ēn zé chū rù gōng yè shì qīng tiān xià
并承恩泽，出入宫掖，势倾天下。
fēi fù xuán yǎn lèi zèng tài wèi qí guó gōng
妃父玄琰，累赠太尉、齐国公；
mǔ fēng liáng guó fū rén
母封凉国夫人；
shū xuán guī guāng lù qīng
叔玄珪，光禄卿。
zài cóng xiōng xiān hóng lú qīng
再从兄铦，鸿胪卿。
qí shì yù shǐ shàng wǔ huì fēi nǚ tài huá gōng zhǔ yǐ mǔ ài lǐ yù guò yú zhū gōng zhǔ cì jiǎ dì lián yú gōng jìn
锜，侍御史，尚武惠妃女太华公主，以母爱，礼遇过于诸公主，赐甲第，连于宫禁。
hán guó qín sān fū rén yǔ xiān qí děng wǔ jiā měi yǒu qǐng tuō fǔ xiàn chéng yíng jùn rú zhào chì sì fāng lù yí qí mén rú shì
韩、虢、秦三夫人与铦、锜等五家，每有请托，府县承迎，峻如诏敕，四方赂遗，其门如市。
wǔ zài qī yuè guì fēi yǐ wēi qiǎn sòng guī yáng xiān zhái
五载七月，贵妃以微谴送归杨铦宅。
bǐ zhì tíng wǔ shàng sī zhī bù shí
比至亭午，上思之，不食。
gāo lì shì tàn zhī shàng zhǐ qǐng sòng guì fēi yuàn gòng zhàng qì wán lǐn xì děng bàn jù bǎi yú chē shàng yòu fēn yù zhuàn yǐ sòng zhī
高力士探知上旨，请送贵妃院供帐、器玩、廪饩等办具百余车，上又分御馔以送之。
dì dòng bù chēng zhǐ bào nù chī tà zuǒ yòu
帝动不称旨， 暴怒笞挞左右。
lì shì fú zòu qǐng yíng guì fēi guī yuàn
力士伏奏请迎贵妃归院。
shì yè kāi ān xìng lǐ mén rù nèi fēi fú dì xiè zuì shàng huān rán wèi fǔ
是夜，开安兴里门入内，妃伏地谢罪，上欢然慰抚。
yì rì hán guó jìn shí shàng zuò yuè zhōng rì zuǒ yòu bào yǒu cì yǔ
翌日，韩、虢进食，上作乐终日，左右暴有赐与。
zì shì chǒng yù yù lóng
自是宠遇愈隆。
hán guó qín sān fū rén suì gěi qián qiān guàn wèi zhī fěn zhī zī
韩、 虢、秦三夫人岁给钱千贯，为脂粉之资。
xiān shòu sān pǐn shàng zhù guó sī dì lì jǐ
铦授三品、上柱国，私第立戟。
zǐ mèi kūn zhòng wǔ jiā jiǎ dì dòng kāi jiàn nǐ gōng yè chē mǎ pú yù zhào yào jīng yì dì xiāng kuā shàng
姊妹昆仲五家，甲第洞开，僭拟宫掖，车马仆御，照耀京邑，递相夸尚。
měi gòu yī táng fèi yú qiān wàn jì jiàn zhì dù hóng zhuàng yú jǐ zhě jí chè ér fù zào tǔ mù zhī gōng bù shě zhòu yè
每构一堂，费逾千万计，见制度宏壮于己者，即撤而复造，土木之工，不舍昼夜。
xuán zōng bān cì jí sì fāng xiàn yí wǔ jiā rú yī zhōng shǐ bù jué
玄宗颁赐及四方献遗，五家如一，中使不绝。
kāi yuán yǐ lái háo guì xióng shèng wú rú yáng shì zhī bǐ yě
开元已来，豪贵雄盛，无如杨氏之比也。
xuán zōng fán yǒu yóu xìng guì fēi wú bù suí shì chéng mǎ zé gāo lì shì zhí pèi shòu biān
玄宗凡有游幸， 贵妃无不随侍，乘马则高力士执辔授鞭。
gōng zhōng gōng guì fēi yuàn zhī jǐn cì xiù zhī gōng fán qī bǎi rén qí diāo kè róng zào yòu shù bǎi rén
宫中供贵妃院织锦刺绣之工，凡七百人， 其雕刻熔造，又数百人。
yáng yì lǐng biǎo cì shǐ bì qiú liáng gōng zào zuò qí qì yì fú yǐ fèng guì fēi xiàn hè yīn zhì zhuó jū xiǎn wèi
扬、益、岭表刺史，必求良工造作奇器异服，以奉贵妃献贺，因致擢居显位。
xuán zōng měi nián shí yuè xìng huá qīng gōng guó zhōng zǐ mèi wǔ jiā hù cóng měi jiā wèi yī duì zhe yī sè yī wǔ jiā hé duì zhào yìng rú bǎi huā zhī huàn fā ér yí diàn zhuì què sè sè zhū cuì càn làn fāng fù yú lù
玄宗每年十月幸华清宫，国忠姊妹五家扈从，每家为一队，著一色衣，五家合队，照映如百花之焕发，而遗钿坠舄，瑟瑟珠翠，灿烂芳馥于路。
ér guó zhōng sī yú guó guó ér bù bì xióng hú zhī cì měi rù cháo huò lián biāo fāng jià bù shī wéi màn
而国忠私于虢国而不避雄狐之刺，每入朝或联镳方驾，不施帷幔。
měi sān cháo qìng hè wǔ gǔ dài lòu yàn zhuāng yíng xiàng là jù rú zhòu
每三朝庆贺，五鼓待漏，艳妆盈巷，蜡炬如昼。
ér shí zhái zhū wáng bǎi sūn yuàn hūn jià jiē yīn hán guó wèi shào jiè réng xiān nà lù qiān guàn ér zòu qǐng wǎng bù chēng zhǐ
而十宅诸王百孙院婚嫁，皆因韩、虢为绍介，仍先纳赂千贯而奏请，罔不称旨。
tiān bǎo jiǔ zài guì fēi fù wǔ zhǐ sòng guī wài dì
天宝九载，贵妃复忤旨，送归外第。
shí jí wēn yǔ zhōng guì rén shàn wēn rù zòu yuē fù rén zhì shí bù yuǎn yǒu wǔ shèng qíng rán guì fēi jiǔ chéng ēn gù hé xī gōng zhōng yī xí zhī dì shǐ qí jiù lù ān rěn qǔ rǔ yú wài zāi
时吉温与中贵人善，温入奏曰：“妇人智识不远，有忤圣情，然贵妃久承恩顾，何惜宫中一席之地， 使其就戮，安忍取辱于外哉！
shàng jí lìng zhōng shǐ zhāng tāo guāng cì yù zhuàn fēi fù tāo guāng qì zòu yuē qiè wǔ shèng yán zuì dāng wàn sǐ
”上即令中使张韬光赐御馔，妃附韬光泣奏曰：“妾忤圣颜，罪当万死。
yī fú zhī wài jiē shèng ēn suǒ cì wú kě yí liú rán fā fū shì fù mǔ suǒ yǒu
衣服之外，皆圣恩所赐，无可遗留，然发肤是父母所有。
nǎi yǐn dāo jiǎn fā yī liáo fù xiàn
”乃引刀翦发一缭附献。
xuán zōng jiàn zhī jīng wǎn jí shǐ lì shì zhào hái
玄宗见之惊惋，即使力士召还。
guó zhōng jì jū zǎi zhí jiān lǐng jiàn nán jié dù shì jiàn zì héng
国忠既居宰执，兼领剑南节度，势渐恣横。
shí zài zhēng yuè wàng yè yáng jiā wǔ zhái yè yóu yǔ guǎng píng gōng zhǔ qí cóng zhēng xī shì mén
十载正月望夜，杨家五宅夜游，与广平公主骑从争西市门。
yáng shì nú huī biān jí gōng zhǔ yī gōng zhǔ duò mǎ fù mǎ chéng chāng yì fú zhǔ yīn jí shù wō
杨氏奴挥鞭及公主衣，公主堕马，驸马程昌裔扶主，因及数挝。
gōng zhǔ qì zòu zhī shàng lìng shā yáng shì nú chāng yì yì tíng guān
公主泣奏之，上令杀杨氏奴，昌裔亦停官。
guó zhōng èr nán pò xuān fēi dì jiàn jiē shàng gōng zhǔ yáng shì yī mén shàng èr gōng zhǔ èr jùn zhǔ
国忠二男昢、暄，妃弟鉴，皆尚公主，杨氏一门尚二公主、二郡主。
guì fēi fù zǔ lì sī miào xuán zōng yù zhì jiā miào bēi wén bìng shū
贵妃父祖立私庙，玄宗御制家庙碑文并书。
xuán guī lèi qiān zhì bīng bù shàng shū
玄珪累迁至兵部尚书。
tiān bǎo zhōng fàn yáng jié dù shǐ ān lù shān dà lì biān gōng shàng shēn chǒng zhī
天宝中，范阳节度使安禄山大立边功，上深宠之。
lù shān lái cháo dì lìng guì fēi zǐ mèi yǔ lù shān jié wèi xiōng dì
禄山来朝， 帝令贵妃姊妹与禄山结为兄弟。
lù shān mǔ shì guì fēi měi yàn cì xī lài chóu tà
禄山母事贵妃，每宴赐，锡赉稠沓。
jí lù shān pàn lù xí shù guó zhōng zhī zuì
及禄山叛，露檄数国忠之罪。
hé běi dào qǐ xuán zōng yǐ huáng tài zǐ wèi tiān xià bīng mǎ yuán shuài jiān fǔ jūn guó shì
河北盗起，玄宗以皇太子为天下兵马元帅，监抚军国事。
guó zhōng dà jù zhū yáng jù kū guì fēi xián tǔ chén qǐng dì suì bù xíng nèi chán
国忠大惧， 诸杨聚哭，贵妃衔土陈请，帝遂不行内禅。
jí tóng guān shī shǒu cóng xìng zhì mǎ wéi jìn jūn dà jiàng chén xuán lǐ mì qǐ tài zǐ zhū guó zhōng fù zǐ
及潼关失守，从幸至马嵬，禁军大将陈玄礼密启太子，诛国忠父子。
jì ér sì jūn bù sàn xuán zōng qiǎn lì shì xuān wèn duì yuē zéi běn shàng zài gài zhǐ guì fēi yě
既而四军不散，玄宗遣力士宣问，对曰“贼本尚在”， 盖指贵妃也。
lì shì fù zòu dì bù huò yǐ yǔ fēi zhào suì yì sǐ yú fú shì
力士复奏，帝不获已，与妃诏，遂缢死于佛室。
shí nián sān shí bā yì yú yì xī dào cè
时年三十八，瘗于驿西道侧。
shàng huáng zì shǔ hái lìng zhōng shǐ jì diàn zhào lìng gǎi zàng
上皇自蜀还，令中使祭奠，诏令改葬。
lǐ bù shì láng li kuí yuē lóng wǔ jiàng shì zhū guó zhōng yǐ qí fù guó zhào luàn
礼部侍郎李揆曰：“龙武将士诛国忠， 以其负国兆乱。
jīn gǎi zàng gù fēi kǒng jiàng shì yí jù zàng lǐ wèi kě xíng
今改葬故妃，恐将士疑惧，葬礼未可行。
nǎi zhǐ
于是成子留了下来。
shàng huáng mì lìng zhōng shǐ gǎi zàng yú tā suǒ
上皇密令中使改葬于他所。
chū yì shí yǐ zǐ rù guǒ zhī jī fū yǐ huài ér xiāng náng réng zài
初瘗时以紫褥裹之，肌肤已坏，而香囊仍在。
nèi guān yǐ xiàn shàng huáng shì zhī qī wǎn nǎi lìng tú qí xíng yú bié diàn zhāo xī shì zhī
内官以献，上皇视之凄惋， 乃令图其形于别殿，朝夕视之。
mǎ wéi zhī zhū guó zhōng yě guó guó fū rén wén nán zuò bēn mǎ zhì chén cāng
马嵬之诛国忠也，虢国夫人闻难作，奔马至陈仓。
xiàn lìng xuē jǐng xian lǜ rén lì zhuī zhī zǒu rù zhú lín
县令薛景仙率人吏追之，走入竹林。
xiān shā qí nán péi huī jí yī nǚ
先杀其男裴徽及一女。
guó zhōng qī péi róu yuē niáng zǐ wèi wǒ jìn mìng
国忠妻裴柔曰：“娘子为我尽命。
jí cì shā zhī
”即刺杀之。
yǐ ér zì wěn bù sǐ xiàn lì zài zhī bì yú yù zhōng
已而自刎，不死，县吏载之，闭于狱中。
yóu wèi lì yuē guó jiā hu
犹谓吏曰：“国家乎？
zéi hu
贼乎？
lì yuē hù yǒu zhī
”吏曰：“互有之。
xuè níng zhì hóu ér zú suì yì yú guō wài
”血凝至喉而卒，遂瘗于郭外。
hán guó fū rén xù mì shū shǎo jiān cuī xún nǚ wèi dài zōng fēi
韩国夫人婿秘书少监崔峋，女为代宗妃。
guó guó nán péi huī shàng dài zōng nǚ yán ān gōng zhǔ nǚ jià ràng dì nán
虢国男裴徽尚代宗女延安公主，女嫁让帝男。
qín guó fū rén xù liǔ chéng xiān sǐ nán jūn shàng cháng qīng xiàn zhǔ chéng dì tán shàng sù zōng nǚ hé zhèng gōng zhǔ
秦国夫人婿柳澄先死，男钧尚长清县主， 澄弟潭尚肃宗女和政公主。