fáng xuán líng zi yí zhí yí ài
○房玄龄子遗直遗爱
dù rú huì dì chu kè shū yān
杜如晦弟楚客叔淹
fáng qiáo zì xuán líng qí zhōu lín zī rén
房乔，字玄龄，齐州临淄人。
zēng zǔ yì hòu wèi zhèn yuǎn jiāng jūn sòng ān jùn shǒu xí zhuàng wǔ bó
曾祖翼，后魏镇远将军、宋安郡守，袭壮武伯。
zǔ xióng zì zi yì hè zhōu zhǔ bù
祖熊，字子绎，褐州主簿。
fù yàn qiān hào xué tōng shè wǔ jīng duò jīng yáng lìng suí shū yǒu chuán
父彦谦，好学，通涉《五经》，隋泾阳令，《隋书》有传。
xuán líng yòu cōng mǐn bó lǎn jīng shǐ gōng cǎo lì shàn zhǔ wén
玄龄幼聪敏，博览经史，工草隶，善属文。
cháng cóng qí fù zhì jīng shī
尝从其父至京师，
shí tiān xià níng yàn
时天下宁晏，
lùn zhě xián yǐ guó zuò fāng yǒng
论者咸以国祚方永，
xuán líng nǎi bì zuǒ yòu gào fù yuē duò dì běn wú gōng dé
玄龄乃避左右告父曰：“隋帝本无功德，
dàn kuáng huò qián lí
但诳惑黔黎，
bù wéi hòu sì cháng jì
不为后嗣长计，
hùn zhū dí shù
混诸嫡庶，
shǐ xiāng qīng duó
使相倾夺，
zhū hòu fān zhī
诸后籓枝，
jìng chóng yín chǐ
竞崇淫侈，
zhōng dāng nèi xiāng zhū yí
终当内相诛夷，
bù zú bǎo quán jiā guó
不足保全家国。
jīn suī qīng píng qí wáng kě qiáo zú ér dài
今虽清平，其亡可翘足而待。
yàn qiān jīng ér yì zhī
”彦谦惊而异之。
nián shí bā běn zhōu jǔ jìn shì shòu yǔ qí wèi
年十八，本州举进士，授羽骑尉。
lì bù shì láng gāo xiào jī sù chēng zhī rén jiàn zhī shēn xiāng jiē yì wèi péi ju yuē pū yuè rén duō yǐ wèi jiàn rú cǐ láng zhě
吏部侍郎高孝基素称知人，见之深相嗟挹，谓裴矩曰：“仆阅人多矣，未见如此郎者。
bì chéng wěi qì dàn hèn bù dǔ qí sǒng hè líng xiāo ěr
必成伟器，但恨不睹其耸壑凌霄耳。
fù bìng mián lì shí xún xuán líng jìn xīn yào shàn wèi cháng jiě yī jiāo jié
”父病绵历十旬，玄龄尽心药膳，未尝解衣交睫。
fù zhōng zhuó yǐn bù rù kǒu zhě wǔ rì
父终，酌饮不入口者五日。
hòu bǔ xí chéng wèi
后补隰城尉。
huì yì qí rù guān tài zōng xùn dì wèi běi xuán líng zhàng cè yè yú jūn mén wēn yàn bó yòu jiàn yān
会义旗入关，太宗徇地渭北，玄龄杖策谒于军门，温彦博又荐焉。
tài zōng yī jiàn biàn rú jiù shi shǔ wèi běi dào xíng jūn jì shì cān jūn
太宗一见，便如旧识，署渭北道行军记室参军。
xuán líng jì yù zhī jǐ qìng jié xīn lì zhī wú bù wéi
玄龄既遇知己，罄竭心力，知无不为。
zéi kòu měi píng zhòng rén jìng qiú zhēn wán xuán líng dú xiān shōu rén wù zhì zhī mù fǔ
贼寇每平，众人竞求珍玩，玄龄独先收人物， 致之幕府。
jí yǒu móu chén měng jiāng jiē yǔ zhī qián xiāng shēn jié gè jǐn qí sǐ lì
及有谋臣猛将，皆与之潜相申结，各尽其死力。
jì ér yǐn tài zǐ jiàn tài zōng xūn dé yóu shèng zhuǎn shēng cāi jiàn
既而隐太子见太宗勋德尤盛，转生猜间。
tài zōng cháng zhì yǐn tài zǐ suǒ shí zhòng dú ér guī fǔ zhōng zhèn hài jì wú suǒ chū
太宗尝至隐太子所，食，中毒而归， 府中震骇，计无所出。
xuán líng yīn wèi zhǎng sūn wú jì yuē jīn xián xì yǐ chéng huò jī jiāng fā tiān xià xin xiōng xiōng rén huái yì zhì
玄龄因谓长孙无忌曰：“今嫌隙已成，祸机将发，天下忄匈恟，人怀异志。
biàn duān yī zuò dà luàn bì xìng fēi zhí huò jí fǔ cháo zhèng kǒng qīng wēi shè jì
变端一作，大乱必兴，非直祸及府朝，正恐倾危社稷。
cǐ zhī jì huì ān kě bù shēn sī yě
此之际会， 安可不深思也！
pū yǒu yú jì mò ruò zūn zhōu gōng zhī shì wài níng qū xià nèi ān zōng shè shēn xiào yǎng zhī lǐ
仆有愚计，莫若遵周公之事，外宁区夏，内安宗社，申孝养之礼。
gǔ rén yǒu yún wèi guó zhě bù gù xiǎo jié cǐ zhī wèi yú
古人有云，‘为国者不顾小节’，此之谓欤！
shú ruò jiā guó lún wáng shēn míng jù miè hu
孰若家国沦亡，身名俱灭乎？
wú jì yuē jiǔ huái cǐ móu wèi gǎn pī lù gōng jīn suǒ shuō shēn huì sù xīn
”无忌曰：“久怀此谋，未敢披露，公今所说，深会宿心。
wú jì nǎi rù bái zhī
”无忌乃入白之。
tài zōng zhào xuán líng wèi yuē diàn wēi zhī zhào qí jī yǐ jiàn jiāng ruò zhī hé
太宗召玄龄谓曰：“阽危之兆，其迹已见，将若之何？
duì yuē guó jiā huàn nàn jīn gǔ hé shū
”对曰：“国家患难，今古何殊。
zì fēi ruì shèng qīn míng bù néng ān jí
自非睿圣钦明，不能安辑。
dài wáng gōng gài tiān de shì zhōng yā niǔ shén zàn suǒ zài fěi jiè rén móu
大王功盖天地，事钟压纽，神赞所在，匪藉人谋。
yīn yǔ fǔ shǔ dù rú huì tóng xīn lù lì
”因与府属杜如晦同心戮力。
réng suí fǔ qiān shòu qín wáng fǔ jì shì fēng lín zī hóu
仍随府迁授秦王府记室，封临淄侯；
yòu yǐ běn zhí jiān shǎn dōng dào dà xíng tái kǎo gōng láng zhōng jiā wén xué guǎn xué shì
又以本职兼陕东道大行台考功郎中，加文学馆学士。
xuán líng zài qín fǔ shí yú nián cháng diǎn guǎn jì měi jūn shū biǎo zòu zhù mǎ lì chéng wén yuē lǐ shàn chū wú gǎo cǎo
玄龄在秦府十余年，常典管记，每军书表奏，驻马立成， 文约理赡，初无稿草。
gāo zǔ cháng wèi shì chén yuē cǐ rén shēn shí jī yí zú kān wěi rèn
高祖尝谓侍臣曰：“此人深识机宜，足堪委任。
měi wèi wǒ r chén shì bì huì rén xīn qiān lǐ zhī wài yóu duì miàn yǔ ěr
每为我儿陈事，必会人心，千里之外，犹对面语耳。
yǐn tài zǐ yǐ xuán líng rú huì wèi tài zōng suǒ qīn lǐ shén è zhī zèn zhī yú gāo zǔ yóu shì yǔ rú huì bìng bèi qū chì
”隐太子以玄龄、如晦为太宗所亲礼，甚恶之，谮之于高祖，由是与如晦并被驱斥。
yǐn tài zǐ jiāng yǒu biàn yě tài zōng lìng zhǎng sūn wú jì zhào xuán líng jí rú huì lìng yī dào shì fú qián yǐn rù gé jì shì
隐太子将有变也，太宗令长孙无忌召玄龄及如晦，令衣道士服，潜引入阁计事。
jí tài zōng rù chūn gōng zhuó bài tài zǐ yòu shù zǐ cì juàn wǔ qiān pǐ
及太宗入春宫，擢拜太子右庶子，赐绢五千匹。
zhēn guàn yuán nián dài xiāo yǔ wèi zhōng shū lìng
贞观元年，代萧瑀为中书令。
lùn gōng xíng shǎng yǐ xuán líng jí zhǎng sūn wú jì dù rú huì yù chí jìng dé hóu jūn jí wǔ rén wéi dì yī jìn jué xíng guó gōng cì shí fēng qiān sān bǎi hù
论功行赏，以玄龄及长孙无忌、杜如晦、尉迟敬德、侯君集五人为第一，进爵邢国公，赐实封千三百户。
tài zōng yīn wèi zhū gōng chén yuē zhèn xù gōng děng xūn xiào liàng dìng fēng yì kǒng bù néng jǐn dāng gè xǔ zì yán
太宗因谓诸功臣曰： “朕叙公等勋效，量定封邑，恐不能尽当，各许自言。
huáng cóng fù huái ān wáng shén tōng jìn yuē yì qí chū qǐ chén lǜ bīng xiān zhì
”皇从父淮安王神通进曰： “义旗初起，臣率兵先至。
jīn fáng xuán líng dù rú huì děng dāo bǐ zhī lì gōng jū dì yī chén qiè bù fú
今房玄龄、杜如晦等刀笔之吏，功居第一，臣窃不服。
shàng yuē yì qí chū qǐ rén jiē yǒu xīn
” 上曰：“义旗初起，人皆有心。
shū fù suī lǜ de bīng lái wèi cháng shēn lǚ xíng zhèn
叔父虽率得兵来，未尝身履行阵。
shān dōng wèi dìng shòu wěi zhuān zhēng jiàn dé nán qīn quán jūn xiàn méi
山东未定，受委专征，建德南侵，全军陷没。
jí liú hēi tà fān dòng shū fù wàng fēng ér pò
及刘黑闼翻动，叔父望风而破。
jīn jì xūn xíng shǎng xuán líng děng yǒu chóu móu wéi wò dìng shè jì zhī gōng suǒ yǐ hàn zhī xiāo hé suī wú hàn mǎ zhǐ zōng tuī gǔ gù de gōng jū dì yī
今计勋行赏，玄龄等有筹谋帷幄、定社稷之功，所以汉之萧何，虽无汗马，指踪推毂，故得功居第一。
shū fù yú guó zhì qīn chéng wú suǒ ài bì bù kě yuán sī làn yǔ gōng chén tóng shǎng ěr
叔父于国至亲，诚无所爱，必不可缘私，滥与功臣同赏耳。
chū jiāng jūn qiū shī lì děng xián zì jīn qí gōng huò rǎng mèi zhǐ tiān yǐ shǒu huà dì jí jiàn shén dào lǐ qū zì xiāng wèi yuē bì xià yǐ zhì gōng xíng shǎng bù sī qí qīn wú shǔ hé kě wàng su
”初，将军丘师利等咸自矜其功，或攘袂指天，以手画地，及见神道理屈，自相谓曰：“陛下以至公行赏， 不私其亲，吾属何可妄诉？
sān nián bài tài zǐ shǎo shī gù ràng bù shòu shè tài zǐ zhān shì jiān lǐ bù shàng shū
”三年，拜太子少师，固让不受，摄太子詹事，兼礼部尚书。
míng nián dài zhǎng sūn wú jì wèi shàng shū zuǒ pú yè gǎi fēng wèi guó gōng jiān xiū guó shǐ
明年，代长孙无忌为尚书左仆射，改封魏国公，监修国史。
jì rèn zǒng bǎi sī qián gōng sù yè jìn xīn jié jié bù yù yī wù shī suǒ
既任总百司，虔恭夙夜，尽心竭节，不欲一物失所。
wén rén yǒu shàn ruò jǐ yǒu zhī
闻人有善，若己有之。
míng dá lì shì shì yǐ wén xué shěn dìng fǎ lìng yì zài kuān píng
明达吏事，饰以文学， 审定法令，意在宽平。
bù yǐ qiú bèi qǔ rén bù yǐ jǐ zhǎng gé wù suí néng shōu xù wú gé bēi jiàn
不以求备取人，不以己长格物，随能收叙，无隔卑贱。
lùn zhě chēng wéi liáng xiāng yān
论者称为良相焉。
huò shí yǐ shì bèi qiǎn zé lěi rì cháo táng qǐ sǎng qǐng zuì sǒng jù dí ruò wú suǒ róng
或时以事被谴，则累日朝堂，稽颡请罪，悚惧踧，若无所容。
jiǔ nián hù gāo zǔ shān líng zhì dù yǐ gōng jiā kāi fǔ yí tóng sān sī
九年， 护高祖山陵制度，以功加开府仪同三司。
shí yī nián yǔ sī kōng zhǎng sūn wú jì děng shí sì rén bìng dài xí cì shǐ yǐ běn guān wèi sòng zhōu cì shǐ gǎi fēng liáng guó gōng shì jìng bù xíng
十一年，与司空长孙无忌等十四人并代袭刺史，以本官为宋州刺史，改封梁国公，事竟不行。
shí sān nián jiā tài zǐ shǎo shī xuán líng pín biǎo qǐng jiě pú yè zhào bào yuē fu xuǎn xián zhī yì wú sī wèi běn
十三年，加太子少师，玄龄频表请解仆射，诏报曰：“夫选贤之义，无私为本；
fèng shàng zhī dào dāng rén shì guì
奉上之道，当仁是贵。
liè dài suǒ yǐ hóng fēng tōng xián suǒ yǐ xié dé
列代所以弘风，通贤所以协德。
gōng zhōng sù gōng yì míng yǔn dǔ chéng
公忠肃恭懿，明允笃诚。
cǎo mèi bà tú chóu móu dì dào
草昧霸图，绸缪帝道。
yí xíng huáng gé shù zhèng wéi hé
仪刑黄阁， 庶政惟和；
fǔ yì chūn gōng wàng shí sī zhe
辅翼春宫，望实斯著。
ér wàng bǐ dà tǐ xùn cí xiǎo jié suī gōng jiào yù zhī zhí nǎi cí jī héng zhī wu qǐ suǒ wèi bì yú yī rén gòng ān sì hǎi zhě yě
而忘彼大体，徇兹小节，虽恭教谕之职，乃辞机衡之务，岂所谓弼予一人，共安四海者也？
xuán líng suì yǐ běn guān jiù zhí
”玄龄遂以本官就职。
shí huáng tài zǐ jiāng xíng bài lǐ bèi yí yǐ dài zhī xuán líng shēn zì bēi sǔn bù gǎn xiū yè suì guī yú jiā
时皇太子将行拜礼，备仪以待之，玄龄深自卑损，不敢修谒，遂归于家。
yǒu shí zhě mò bù zhòng qí chóng ràng
有识者莫不重其崇让。
xuán líng zì yǐ jū duān kuí shí wǔ nián nǚ wèi hán wáng fēi nán yí ài shàng gāo yáng gōng zhǔ shí xiǎn guì zhī jí pín biǎo cí wèi yōu zhào bù xǔ
玄龄自以居端揆十五年，女为韩王妃，男遗爱尚高阳公主，实显贵之极，频表辞位， 优诏不许。
shí liù nián yòu yǔ shì lián děng tóng zhuàn wén sī bó yào chéng xī lài shén yōu
十六年，又与士廉等同撰《文思博要》成，锡赉甚优。
jìn bài sī kōng réng zōng cháo zhèng yī jiù jiān xiū guó shǐ
进拜司空，仍综朝政，依旧监修国史。
xuán líng kàng biǎo chén ràng tài zōng qiǎn shǐ wèi zhī yuē xī liú hòu ràng wèi dòu róng cí róng zì jù yíng mǎn zhī jìn néng tuì shàn jiàn zhǐ zú qián dài měi zhī
玄龄抗表陈让，太宗遣使谓之曰：“昔留侯让位，窦融辞荣， 自惧盈满，知进能退，善鉴止足，前代美之。
gōng yì yù qí zōng wǎng zhé shí kě jiā shàng
公亦欲齐踪往哲，实可嘉尚。
rán guó jiā jiǔ xiāng rèn shǐ yī zhāo hū wú liáng xiāng rú shī liǎng shǒu
然国家久相任使，一朝忽无良相，如失两手。
gōng ruò jīn lì bù shuāi wú fán cǐ ràng
公若筋力不衰，无烦此让。
xuán líng suì zhǐ
”玄龄遂止。
shí bā nián yǔ sī tú zhǎng sūn wú jì děng tú xíng yú líng yān gé zàn yuē cái jiān zǎo hàn sī rù jī shén
十八年，与司徒长孙无忌等图形于凌烟阁，赞曰：“才兼藻翰，思入机神。
dāng guān lì jié fèng shàng wàng shēn
当官励节， 奉上忘身。
gāo zōng jū chūn gōng jiā xuán líng tài zǐ tài fù réng zhī mén xià shěng shì jiān xiū guó shǐ rú gù
”高宗居春宫，加玄龄太子太傅，仍知门下省事，监修国史如故。
xún yǐ zhuàn gāo zǔ tài zōng shí lù chéng jiàng xǐ shū bāo měi cì wù yī qiān wǔ bǎi duàn
寻以撰《高祖、太宗实录》成，降玺书褒美，赐物一千五百段。
qí nián xuán líng dīng jì mǔ yōu qù zhí tè chì cì yǐ zhāo líng zàng de
其年，玄龄丁继母忧去职，特敕赐以昭陵葬地。
wèi jǐ qǐ fù běn guān
未几，起复本官。
tài zōng qīn zhēng liáo dōng mìng xuán líng jīng chéng liú shǒu shǒu zhào yuē gōng dāng xiāo hé zhī rèn zhèn wú xi gù zhī yōu yǐ
太宗亲征辽东，命玄龄京城留守，手诏曰：“公当萧何之任，朕无西顾之忧矣。
jūn róng qì xiè zhàn shì liáng lǐn bìng wěi lìng chǔ fèn fā qiǎn
”军戎器械，战士粮廪，并委令处分发遣。
xuán líng lǚ shàng yán dí bù kě qīng yóu yi jiè shèn
玄龄屡上言敌不可轻，尤宜诫慎。
xún yǔ zhōng shū shì láng chǔ suì liáng shòu zhào zhòng zhuàn jìn shū
寻与中书侍郎褚遂良受诏重撰《晋书》，
yú shì zòu qǔ tài zǐ zuǒ shù zǐ xǔ jìng zōng zhōng shū shè rén lái jì zhù zuò láng lù yuán shì liú zi yì qián yōng zhōu cì shǐ líng hú dé fēn tài zǐ shè rén li yì fǔ xuē yuán chāo qǐ jū láng shàng guān yí děng bā rén
于是奏取太子左庶子许敬宗、中书舍人来济、著作郎陆元仕、刘子翼、前雍州刺史令狐德棻、太子舍人李义府、薛元超、起居郎上官仪等八人，
fēn gōng zhuàn lù
分功撰录，
yǐ zāng róng xù jìn shū wéi zhǔ
以臧荣绪《晋书》 为主，
cān kǎo zhū jiā
参考诸家，
shèn wéi xiáng qià
甚为详洽。
rán shǐ guān duō shì wén yǒng zhī shì hǎo cǎi guǐ miù suì shì yǐ guǎng yì wén
然史官多是文咏之士，好采诡谬碎事，以广异闻；
yòu suǒ píng lùn jìng wèi qǐ yàn bù qiú dǔ shí yóu shì pō wéi xué zhě suǒ jī
又所评论，竞为绮艳，不求笃实，由是颇为学者所讥。
wéi li chún fēng shēn míng xīng lì shàn yú zhù shù suǒ xiū tiān wén lǜ lì wǔ xíng sān zhì zuì kě guān cǎi
唯李淳风深明星历，善于著述， 所修《天文》、《律历》、《五行》三志，最可观采。
tài zōng zì zhe xuān wǔ èr dì jí lù jī wáng xī zhī sì lùn yú shì zǒng tí yún yù zhuàn
太宗自著宣、武二帝及陆机、 王羲之四论，于是总题云御撰。
zhì èr shí nián shū chéng fán yī bǎi sān shí juǎn zhào cáng yú mì fǔ bān cì jiā jí gè yǒu chà
至二十年，书成，凡一百三十卷，诏藏于秘府，颁赐加级各有差。
xuán líng cháng yīn wēi qiǎn guī dì huáng mén shì láng chǔ suì liáng shàng shū yuē jūn wèi yuán shǒu chén hào gǔ gōng lóng yuè yún xìng bù xiào ér jí gǒu yǒu shí lái qiān nián zhāo mù
玄龄尝因微谴归第，黄门侍郎褚遂良上疏曰：“君为元首，臣号股肱，龙跃云兴，不啸而集，苟有时来，千年朝暮。
bì xià xī zài bù yī xīn huái zhěng nì shǒu tí qīng jiàn zhàng yì ér qǐ
陛下昔在布衣，心怀拯溺，手提轻剑，仗义而起。
píng zhū kòu luàn jiē zì shén gōng wén jīng zhī zhù pō yóu fǔ yì
平诸寇乱，皆自神功，文经之助，颇由辅翼。
wéi chén zhī qín xuán líng wèi zuì
为臣之懃，玄龄为最。
xī lǚ wàng zhī fú zhōu wǔ yī yǐn zhī zuǒ chéng tāng xiāo hé guān zhōng wáng dǎo jiāng wài fāng zhī yú sī kě yǐ wèi pǐ
昔吕望之扶周武，伊尹之佐成汤，萧何关中，王导江外，方之于斯，可以为匹。
qiě wǔ dé chū cè míng fú shì zhōng qín gōng xiào zhòng suǒ tóng guī
且武德初策名伏事，忠勤恭孝，众所同归。
ér qián gōng hǎi líng píng xiōng shì luàn gàn shí shì zhǔ rén bù zì ān
而前宫、海陵，凭凶恃乱，干时事主，人不自安。
jū lěi luǎn zhī wēi yǒu dào xuán zhī jí mìng shì yī kè shēn mí cùn jǐng xuán líng zhī xīn zhōng shǐ wú biàn
居累卵之危，有倒悬之急，命视一刻，身縻寸景，玄龄之心，终始无变。
jí jiǔ nián zhī jì jī lín shì pò shēn bèi chì zhú quē yú mó móu yóu fú dào shì zhī yī yǔ wén dé huáng hòu tóng xīn yǐng zhù qí yú chén jié zì wú suǒ fù
及九年之际，机临事迫，身被斥逐，阙于谟谋，犹服道士之衣，与文德皇后同心影助，其于臣节，自无所负。
jí zhēn guàn zhī shǐ wàn wù wéi xīn zhēn lì shì jūn wù lùn tuī yǔ ér xūn yōng wú bǐ wěi zhì wéi jiù
及贞观之始，万物惟新，甄吏事君，物论推与，而勋庸无比，委质惟旧。
zì fēi zuì zhuàng wú shè jìn shēn tóng yóu bù kě yǐ yī fàn yī qiān qīng shì xiá qì
自非罪状无赦，搢绅同尤，不可以一犯一愆，轻示遐弃。
bì xià bì qín xuán líng chǐ fā báo qí suǒ wèi gǔ zhě yǒu fěng yù dà chén qiǎn qí zhì shì zì kě zài hòu shì zūn qián shì tuì zhī yǐ lǐ bù shī shàn shēng
陛下必矜玄龄齿发，薄其所为，古者有讽谕大臣遣其致仕，自可在后，式遵前事，退之以礼，不失善声。
jīn shù shí nián xūn jiù yǐ yī shì ér chì zhú zài wài yún yún yǐ wéi fēi shì
今数十年勋旧，以一事而斥逐，在外云云，以为非是。
fu tiān zǐ zhòng dà chén zé rén jǐn qí lì
夫天子重大臣，则人尽其力；
qīng qù jiù zé wù bù zì ān
轻去就，则物不自安。
chén yǐ yōng báo tiǎn yù zuǒ yòu gǎn mào tiān wēi yǐ shēn guǎn jiàn
我如此平庸浅薄，有愧于在您身边伺候，现在冒犯您的威严，申述以上一孔之见。
èr shí yī nián tài zōng xìng cuì wēi gōng shòu sī nóng qīng li wěi wèi mín bù shàng shū
”二十一年，太宗幸翠微宫，授司农卿李纬为民部尚书。
xuán líng shí zài jīng chéng liú shǒu huì yǒu zì jīng shī lái zhě tài zōng wèn yuē xuán líng wén li wěi bài shàng shū rú hé
玄龄时在京城留守，会有自京师来者，太宗问曰：“玄龄闻李纬拜尚书如何？
duì yuē xuán líng dàn yún li wěi hǎo zī xū gèng wú tā yǔ
”对曰：“玄龄但云李纬好髭须， 更无他语。
tài zōng jù gǎi shòu wěi luò zhōu cì shǐ qí wéi dāng shí zhǔn dì rú cǐ
”太宗遽改授纬洛州刺史，其为当时准的如此。
èr shí sān nián jià xìng yù huá gōng shí xuán líng jiù jí fā zhào lìng wò zǒng liú tái
二十三年，驾幸玉华宫，时玄龄旧疾发，诏令卧总留台。
jí jiàn dǔ zhuī fù gōng suǒ chéng dān yú rù diàn jiāng zhì yù zuò nǎi xià
及渐笃，追赴宫所， 乘担舆入殿，将至御座乃下。
tài zōng duì zhī liú tì xuán líng yì gǎn yān bù néng zì shèng
太宗对之流涕，玄龄亦感咽不能自胜。
chì qiǎn míng yī jiù liáo shàng shí měi rì gòng yù shàn
敕遣名医救疗， 尚食每日供御膳。
ruò wēi de jiǎn sǔn tài zōng jí xǐ jiàn yán sè
若微得减损，太宗即喜见颜色；
rú wén zēng jù biàn wèi gǎi róng qī chuàng
如闻增剧，便为改容凄怆。
xuán líng yīn wèi zhū zǐ yuē wú zì dù wēi dǔ ér ēn zé zhuǎn shēn ruò gū fù shèng jūn zé sǐ yǒu yú zé
玄龄因谓诸子曰：“吾自度危笃，而恩泽转深，若孤负圣君，则死有余责。
dāng jīn tiān xià qīng mì xián de qí yi wéi dōng tǎo gāo lí bù zhǐ fāng wèi guó huàn
当今天下清谧，咸得其宜，唯东讨高丽不止，方为国患。
zhǔ shàng hán nù yì jué chén xià mò gǎn fàn yán
主上含怒意决，臣下莫敢犯颜；
wú zhī ér bù yán zé xián hèn rù dì
吾知而不言，则衔恨入地。
suì kàng biǎo jiàn yuē
”遂抗表谏曰：
chén wén bīng è bù jí wǔ guì zhǐ gē
臣闻兵恶不戢，武贵止戈。
dāng jīn shèng huà suǒ tán wú yuǎn bù jiè jì shàng gǔ suǒ bù chén zhě bì xià jiē néng chén zhī suǒ bù zhì zhě jiē néng zhì zhī
当今圣化所覃，无远不届，洎上古所不臣者，陛下皆能臣之，所不制者，皆能制之。
xiáng guān jīn gǔ wèi zhōng guó huàn hài zhě wú rú tū jué
详观今古，为中国患害者，无如突厥。
suì néng zuò yùn shén cè bù xià diàn táng dà xiǎo kè hán xiāng cì shù shǒu fēn diǎn jìn wèi zhí jǐ háng jiān
遂能坐运神策，不下殿堂，大小可汗，相次束手，分典禁卫，执戟行间。
qí hòu yán tuó chī zhāng xún jiù yí miè
其后延陀鸱张，寻就夷灭；
tiě lè mù yì qǐng zhì zhōu xiàn shā mò yǐ běi wàn lǐ wú chén
铁勒慕义，请置州县，沙漠以北，万里无尘。
zhì rú gāo chāng pàn huàn yú liú shā tǔ hún shǒu shǔ yú jī shí piān shī báo fá jù cóng píng dàng
至如高昌叛涣于流沙，吐浑首鼠于积石，偏师薄伐，俱从平荡。
gāo lí lì dài bū zhū mò néng tǎo jī
高丽历代逋诛，莫能讨击。
bì xià zé qí nì luàn shì zhǔ nüè rén qīn zǒng liù jūn wèn zuì liáo jié
陛下责其逆乱，弑主虐人，亲总六军，问罪辽、碣。
wèi jīng xún yuè jí bá liáo dōng qián hòu lǔ huò shù shí wàn jì fēn pèi zhū zhōu wú chǔ bù mǎn
未经旬月，即拔辽东，前后虏获，数十万计，分配诸州，无处不满。
xuě wǎng dài zhī sù chǐ yǎn xiáo líng zhī kū gǔ bǐ gōng jiào dé wàn bèi qián wáng
雪往代之宿耻，掩崤陵之枯骨，比功较德，万倍前王。
cǐ shèng xīn zhī suǒ zì zhī wēi chén ān gǎn bèi shuō
此圣心之所自知，微臣安敢备说。
qiě bì xià rén fēng bèi yú shuài tǔ xiào dé zhāng yú pèi tiān
且陛下仁风被于率土，孝德彰于配天。
dǔ yí dí zhī jiāng wáng zé zhǐ qī shù suì
睹夷狄之将亡， 则指期数岁；
shòu jiàng shuài zhī jié dù zé jué jī wàn lǐ
授将帅之节度，则决机万里。
qū zhǐ ér hòu yì shì jǐng ér wàng shū fú yìng ruò shén suàn wú yí cè
弯弯手指，看看日影，就能断定邮递人员什么时间送来什么内容的文书消息，应验如同神仙，谋划无一差失。
zhuó jiāng yú háng wǔ zhī zhōng qǔ shì yú fán yōng zhī mò
擢将于行伍之中，取士于凡庸之末。
yuǎn yí dān shǐ yī jiàn bù wàng
远夷单使，一见不忘；
xiǎo chén zhī míng wèi cháng zài wèn
小臣之名， 未尝再问。
jiàn chuān qī zhá gōng guàn liù jūn
箭穿七札，弓贯六钧。
jiā yǐ liú qíng fén diǎn zhǔ yì piān shí bǐ mài zhōng zhāng cí qióng bān mǎ
加以留情坟典，属意篇什，笔迈钟、张，辞穷班、 马。
wén fēng jì zhèn zé guǎn qìng zì xié
文锋既振，则管磬自谐；
qīng hàn zàn fēi zé huā jìng fā
轻翰暂飞，则花ＦＭ竞发。
fǔ wàn xìng yǐ cí yù qún chén yǐ lǐ
抚万姓以慈，遇群臣以礼。
bāo qiū háo zhī shàn jiě tūn zhōu zhī wǎng
褒秋毫之善，解吞舟之网。
nì ěr zhī jiàn bì tīng fū shòu zhī sù sī jué
逆耳之谏必听，肤受之诉斯绝。
hào shēng zhī dé fén zhàng sāi yú jiāng hú
好生之德，焚障塞于江湖；
wù shā zhī rén xi gǔ dāo yú tú sì
恶杀之仁，息鼓刀于屠肆。
fú hè hé dào liáng zhī huì quǎn mǎ méng wéi gài zhī ēn
凫鹤荷稻粱之惠，犬马蒙帷盖之恩。
jiàng chéng shǔn sī mó zhī chuāng dēng táng lín wèi zhēng zhī jiù
降乘吮思摩之疮，登堂临魏征之柩。
kū zhàn wáng zhī zú zé āi dòng liù jūn
哭战亡之卒，则哀动六军；
fù tián dào zhī xīn zé jīng gǎn tiān dì
负填道之薪，则精感天地。
zhòng qián lí zhī dà mìng tè jìn xīn yú shù yù
重黔黎之大命，特尽心于庶狱。
chén xīn shí hūn kuì qǐ zú lùn shèng gōng zhī shēn yuǎn tán tiān dé zhī gāo dà zāi
臣心识昏愦，岂足论圣功之深远，谈天德之高大哉！
bì xià jiān zhòng měi ér yǒu zhī mǐ bù bèi jù wēi chén shēn wéi bì xià xī zhī zhòng zhī ài zhī bǎo zhī
陛下兼众美而有之，靡不备具，微臣深为陛下惜之重之，爱之宝之。
zhōu yì yuē zhī jìn ér bù zhī tuì zhī cún ér bù zhī wáng zhī de ér bù zhī sàng
《周易》曰： “知进而不知退，知存而不知亡，知得而不知丧。
yòu yuē zhī jìn tuì cún wáng bù shī qí zhèng zhě wéi shèng rén hu
”又曰：“知进退存亡，不失其正者，惟圣人乎！
yóu cǐ yán zhī jìn yǒu tuì zhī yì cún yǒu wáng zhī jī de yǒu sàng zhī lǐ lǎo chén suǒ yǐ wèi bì xià xī zhī zhě gài cǐ wèi yě
”由此言之，进有退之义，存有亡之机，得有丧之理，老臣所以为陛下惜之者，盖此谓也。
lǎo zi yuē zhī zú bù rǔ zhī zhǐ bù dài
老子曰：“知足不辱，知止不殆。
wèi bì xià wēi míng gōng dé yì kě zú yǐ
”谓陛下威名功德， 亦可足矣；
tuò dì kāi jiāng yì kě zhǐ yǐ
拓地开疆，亦可止矣。
bǐ gāo lí zhě biān yí jiàn lèi bù zú dài yǐ rén yì bù kě zé yǐ cháng lǐ
彼高丽者，边夷贱类，不足待以仁义，不可责以常礼。
gǔ lái yǐ yú biē chù zhī yi cóng kuò lüè
古来以鱼鳖畜之，宜从阔略。
ruò bì yù jué qí zhǒng lèi kǒng shòu qióng zé bó
若必欲绝其种类，恐兽穷则搏。
qiě bì xià měi jué yī sǐ qiú bì lìng sān fù wǔ zòu jìn sù shí tíng yīn yuè zhě gài yǐ rén mìng suǒ zhòng gǎn dòng shèng cí yě
且陛下每决一死囚，必令三覆五奏，进素食、停音乐者，盖以人命所重，感动圣慈也。
kuàng jīn bīng shì zhī tú
况今兵士之徒，
wú yī zuì lì
无一罪戾，
wú gù qū zhī yú háng zhèn zhī jiān
无故驱之于行阵之间，
wěi zhī yú fēng rèn zhī xià
委之于锋刃之下，
shǐ gān nǎo tú dì
使肝脑涂地，
hún pò wú guī
魂魄无归，
lìng qí lǎo fù gū r guǎ qī cí mǔ
令其老父孤儿、寡妻慈母，
wàng wèi chē ér yǎn qì
望𫐕车而掩泣，
bào kū gǔ yǐ cuī xīn
抱枯骨以摧心，
zú yǐ biàn dòng yīn yáng
足以变动阴阳，
gǎn shāng hé qì
感伤和气，
shí tiān xià yuān tòng yě
实天下冤痛也。
qiě bīng zhě xiōng qì zhàn zhě wēi shì bù dé yǐ ér yòng zhī
且兵者凶器，战者危事，不得已而用之。
xiàng shǐ gāo lí wéi shī chén jié bì xià zhū zhī kě yě
向使高丽违失臣节， 陛下诛之可也；
qīn rǎo bǎi xìng ér bì xià miè zhī kě yě
侵扰百姓，而陛下灭之可也；
jiǔ cháng néng wéi zhōng guó huàn ér bì xià chú zhī kě yě
久长能为中国患，而陛下除之可也。
yǒu yī yú cǐ suī rì shā wàn fū bù zú wèi kuì
有一于此，虽日杀万夫，不足为愧。
jīn wú cǐ sān tiáo zuò fán zhōng guó nèi wèi jiù wáng xuě chǐ wài wèi xīn luó bào chóu qǐ fēi suǒ cún zhě xiǎo suǒ sǔn zhě dà
今无此三条，坐烦中国，内为旧王雪耻，外为新罗报仇，岂非所存者小，所损者大？
yuàn bì xià zūn huáng zǔ lǎo zi zhǐ zú zhī jiè yǐ bǎo wàn dài wēi wēi zhī míng
愿陛下遵皇祖老子止足之诫，以保万代巍巍之名。
fā pèi rán zhī ēn jiàng kuān dà zhī zhào shùn yáng chūn yǐ bù zé xǔ gāo lí yǐ zì xīn
发霈然之恩，降宽大之诏，顺阳春以布泽，许高丽以自新。
fén líng bō zhī chuán ba yìng mù zhī zhòng zì rán huá yí qìng lài yuǎn sù ěr ān
焚凌波之船，罢应募之众，自然华夷庆赖，远肃迩安。
chén lǎo bìng sān gōng dàn xī rù dì suǒ hèn jìng wú chén lù wēi zēng hǎi yuè
臣老病三公，旦夕入地，所恨竟无尘露，微增海岳。
jǐn qìng cán hún yú xī yù dài jié cǎo zhī chéng
谨罄残魂余息，预代结草之诚。
tǎng méng lù cǐ āi míng jí chén sǐ qiě bù xiǔ
倘蒙录此哀鸣，即臣死且不朽。
tài zōng jiàn biǎo wèi xuán líng zǐ fù gāo yáng gōng zhǔ yuē cǐ rén wēi chuò rú cǐ shàng néng yōu wǒ guó jiā
太宗见表，谓玄龄子妇高阳公主曰：“此人危惙如此，尚能忧我国家。
hòu jí zēng jù suì záo yuàn qiáng kāi mén lèi qiǎn zhōng shǐ hòu wèn
”后疾增剧，遂凿苑墙开门，累遣中使候问。
shàng yòu qīn lín wò shǒu xù bié bēi bù zì shèng
上又亲临，握手叙别，悲不自胜。
huáng tài zǐ yì jiù zhī yǔ zhī jué
皇太子亦就之与之诀。
jí rì shòu qí zi yí ài yòu wèi zhōng láng jiàng yí zé zhōng sàn dài fū shǐ jí mù qián jiàn qí tōng xiǎn
即日授其子遗爱右卫中郎将，遗则中散大夫，使及目前，见其通显。
xún hōng nián qī shí
寻薨，年七十。
fèi cháo sān rì cè zèng tài wèi bīng zhōu dū du shì yuē wén zhāo gěi dōng yuán mì qì péi zàng zhāo líng
废朝三日，册赠太尉、并州都督，谥曰文昭，给东园秘器，陪葬昭陵。
xuán líng cháng jiè zhū zǐ yǐ jiāo shē chén nì bì bù kě yǐ dì wàng líng rén gù jí gǔ jīn shèng xián jiā jiè shū yú píng fēng lìng gè qǔ yī jù wèi yuē ruò néng liú yì zú yǐ bǎo shēn chéng míng
玄龄尝诫诸子以骄奢沉溺，必不可以地望凌人，故集古今圣贤家诫，书于屏风， 令各取一具，谓曰：“若能留意，足以保身成名。
yòu yún yuán jiā lěi yè zhōng jié shì wú suǒ shàng rǔ yi shī zhī
”又云：“袁家累叶忠节，是吾所尚，汝宜师之。
gāo zōng sì wèi zhào pèi xiǎng tài zōng miào tíng
”高宗嗣位，诏配享太宗庙庭。
zi yí zhí sì yǒng huī chū wèi lǐ bù shàng shū biàn zhōu cì shǐ
子遗直嗣，永徽初为礼部尚书、汴州刺史。
cì zǐ yí ài shàng tài zōng nǚ gāo yáng gōng zhǔ bài fù mǎ dū wèi guān zhì tài fǔ qīng sàn qí cháng shì
次子遗爱，尚太宗女高阳公主，拜驸马都尉，官至太府卿、散骑常侍。
chū zhǔ yǒu chǒng yú tài zōng gù yí ài tè chéng ēn yù yǔ zhū zhǔ xù lǐ zhì jué yì
初，主有宠于太宗，故遗爱特承恩遇，与诸主婿礼秩绝异。
zhǔ jì jiāo zì móu chù yí zhí ér duó qí fēng jué yǒng huī zhōng wū gào yí zhí wú lǐ yú jǐ
主既骄恣，谋黜遗直而夺其封爵，永徽中诬告遗直无礼于己。
gāo zōng lìng zhǎng sūn wú jì jū qí shì yīn de gōng zhǔ yǔ yí ài móu fǎn zhī zhuàng
高宗令长孙无忌鞫其事，因得公主与遗爱谋反之状。
yí ài fú zhū gōng zhǔ cì zì jìn zhū zǐ pèi liú lǐng biǎo
遗爱伏诛，公主赐自尽，诸子配流岭表。
yí zhí yǐ fù gōng tè yòu zhī chú míng wèi shù rén
遗直以父功特宥之，除名为庶人。
tíng xuán líng pèi xiǎng
停玄龄配享。
dù rú huì zì kè míng jīng zhào dù líng rén yě
杜如晦，字克明，京兆杜陵人也。
zēng zǔ jiǎo zhōu zèng kāi fǔ yí tóng dà jiàng jūn suì zhōu cì shǐ
曾祖皎，周赠开府仪同、大将军、遂州刺史。
gāo zǔ huī zhōu hé nèi tài shǒu
高祖徽，周河内太守。
zǔ guǒ zhōu wēn zhōu cì shǐ rù duò gōng bù shàng shū yì xīng gōng zhōu shū yǒu chuán
祖果，周温州刺史，入隋，工部尚书、义兴公，《周书》有传。
fù zhà duò chāng zhōu zhǎng shǐ
父咤，隋昌州长史。
rú huì shǎo cōng wù hǎo tán wén shǐ
如晦少聪悟，好谈文史。
duò dà yè zhōng yǐ cháng diào yù xuǎn lì bù shì láng gāo xiào jī shēn suǒ qì zhòng gù wèi zhī yuē gōng yǒu yìng biàn zhī cái dāng wèi dòng liáng zhī yòng yuàn bǎo chóng lìng dé
隋大业中以常调预选，吏部侍郎高孝基深所器重，顾谓之曰：“公有应变之才，当为栋梁之用，愿保崇令德。
jīn yù fǔ jiù bēi zhí wèi xū shǎo lù fèng ěr
今欲俯就卑职，为须少禄俸耳。
suì bǔ fǔ yáng wèi xún qì guān ér guī
”遂补滏阳尉，寻弃官而归。
tài zōng píng jīng chéng yǐn wèi qín wáng fǔ bīng cáo cān jūn é qiān shǎn zhōu zǒng guǎn fǔ zhǎng shǐ
太宗平京城，引为秦王府兵曹参军，俄迁陕州总管府长史。
shí fǔ zhōng duō yīng jùn bèi wài qiān zhě zhòng tài zōng huàn zhī
时府中多英俊，被外迁者众，太宗患之。
jì shì fáng xuán líng yuē fǔ liáo qù zhě suī duō gài bù zú xī
记室房玄龄曰：“府僚去者虽多，盖不足惜。
dù rú huì cōng míng shí dá wáng zuǒ cái yě
杜如晦聪明识达，王佐才也。
ruò dài wáng shǒu fān duān gǒng wú suǒ yòng zhī
若大王守籓端拱，无所用之；
bì yù jīng yíng sì fāng fēi cǐ rén mò kě
必欲经营四方，非此人莫可。
tài zōng dà jīng yuē ěr bù yán jǐ shī cǐ rén yǐ
”太宗大惊曰：“尔不言，几失此人矣！
suì zòu wèi fǔ shǔ
”遂奏为府属。
hòu cóng zhēng xuē rén gǎo liú wǔ zhōu wáng shì chōng dòu jiàn dé cháng cān móu wéi wò
后从征薛仁杲、刘武周、王世充、窦建德，尝参谋帷幄。
shí jūn guó duō shì pōu duàn rú liú shēn wéi shí bèi suǒ fú
时军国多事，剖断如流，深为时辈所服。
lèi qiān shǎn dōng dào dà xíng tái sī xūn láng zhōng fēng jiàn píng xiàn nán shí yì sān bǎi hù
累迁陕东道大行台司勋郎中，封建平县男，食邑三百户。
xún yǐ běn guān jiān wén xué guǎn xué shì
寻以本官兼文学馆学士。
tiān cè fǔ jiàn yǐ wéi cóng shì zhōng láng huà xiàng yú dān qīng zhě shí yǒu bā rén ér rú huì wèi guàn shǒu lìng wén xué zhě liàng wèi zhī zàn yuē jiàn píng wén yǎ xiū yǒu liè guāng
天策府建，以为从事中郎，画象于丹青者十有八人，而如晦为冠首，令文学褚亮为之赞曰：“建平文雅，休有烈光。
huái zhōng lǚ yì shēn lì míng yáng
怀忠履义， 身立名扬。
qí jiàn zhòng rú cǐ
”其见重如此。
yǐn tài zǐ shēn jì zhī wèi qí wáng yuán jí yuē qín wáng fǔ zhōng suǒ kě dàn zhě wéi dù rú huì yǔ fáng xuán líng ěr
隐太子深忌之，谓齐王元吉曰：“秦王府中所可惮者， 唯杜如晦与房玄龄耳。
yīn zèn zhī yú gāo zǔ nǎi yǔ xuán líng tóng bèi chì zhú
”因谮之于高祖，乃与玄龄同被斥逐。
hòu yòu qián rù huà cè jí shì jié yǔ fáng xuán líng gōng děng zhuó bài tài zǐ zuǒ shù zǐ é qiān bīng bù shàng shū jìn fēng cài guó gōng cì shí fēng qiān sān bǎi hù
后又潜入画策，及事捷，与房玄龄功等，擢拜太子左庶子，俄迁兵部尚书，进封蔡国公，赐实封千三百户。
zhēn guàn èr nián yǐ běn guān jiǎn jiào shì zhōng shè lì bù shàng shū réng zǒng jiān dōng gōng bīng mǎ shì hào wèi chèn zhí
贞观二年，以本官检校侍中，摄吏部尚书，仍总监东宫兵马事，号为称职。
sān nián dài zhǎng sūn wú jì wèi shàng shū yòu pú yè réng zhī xuǎn shì yǔ fáng xuán líng gòng zhǎng cháo zhèng
三年，代长孙无忌为尚书右仆射，仍知选事，与房玄龄共掌朝政。
zhì yú tái gé guī mó jí diǎn zhāng rén wù jiē èr rén suǒ dìng shén huò dāng dài zhī yù tán liáng xiāng zhě zhì jīn chēng fáng dù yān
至于台阁规模及典章人物，皆二人所定，甚获当代之誉，谈良相者，至今称房、杜焉。
rú huì yǐ gāo xiào jī yǒu zhī rén zhī jiàn wèi qí shù shén dào bēi yǐ jì qí dé
如晦以高孝基有知人之鉴，为其树神道碑以纪其德。
qí nián dōng yù jí biǎo qǐng jiě zhí xǔ zhī lù cì tè yī jiù
其年冬，遇疾，表请解职，许之，禄赐特依旧。
tài zōng shēn yōu qí jí pín qiǎn shǐ cún wèn míng yī shàng yào xiāng wàng yú dào
太宗深忧其疾，频遣使存问，名医上药，相望于道。
sì nián jí dǔ lìng huáng tài zǐ jiù dì lín wèn shàng qīn xìng qí zhái fǔ zhī liú tì cì wù qiān duàn
四年，疾笃，令皇太子就第临问，上亲幸其宅，抚之流涕，赐物千段；
jí qí wèi zhōng jiàn zi bài guān suì chāo qiān qí zi zuǒ qiān niú gòu wèi shàng shě fèng yù
及其未终，见子拜官，遂超迁其子左千牛构为尚舍奉御。
xún hōng nián sì shí liù
寻薨，年四十六。
tài zōng kū zhī shén tòng fèi cháo sān rì zèng sī kōng xǐ fēng lái guó gōng shì yuē chéng
太宗哭之甚恸，废朝三日，赠司空，徙封莱国公，谥曰成。
tài zōng shǒu zhào zhù zuò láng yú shì nán yuē zhèn yǔ rú huì jūn chén yì zhòng
太宗手诏著作郎虞世南曰：“朕与如晦，君臣义重。
bù xìng yǎn cóng wù huà zhuī niàn xūn jiù tòng dào yú huái
不幸奄从物化， 追念勋旧，痛悼于怀。
qīng tǐ wú cǐ yì wèi zhì bēi wén yě
卿体吾此意，为制碑文也。
tài zōng hòu yīn shí guā ér měi chuàng rán dào zhī suì chuò shí zhī bàn qiǎn shǐ diàn yú líng zuò
”太宗后因食瓜而美，怆然悼之， 遂辍食之半，遣使奠于灵座。
yòu cháng cì fáng xuán líng huáng yín dài gù wèi xuán líng yuē xī rú huì yǔ gōng tóng xīn fǔ zhèn jīn rì suǒ cì wéi dú jiàn gōng
又尝赐房玄龄黄银带，顾谓玄龄曰：“昔如晦与公同心辅朕，今日所赐，唯独见公。
yīn xuàn rán liú tì
”因泫然流涕。
yòu yuē zhèn wén huáng yín duō wèi guǐ shén suǒ wèi
又曰：“朕闻黄银多为鬼神所畏。
mìng qǔ huáng jīn dài qiǎn xuán líng qīn sòng yú líng suǒ
” 命取黄金带遣玄龄亲送于灵所。
qí hòu tài zōng hū mèng jiàn rú huì ruò píng shēng jí xiǎo yǐ gào xuán líng yán zhī xū xī lìng sòng yù zhuàn yǐ jì yān
其后太宗忽梦见如晦若平生，及晓，以告玄龄，言之歔欷，令送御馔以祭焉。
míng nián rú huì wáng rì tài zōng fù qiǎn shàng gōng zhì dì wèi wèn qí qī zǐ qí guó guān fǔ zuǒ bìng bù zhī ba
明年如晦亡日，太宗复遣尚宫至第慰问其妻子，其国官府佐并不之罢。
zhōng shǐ ēn yù wèi zhī yǒu yān
终始恩遇，未之有焉。
zi gòu xí jué guān zhì cí zhōu cì shǐ zuò dì hé móu nì xǐ yú lǐng biǎo ér zú
子构袭爵，官至慈州刺史，坐弟荷谋逆，徙于岭表而卒。
chū hé yǐ gōng chén zi shàng chéng yáng gōng zhǔ cì jué xiāng yáng jùn gōng shòu shàng chéng fèng yù
初，荷以功臣子尚城阳公主，赐爵襄阳郡公，授尚乘奉御。
zhēn guàn zhōng yǔ tài zǐ chéng qián móu fǎn zuò zhǎn
贞观中， 与太子承干谋反，坐斩。
rú huì dì chu kè shǎo suí shū fù yān mò yú wáng shì chōng
如晦弟楚客，少随叔父淹没于王世充。
yān sù yǔ rú huì xiōng dì bù mù zèn rú huì xiōng yú wáng xíng mǎn wáng shì chōng shā zhī bìng qiú chu kè jī zhì è sǐ chu kè jìng wú yuàn sè
淹素与如晦兄弟不睦，谮如晦兄于王行满，王世充杀之，并囚楚客，几至饿死，楚客竟无怨色。
luò yáng píng yān dāng sǐ chu kè qì tì qǐng rú huì jiù zhī
洛阳平，淹当死，楚客泣涕请如晦救之。
rú huì chū bù cóng chu kè yuē shū yǐ shā dà xiōng jīn xiōng yòu jié hèn qì shū yī mén zhī nèi xiāng shā ér jǐn qǐ bù tòng zāi
如晦初不从，楚客曰：“叔已杀大兄，今兄又结恨弃叔，一门之内， 相杀而尽，岂不痛哉！
yīn yù zì wěn
”因欲自刎。
rú huì gǎn qí yán qǐng yú tài zōng yān suì méng ēn yòu
如晦感其言，请于太宗，淹遂蒙恩宥。
chu kè yīn yǐn yú sōng shān
楚客因隐于嵩山。
zhēn guàn sì nián zhào bài jǐ shì zhōng shàng wèi yuē wén qīng shān jū rì jiǔ zhì yì shén gāo zì fēi zǎi xiāng zhī rèn zé bù néng chū hé yǒu shì lǐ yé
贞观四年，召拜给事中，上谓曰：“闻卿山居日久，志意甚高，自非宰相之任，则不能出，何有是理耶？
fu shè yuǎn zhě bì zì ěr shēng gāo zhě bì zì xià dàn zài guān wèi zhòng suǒ xǔ wú lǜ guān zhī bù dà
夫涉远者必自迩，升高者必自下，但在官为众所许，无虑官之不大。
ěr xiōng suī yǔ wǒ tǐ yì qí xīn yóu yī yú wǒ guó jiā fēi wú dà gōng
尔兄虽与我体异，其心犹一，于我国家非无大功。
wèi yì ěr xiōng yì yù jiàn ěr
为忆尔兄， 意欲见尔。
yi shi zhèn yì jì ěr xiōng zhī zhōng yì yě
宜识朕意，继尔兄之忠义也。
bài chu kè pú zhōu cì shǐ shén yǒu néng míng
”拜楚客蒲州刺史，甚有能名。
hòu lì wèi wáng fǔ zhǎng shǐ bài gōng bù shàng shū shè wèi wáng tài fǔ shì
后历魏王府长史，拜工部尚书，摄魏王泰府事。
chu kè zhī tài zōng bú yuè chéng qián wèi wáng tài yòu qián lìng chu kè you cháo chén yòng shì zhě zhì yǒu huái jīn yǐ lù zhī yīn shuō tài cōng míng kě wèi dí sì
楚客知太宗不悦承干，魏王泰又潜令楚客友朝臣用事者，至有怀金以赂之，因说泰聪明，可为嫡嗣。
rén huò yǐ wén tài zōng yǐn ér bù yán
人或以闻，太宗隐而不言。
jí xìn fā tài zōng shǐ yáng qí shì yǐ qí xiōng yǒu zuǒ mìng gōng miǎn sǐ fèi yú jiā
及衅发，太宗始扬其事，以其兄有佐命功，免死，废于家。
xún shòu chù huà lìng zú
寻授处化令，卒。
rú huì shū fù yān
如晦叔父淹。
yān zì zhí lǐ
淹，字执礼。
zǔ yè zhōu yù zhōu cì shǐ
祖业，周豫州刺史。
fù zhēng hé nèi tài shǒu
父征，河内太守。
yān cōng biàn duō cái yì ruò guàn yǒu měi míng yǔ tóng jùn wéi fú sì wèi mò nì zhī jiāo xiāng yǔ móu yuē shàng hǎo yòng jiā dùn sū wēi yǐ yōu rén jiàn zhēng zhuó jū měi zhí
淹聪辩多才艺，弱冠有美名，与同郡韦福嗣为莫逆之交，相与谋曰：“上好用嘉遁，苏威以幽人见征，擢居美职。
suì gòng rù tài bái shān yáng yán yǐn yì shí yù yāo qiú shí yù
”遂共入太白山，扬言隐逸，实欲邀求时誉。
suí wén dì wén ér è zhī zhé shù jiāng biǎo
隋文帝闻而恶之， 谪戍江表。
hòu huán xiāng lǐ yōng zhōu sī mǎ gāo xiào jī shàng biǎo jiàn zhī shòu chéng fèng láng
后还乡里，雍州司马高孝基上表荐之，授承奉郎。
dà yè mò guān zhì yù shǐ zhōng chéng
大业末，官至御史中丞。
wáng shì chōng jiàn hào shǔ wèi lì bù dà jiàn qīn yòng
王世充僭号，署为吏部，大见亲用。
jí luò yáng píng chū bù dé diào yān jiāng wěi zhì yú yǐn tài zǐ
及洛阳平，初不得调，淹将委质于隐太子。
shí fēng dé yí diǎn xuǎn yǐ gào fáng xuán líng kǒng yǐn tài zǐ de zhī zhǎng qí jiān jì yú shì jù qǐ tài zōng yǐn wèi tiān cè fǔ bīng cáo cān jūn wén xué guǎn xué shì
时封德彝典选，以告房玄龄，恐隐太子得之，长其奸计，于是遽启太宗，引为天策府兵曹参军、文学馆学士。
wǔ dé bā nián qìng zhōu zǒng guǎn yáng wén gàn zuò luàn cí lián dōng gōng guī zuì yú yān jí wáng guī wéi tǐng děng bìng liú yú yuè guī
武德八年，庆州总管杨文干作乱，辞连东宫，归罪于淹及王珪、韦挺等，并流于越巂。
tài zōng zhī yān fēi zuì zèng yǐ huáng jīn sān bǎi liǎng
太宗知淹非罪，赠以黄金三百两。
jí jí wèi zhēng bài yù shǐ dài fū fēng ān jí jùn gōng cì shí fēng sì bǎi hù
及即位，征拜御史大夫，封安吉郡公，赐实封四百户。
yǐ yān duō shí diǎn gù tè zhào dōng gōng yí shì bù lǐng bìng qǔ yān jié dù
以淹多识典故，特诏东宫仪式簿领，并取淹节度。
xún pàn lì bù shàng shū cān yì cháo zhèng
寻判吏部尚书，参议朝政。
qián hòu biǎo jiàn sì shí yú rén hòu duō zhī míng zhě
前后表荐四十余人，后多知名者。
yān cháng jiàn xíng bù yuán wài láng zhì huái dào tài zōng yīn wèn yān huái dào cái xíng hé rú
淹尝荐刑部员外郎郅怀道，太宗因问淹：“怀道才行何如？
yān duì yuē huái dào zài duò rì zuò lì bù zhǔ shì shén yǒu qīng shèn zhī míng
”淹对曰：“怀道在隋日作吏部主事， 甚有清慎之名。
yòu yáng dì xiàng jiāng dū zhī rì zhào bǎi guān wèn qù zhù zhī jì
又炀帝向江都之日，召百官问去住之计。
shí xíng jì yǐ jué gōng qīng jiē ā zhǐ qǐng qù huái dào guān wèi jí bēi dú yán bù kě
时行计已决，公卿皆阿旨请去，怀道官位极卑，独言不可。
chén mù jiàn cǐ shì
臣目见此事。
tài zōng yuē qīng ěr kě cóng hé jì
”太宗曰：“卿尔可从何计？
duì yuē chén cóng xíng jì
”对曰：“臣从行计。
tài zōng yuē shì jūn zhī yì yǒu fàn wú yǐn
”太宗曰：“事君之义，有犯无隐。
qīng chēng huái dào wéi shì hé yīn zì bù zhèng jiàn
卿称怀道为是，何因自不正谏？
duì yuē chén ěr rì bù jū zhòng rèn yòu zhī jiàn bì bù cóng tú sǐ wú yì
”对曰：“臣尔日不居重任，又知谏必不从，徒死无益。
tài zōng yuē kǒng zǐ chēng cóng fù zhī mìng wèi wèi xiào zǐ
”太宗曰：“孔子称从父之命，未为孝子。
gù fù yǒu zhèng zǐ guó yǒu zhèng chén
故父有争子，国有争臣。
ruò yǐ zhǔ zhī wú dào hé wéi réng shì qí shì
若以主之无道，何为仍仕其世？
jì shí qí lù qǐ de bù kuāng qí fēi
既食其禄，岂得不匡其非？
yīn wèi qún chén yuē gōng děng gè yán jiàn shì rú hé
”因谓群臣曰：“公等各言谏事如何？
wáng guī yuē xī bǐ gàn jiàn zhòu ér sǐ kǒng zǐ chēng qí rén
”王珪曰：“昔比干谏纣而死，孔子称其仁；
xiè yě jiàn ér bèi lù kǒng zǐ yuē mín zhī duō pì wú zì lì pì
泄冶谏而被戮，孔子曰：‘民之多辟，无自立辟。
shì zé lù zhòng zé shēn lǐ xū jí jiàn
’是则禄重责深，理须极谏；
guān bēi wàng xià xǔ qí cóng róng
官卑望下，许其从容。
tài zōng yòu zhào yān xiào wèi yuē qīng zài duò rì kě yǐ wèi xià bù yán
”太宗又召淹笑谓曰：“卿在隋日， 可以位下不言；
jìn shì shì chōng hé bù jí jiàn
近仕世充，何不极谏？
duì yuē yì yǒu jiàn dàn bú jiàn cóng
”对曰：“亦有谏，但不见从。
tài zōng yuē shì chōng ruò xiū dé cóng shàn dāng bù miè wáng
”太宗曰： “世充若修德从善，当不灭亡；
jì wú dào jù jiàn qīng hé miǎn huò
既无道拒谏，卿何免祸？
yān wú yǐ duì
”淹无以对。
tài zōng yòu yuē qīng zài jīn rì kě wèi bèi rèn fù yù jí jiàn fǒu
太宗又曰： “卿在今日，可为备任，复欲极谏否？
duì yuē chén zài jīn rì bì jìn sǐ wú yǐn
”对曰：“臣在今日，必尽死无隐。
qiě bǎi lǐ xī zài yú yú wáng zài qín qín bà chén qiè bǐ zhī
且百里奚在虞虞亡，在秦秦霸，臣窃比之。
tài zōng xiào
”太宗笑。
shí yān jiān èr zhí ér wú qīng jié zhī yù yòu sù yǔ wú jì bù xié wéi shí lùn suǒ jī
时淹兼二职，而无清洁之誉，又素与无忌不协，为时论所讥。
jí yǒu jí tài zōng qīn zì lín wèn cì bó sān bǎi pǐ
及有疾，太宗亲自临问，赐帛三百匹。
zhēn guàn èr nián zú zèng shàng shū yòu pú yè shì yuē xiāng
贞观二年卒，赠尚书右仆射，谥曰襄。
zi jìng tóng xí jué guān zhì hóng lú shǎo qīng
子敬同袭爵，官至鸿胪少卿。
jìng tóng zi cóng zé zhōng zōng shí wéi pú zhōu cì shǐ
敬同子从则，中宗时为蒲州刺史。
shǐ chén yuē fáng dù èr gōng jiē yǐ mìng shì zhī cái zāo féng míng zhǔ móu yóu yǔn xié yǐ zhì shēng píng
史臣曰：房、杜二公，皆以命世之才，遭逢明主，谋猷允协，以致升平。
yì zhě yǐ bǐ hàn zhī xiāo cáo xìn yǐ
议者以比汉之萧、曹，信矣！
rán lái chéng zhī jiàn yòng wén zhāo zhī suǒ jǔ yě
然莱成之见用，文昭之所举也。
shì chuán tài zōng cháng yǔ wén zhāo tú shì zé yuē fēi rú huì mò néng chóu zhī
世传太宗尝与文昭图事， 则曰“非如晦莫能筹之”。
jí rú huì zhì yān jìng cóng xuán líng zhī cè yě
及如晦至焉，竟从玄龄之策也。
gài fáng zhī dù zhī néng duàn dà shì dù zhī fáng zhī shàn jiàn jiā móu bì chén cǎo chuàng dōng lǐ rùn sè xiāng xū ér chéng bǐ wú huǐ shì xián dá yòng xīn liáng yǒu yǐ yě
盖房知杜之能断大事， 杜知房之善建嘉谋，裨谌草创，东里润色，相须而成，俾无悔事，贤达用心，良有以也。
ruò yǐ wǎng zhé fāng zhī fáng zé guǎn zhòng zǐ chǎn dù zé bào shū hǎn hǔ yǐ
若以往哲方之，房则管仲、子产，杜则鲍叔、罕虎矣。
zàn yuē zhào qǐ shèng jūn bì shēng xián fǔ
赞曰：肇启圣君，必生贤辅。
yī yú èr gōng shí kāi yùn zuò
猗欤二公，实开运祚。
wén hán jīng wěi móu shēn jiā fǔ
文含经纬，谋深夹辅。
shēng qìng tóng yīn wéi fáng yǔ dù
笙磬同音，唯房与杜。