列传·卷一百四十二 — 新唐书 — 刘羲叟

huí hú shàng

回鹘上

huí hé qí xiān xiōng nú yě sú duō chéng gāo lún chē yuán wèi shí yì hào gāo chē bù huò yuē chì lè é wèi tiě lè

回纥，其先匈奴也，俗多乘高轮车，元魏时亦号高车部，或曰敕勒，讹为铁勒。

qí bù luò yuē yuán hé xuē yán tuó qì bì yǔ dōu bō gǔ lì gàn duō lǎn gě pú gǔ bá yě gǔ tóng luó hún sī jié hú xuē xī jié ā diē bái fán shí yǒu wǔ zhǒng jiē sàn chǔ qì běi

其部落曰袁纥、薛延陀、契苾羽、都播、骨利干、多览葛、仆骨、拔野古、同罗、浑、思结、斛薛、奚结、阿跌、白，凡十有五种，皆散处碛北。

yuán hé zhě yì yuē wū hù yuē wū gē zhì duò yuē wéi gē

袁纥者，亦曰乌护，曰乌纥，至隋曰韦纥。

qí rén xiāo qiáng chū wú qiú zhǎng zhú shuǐ cǎo zhuǎn xǐ shàn qí shè xǐ dào chāo chén yú tū jué tū jué zī qí cái lì xióng běi huāng

其人骁强，初无酋长，逐水草转徙，善骑射，喜盗钞，臣于突厥，突厥资其财力雄北荒。

dà yè zhōng chù luō kè hán gōng xié tiě lè bù póu zé qí cái jì yòu kǒng qí yuàn zé jí qú háo shù bǎi xī kēng zhī wéi gē nǎi bìng pú gǔ tóng luó bá yě gǔ pàn qù zì wèi sì jīn chēng huí hé

大业中，处罗可汗攻胁铁勒部，裒责其财，既又恐其怨，则集渠豪数百悉坑之，韦纥乃并仆骨、同罗、拔野古叛去，自为俟斤，称回纥。

huí hé xìng yào luō gé shì jū xuē yán tuó běi suō líng shuǐ shàng jù jīng shī qī qiān lǐ

回纥姓药罗葛氏，居薛延陀北娑陵水上，距京师七千里。

zhòng shí wàn shèng bīng bàn zhī

众十万，胜兵半之。

de qì lǔ chù duō dà zú yáng

地碛卤，畜多大足羊。

yǒu shí jiàn sì jīn zhě zhòng shǐ tuī wèi jūn zhǎng

有时健俟斤者，众始推为君长。

zǐ yuē pú sà cái yǒng yǒu móu shì liè shè zhàn bì shēn xiān suǒ xiàng zhé cuī pò gù xià jiē wèi fù wéi shí jiàn suǒ zhú

子曰菩萨，材勇有谋，嗜猎射，战必身先，所向辄摧破，故下皆畏附，为时健所逐。

shí jiàn sǐ bù rén xián pú sà lì zhī

时健死，部人贤菩萨，立之。

mǔ yuē wū luō hún xìng yán míng néng jué píng bù shì

母曰乌罗浑，性严明，能决平部事。

huí hé yáo shì jìn shèng

回纥繇是浸盛。

yǔ xuē yán tuó gòng gōng tū jué běi biān xié lì qiǎn yù gǔ shè lǐng qí shí wàn tǎo zhī pú sà shēn jiāng wǔ qiān jì pò zhī mǎ liè shān zhuī běi zhì tiān shān dà fú qí bù rén shēng zhèn běi fāng

与薛延陀共攻突厥北边，颉利遣欲谷设领骑十万讨之，菩萨身将五千骑破之马鬣山，追北至天山，大俘其部人，声震北方。

yáo shì fù xuē yán tuó xiāng chún chǐ hào huó xié lì fā shù yá dú yào shuǐ shàng

繇是附薛延陀，相唇齿，号活颉利发，树牙独乐水上。

zhēn guàn sān nián shǐ lái cháo xiàn fāng wù

贞观三年，始来朝，献方物。

tū jué yǐ wáng wéi huí hé yǔ xuē yán tuó wèi zuì xióng qiáng

突厥已亡，惟回纥与薛延陀为最雄强。

pú sà sǐ qí qiú hú lù sì lì fā tǔ mí dù yǔ zhū bù gōng xuē yán tuó cán zhī bìng yǒu qí de suì nán yú hè lán shān jìng zhū hé

菩萨死，其酋胡禄俟利发吐迷度与诸部攻薛延陀，残之，并有其地，遂南逾贺兰山，境诸河。

qiǎn shǐ zhě xiàn kuǎn tài zōng wèi xìng líng zhōu cì jīng yáng shòu qí gōng

遣使者献款，太宗为幸灵州，次泾阳，受其功。

yú shì tiě lè shí yī bù jiē lái yán yán tuó bù shì dà guó yǐ zì qǔ wáng qí xià jūn hài niǎo sàn bù zhī suǒ zhī

于是铁勒十一部皆来言：“延陀不事大国，以自取亡，其下麕骇鸟散，不知所之。

jīn gè yǒu fèn de yuàn guī mìng tiān zǐ qǐng zhì táng guān

今各有分地，愿归命天子，请置唐官。

yǒu zhào zhāng yǐn gāo huì yǐn jiàn qú cháng děng yǐ táng guān guān zhī fán shù qiān rén

”有诏张饮高会，引见渠长等，以唐官官之，凡数千人。

míng nián fù rù cháo

明年复入朝。

nǎi yǐ huí hé bù wèi hàn hǎi duō lǎn gě bù wèi yàn rán pú gǔ bù wèi jīn wēi bá yě gǔ bù wèi yōu líng tóng luó bù wèi guī lín sī jié bù wèi lú shān jiē hào dū du fǔ

乃以回纥部为瀚海，多览葛部为燕然，仆骨部为金微，拔野古部为幽陵，同罗部为龟林，思结部为卢山，皆号都督府；

yǐ hún wèi gāo lán zhōu hú xuē wèi gāo quē zhōu ā diē wèi jī tián zhōu qì bì yǔ wèi yú xī zhōu xī jié wèi jī lù zhōu sī jié bié bù wèi dài lín zhōu bái wèi tián yán zhōu

以浑为皋兰州，斛薛为高阙州，阿跌为鸡田州，契苾羽为榆溪州，奚结为鸡鹿州，思结别部为带林州，白 为窴颜州；

qí xī běi jié gǔ bù wèi jiān kūn fǔ běi gǔ lì gàn wèi xuán quē zhōu dōng běi jù luō bó wèi zhú lóng zhōu

其西北结骨部为坚昆府，北骨利干为玄阙州，东北俱罗勃为烛龙州；

jiē yǐ qiú lǐng wèi dū du cì shǐ zhǎng shǐ sī mǎ jí gù chán yú tái zhì yàn rán dū hù fǔ tǒng zhī liù dū du qī zhōu jiē lì shǔ yǐ li sù lì wèi yàn rán dū hù

皆以酋领为都督、刺史、长史、司马，即故单于台置燕然都护府统之，六都督、七州皆隶属，以李素立为燕然都护。

qí dū du cì shǐ gěi xuán jīn yú fú huáng jīn wéi wén tiān zǐ fāng zhāo chǒng yuǎn yí zuò jiàng huáng ruì jǐn wén páo bǎo dāo zhēn qì cì zhī

其都督、刺史给玄金鱼符，黄金为文，天子方招宠远夷，作绛黄瑞锦文袍、宝刀、珍器赐之。

dì zuò mì diàn chén shí bù lè diàn qián shè gāo diàn zhì zhū tí píng qí shàng qián quán fú jiǔ zì zuǒ gé tōng diàn zhǐ zhù zhī píng zhuǎn shòu bǎi hú liào àng huí hé shù qiān rén yǐn bì shàng bù néng bàn

帝坐秘殿，陈十部乐，殿前设高坫，置朱提瓶其上，潜泉浮酒，自左阁通坫趾注之瓶，转受百斛镣盎，回纥数千人饮毕，尚不能半。

yòu zhào wén wǔ wǔ pǐn guān yǐ shàng zǔ yǐn shàng shū shěng zhōng

又诏文武五品官以上祖饮尚书省中。

qú lǐng gòng yán shēng huāng lòu de guī shēn shèng huà tiān zhì zūn cì guān jué yǔ wèi bǎi xìng yī táng ruò fù mǔ rán

渠领共言：“生荒陋地，归身圣化，天至尊赐官爵，与为百姓，依唐若父母然。

qǐng yú huí hé tū jué bù zhì dà tú hào cān tiān zhì zūn dào shì wèi táng chén

请于回纥、突厥部治大涂，号‘参天至尊道’，世为唐臣。

nǎi zhào qì nán dì niǎo quán zhī yáng zhì guò yóu liù shí bā suǒ jù qún mǎ dòng ròu dài shǐ kè suì nèi diāo pí wèi fù

”乃诏碛南弟鸟泉之阳置过邮六十八所，具群马、湩、肉待使客，岁内貂皮为赋。

nǎi bài tǔ mí dù wèi huái huà dà jiàng jūn hàn hǎi dū du

乃拜吐迷度为怀化大将军、瀚海都督；

rán sī zì hào kè hán shǔ guān lì yī shì tū jué yǒu wài zǎi xiàng liù nèi zǎi xiàng sān yòu yǒu dū du jiāng jūn sī mǎ zhī hào

然私自号可汗，署官吏，壹似突厥，有外宰相六、内宰相三，又有都督、将军、司马之号。

dì gèng zhào shí jiàn sì jīn tā bù wèi qí lián zhōu lì líng zhōu dū du bái tā bù wèi jū yán zhōu

帝更诏时健俟斤它部为祁连州，隶灵州都督，白它部为居延州。

tǔ mí dù xiōng zi wū gē zhēng tǔ mí dù zhī qī suì yǔ jù lù mò hè dá gàn jù luō bó móu luàn ér guī chē bí kè hán èr rén zhě jiē chē bí xù gù wū gē lǐng qí yè jié tǔ mí dù shā zhī

吐迷度兄子乌纥烝吐迷度之妻，遂与俱陆莫贺达干俱罗勃谋乱而归车鼻可汗，二人者皆车鼻婿，故乌纥领骑夜劫吐迷度杀之。

yàn rán fù dū hù yuán lǐ chén qiǎn shǐ dài wū gē xǔ bái wèi dū du wū gē bù yí jí wǎng xiè yīn zhǎn yǐ xùn

燕然副都护元礼臣遣使绐乌纥，许白为都督，乌纥不疑，即往谢，因斩以徇。

dì kǒng zhū bù xié jiě mìng bīng bù shàng shū cuī dūn lǐ chí jié lín fǔ zèng tǔ mí dù zuǒ wèi dà jiàng jūn fù jì bèi hòu zhuó qí zi pó rùn zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn xí fù suǒ lǐng

帝恐诸部携解，命兵部尚书崔敦礼持节临抚，赠吐迷度左卫大将军，赙祭备厚，擢其子婆闰左骁卫大将军，袭父所领。

jù luō bó jì rù cháo dì bù qiǎn

俱罗勃既入朝，帝不遣。

ā shǐ nà hè lǔ zhī dào běi tíng pó rùn yǐ qí wǔ wàn zhù qì bì hé lì děng pò hè lǔ shōu běi tíng

阿史那贺鲁之盗北庭，婆闰以骑五万助契苾何力等破贺鲁，收北庭；

yòu cóng yī lì dào héng jūn zǒng guǎn rèn yǎ xiàng děng zài pò hè lǔ jīn yá shān qiān yòu wèi dà jiàng jūn cóng tǎo gāo lí yǒu gōng

又从伊丽道行军总管任雅相等再破贺鲁金牙山，迁右卫大将军，从讨高丽有功。

pó rùn sǐ zi bǐ lì sì

婆闰死，子比栗嗣。

lóng shuò zhōng yǐ yàn rán dū hù fǔ lǐng huí hé gēng hào hàn hǎi dū hù fǔ yǐ qì wèi xiàn dà dǐ běi zhū fān xī lì zhī

龙朔中，以燕然都护府领回纥，更号瀚海都护府，以碛为限，大抵北诸蕃悉隶之。

bǐ lì sǐ zi dú jiě zhī sì

比栗死，子独解支嗣。

wǔ hòu shí tū jué mò chuò fāng qiáng qǔ tiě lè gù de gù huí hé yǔ qì bì sī jié hún sān bù dù qì xǐ gān liáng jiān rán táng cháng qǔ qí zhuàng qí zuǒ chì shuǐ jūn yún

武后时，突厥默啜方强，取铁勒故地，故回纥与契苾、思结、浑三部度碛，徙甘、凉间，然唐常取其壮骑佐赤水军云。

dú jiě zhī sǐ zi fú dì fú lì

独解支死，子伏帝匐立。

míng nián zhù táng gōng shā mò chuò yú shì bié bù yí jiàn xié lì fā yǔ tóng luō děng jiē lái zhào zhì qí bù yú dà wǔ jūn běi

明年，助唐攻杀默啜，于是别部移健颉利发与同罗、等皆来，诏置其部于大武军北。

fú dì fú sǐ zi chéng zōng lì liáng zhōu dū du wáng jūn wū bào qí zuì liú sǐ ráng zhōu

伏帝匐死，子承宗立，凉州都督王君〓诬暴其罪，流死瀼州。

dāng cǐ shí huí hé shāo bù xún zú zǐ hàn hǎi fǔ sī mǎ hù shū chéng zhòng yuàn gòng shā jūn gěng jué ān xī zhū guó cháo gòng dào

当此时，回纥稍不循，族子瀚海府司马护输乘众怨，共杀君〓，梗绝安西诸国朝贡道。

jiǔ zhī bēn tū jué sǐ

久之，奔突厥，死。

zi gǔ lì péi luó lì

子骨力裴罗立。

huì tū jué luàn tiān bǎo chū péi luō yǔ gě luó lù zì chēng zuǒ yòu yè hù zhù bá xī mì jī zǒu wū sū kè hán

会突厥乱，天宝初，裴罗与葛逻禄自称左右叶护，助拔悉蜜击走乌苏可汗。

hòu sān nián

后三年，

xí pò bá xī mì

袭破拔悉蜜，

zhǎn jié diē yī shī kè hán

斩颉跌伊施可汗，

qiǎn shǐ shàng zhuàng

遣使上状，

zì chēng gǔ duō lù pí qié quē kè hán

自称骨咄禄毘伽阙可汗，

tiān zǐ yǐ wéi fèng yì wáng

天子以为奉义王，

nán jū tū jué gù dì

南居突厥故地，

xǐ yá wū dé jiān shān kūn hé zhī jiān

徙牙乌德鞬山、昆河之间，

nán jù xi chéng qiān qī bǎi lǐ

南距西城千七百里，

xi chéng

西城，

hàn gāo quē sāi yě

汉高阙塞也，

běi jǐn qì kǒu sān bǎi lǐ

北尽碛口三百里，

xī yǒu jiǔ xìng de

悉有九姓地。

jiǔ xìng zhě yuē yào luō gé yuē hú duō gé yuē gǔ luō wù yuē mò gē xi qì yuē ā wù dí yuē gé sà yuē hú wà sù yuē yào wù gé yuē xī yá wù

九姓者，曰药罗葛，曰胡咄葛，曰啒罗勿，曰貊歌息讫，曰阿勿嘀，曰葛萨，曰斛嗢素，曰药勿葛，曰奚牙勿。

yào luō gé huí hé xìng yě yǔ pú gǔ hún bá yě gǔ tóng luó sī jié qì bì liù zhǒng xiāng děng yí bù liè yú shù hòu pò yǒu bá xī mì gě luó lù zǒng shí yī xìng bìng zhì dū du hào shí yī bù luò

药罗葛，回纥姓也，与仆骨、浑、拔、野古、同罗、思结、契苾六种相等夷，不列于数，后破有拔悉蜜、葛逻禄，总十一姓，并置都督，号十一部落。

zì shì zhàn cháng yǐ èr kè bù wèi xiān fēng

自是，战常以二客部为先锋。

yǒu zhào bài wèi gǔ duō lù pí qié quē huái rén kè hán qián diàn liè zhàng zhōng shū lìng nèi àn shòu cè shǐ zhě shǐ zhě chū mén shēng lù zhì huáng chéng mén jiàng chéng mǎ fān jié dǎo yǐ xíng

有诏拜为骨咄禄毘伽阙怀仁可汗，前殿列仗，中书令内案授册使者，使者出门升辂，至皇城门，降乘马，幡节导以行。

fán cè kè hán lǜ yòng cǐ lǐ

凡册可汗，率用此礼。

míng nián péi luō yòu gōng shā tū jué bái méi kè hán qiǎn dùn chuò luō dá gàn lái shàng gōng bài péi luō zuǒ xiāo wèi yuán wài dà jiàng jūn chì dì yù guǎng dōng jí shì wéi xī jīn shān nán kòng dà mò jǐn de gǔ xiōng nú de

明年，裴罗又攻杀突厥白眉可汗，遣顿啜罗达干来上功，拜裴罗左骁卫员外大将军，斥地愈广，东极室韦，西金山，南控大漠，尽得古匈奴地。

péi luō sǐ zi mó yán chuò lì hào gé lēi kè hán piāo hàn shàn yòng bīng suì qiǎn shǐ zhě rù cháo

裴罗死，子磨延啜立，号葛勒可汗，剽悍善用兵，岁遣使者入朝。

sù zōng jí wèi shǐ zhě lái qǐng zhù tǎo lù shān dì zhào tún huáng jùn wáng chéng cǎi yǔ yuē ér lìng pú gù huái ēn sòng wáng yīn zhào qí bīng

肃宗即位，使者来请助讨禄山，帝诏炖煌郡王承采与约，而令仆固怀恩送王，因召其兵。

kè hán xǐ yǐ kě dūn mèi wèi nǚ qī chéng cǎi qiǎn qú lǐng lái qǐng hé qīn dì yù gù qí xīn jí fēng lǔ nǚ wèi pí qié gōng zhǔ

可汗喜，以可敦妹为女，妻承采，遣渠领来请和亲，帝欲固其心，即封虏女为毘伽公主。

yú shì kè hán zì jiāng yǔ shuò fāng jié dù shǐ guō zi yí hé tǎo tóng luó zhū fān pò zhī hé shàng

于是可汗自将，与朔方节度使郭子仪合讨同罗诸蕃，破之河上。

yǔ zi yí huì hū yán gǔ kè hán shì qí qiáng chén bīng yǐn zǐ yí bài láng dào ér hòu jiàn

与子仪会呼延谷，可汗恃其强，陈兵引子仪拜狼纛而后见。

dì zhù péng yuán shǐ zhě gé luō zhī jiàn chǐ bān xià dì bù yù shǐ yāng yāng yǐn shēng diàn wèi ér qiǎn

帝驻彭原，使者葛罗支见，耻班下，帝不欲使鞅鞅，引升殿，慰而遣。

é yǐ dà jiàng jūn duō lǎn děng zào cháo jí tài zǐ yè hù shēn jiāng sì qiān jì lái wéi suǒ mìng

俄以大将军多揽等造朝，及太子叶护身将四千骑来，惟所命。

dì yīn cè pí qié gōng zhǔ wèi wáng fēi zhuó chéng cǎi zōng zhèng qīng

帝因册毘伽公主为王妃，擢承采宗正卿；

kè hán yì fēng chéng cǎi wèi yè hù gěi sì jié lìng yǔ qí yè hù gòng jiāng

可汗亦封承采为叶护，给四节，令与其叶护共将。

dì mìng guǎng píng wáng jiàn yè hù yuē wèi kūn dì yè hù dà xǐ shǐ shǒu lǐng dá gàn děng xiān dào fú fēng jiàn zi yí zi yí kào yǐn sān rì

帝命广平王见叶护，约为昆弟，叶护大喜，使首领达干等先到扶风见子仪，子仪犒饮三日。

yè hù cí yuē guó duō nàn wǒ zhù tǎo nì hé gǎn shí

叶护辞曰：“国多难，我助讨逆，何敢食！

gù mìng nǎi liú

”固命，乃留。

jì xíng rì cì niú sì shí jiǎo yáng bā bǎi tí mǐ sì shí hú

既行，日赐牛四十角、羊八百蹄、米四十斛。

xiāng jī zhī zhàn zhèn lǐ shàng zéi guǐ fú qí yú wáng shī zuǒ jiāng xí wǒ pú gù huái ēn huī huí hé chí zhī jǐn jiǎn qí fú nǎi chū zéi bèi yǔ zhèn xi běi tíng jié dù shǐ li sì yè jiā zhī zéi dà bài jìn shōu cháng ān

香积之战，阵澧上，贼诡伏骑于王师左，将袭我，仆固怀恩麾回纥驰之，尽翦其伏，乃出贼背，与镇西、北庭节度使李嗣业夹之，贼大败，进收长安。

huái ēn lǜ huí gē nán mán dà shí zhòng liáo dōu ér nán bì chǎn dōng jìn cì shǎn xī zhàn xīn diàn

怀恩率回纥、南蛮、大食众缭都而南，壁浐东，进次陕西，战新店。

chū huí hé zhì qǔ wò yè hù shǐ jiāng jūn bí shī tǔ bō péi luō páng nán shān dōng chū sōu zéi fú gǔ zhōng jiān zhī yíng shān yīn

初，回纥至曲沃，叶护使将军鼻施吐拨裴罗旁南山东出，搜贼伏谷中，歼之，营山阴。

zi yí děng yǔ zéi zhàn qīng jūn zhú běi luàn ér què huí hé wàng jiàn jí yú xi lǐng yè qí qū zéi chū qí hòu zéi fǎn gù suì dà kuì zhuī bēn shù shí lǐ rén mǎ xiāng téng rǒu sǐ zhě bù kě jì shōu zhàng xiè rú qiū

子仪等与贼战，倾军逐北，乱而却，回纥望见，即逾西岭，曳旗趋贼，出其后，贼反顾，遂大溃，追奔数十里，人马相腾蹂，死者不可计，收仗械如丘。

yán zhuāng xié ān qìng xù qì dōng jīng běi dù hé huí hé dà lüè dōng dōu sān rì jiān rén dǎo zhī fǔ kù qióng dān guǎng píng wáng yù zhǐ bù kě ér qí lǎo yǐ zēng jǐn wàn pǐ lù huí hé zhǐ bù piào

严庄挟安庆绪弃东京北度河，回纥大掠东都三日，奸人导之，府库穷殚，广平王欲止不可，而耆老以缯锦万匹赂回纥，止不剽。

yè hù hái jīng shī dì qiǎn qún chén láo zhī cháng lè dì zuò qián diàn zhào yè hù shēng jiē xí qiú lǐng yú xià yàn qiě láo zhī rén rén cì jǐn xiù zēng qì

叶护还京师，帝遣群臣劳之长乐，帝坐前殿，召叶护升阶，席酋领于下，宴且劳之，人人赐锦绣缯器。

yè hù dùn shǒu yán liú bīng shā yuàn chén guī liào mǎ yǐ shōu fàn yáng qì chú cán dào

叶护顿首言：“留兵沙苑，臣归料马，以收范阳，讫除残盗。

dì yuē wèi zhèn jié yì yǒng chéng dà shì qīng děng lì yě

”帝曰：“为朕竭义勇，成大事，卿等力也。

zhào jìn sī kōng jué zhōng yì wáng suì gěi juàn èr wàn pǐ shǐ zhì shuò fāng jūn shòu cì

”诏进司空，爵忠义王，岁给绢二万匹，使至朔方军受赐。

qián yuán yuán nián huí hé shǐ zhě duō yàn ā bō yǔ hēi yī dà shí qiú gé zhī děng jù cháo zhēng zhǎng yǒu sī shǐ yì mén bìng jìn

乾元元年，回纥使者多彦阿波与黑衣大食酋阁之等俱朝，争长，有司使异门并进。

yòu shǐ qǐng hūn xǔ zhī

又使请昏，许之。

dì yǐ yòu nǚ níng guó gōng zhǔ xià jià jí cè mó yán chuò wèi yīng wǔ wēi yuǎn pí qié kè hán zhào hàn zhōng jùn wáng yǔ shè yù shǐ dài fū wèi cè mìng shǐ yǐ zōng zǐ yòu sī láng zhōng xùn jiān yù shǐ zhōng chéng wèi lǐ huì shǐ bìng yǐ fù yǔ shàng shū yòu pú yè péi miǎn sòng zhū jìng

帝以幼女宁国公主下嫁，即册磨延啜为英武威远毘伽可汗，诏汉中郡王瑀摄御史大夫为册命使，以宗子右司郎中巽兼御史中丞为礼会使，并以副瑀，尚书右仆射裴冕送诸境。

dì jiàn gōng zhǔ yīn xìng xián yáng shù wèi miǎn zhǔ qì yuē guó fāng duō shì sǐ bù hèn

帝饯公主，因幸咸阳，数尉勉，主泣曰：“国方多事，死不恨。

yǔ zhì lǔ ér kè hán hú mào zhě páo zuò zhàng zhōng yí wèi guāng yán yǐn yǔ lì zhàng wài wèn yuē wáng tiān kè hán hé shǔ

”瑀至虏，而可汗胡帽赭袍坐帐中，仪卫光严，引瑀立帐外，问曰： “王，天可汗何属？

yǔ yuē cóng kūn dì yě

”瑀曰：“从昆弟也。

shí zhōng rén léi líng jùn lì yǔ shàng yòu wèn lì wáng shàng zhě wèi shuí

”时中人雷灵俊立瑀上，又问：“立王上者为谁？

yǔ yuē zhōng rén yě

”瑀曰：“中人也。

kè hán yuē zhōng rén nú ěr gù lì láng shàng hu

”可汗曰：“中人奴尔，顾立郎上乎？

líng jùn qū xià

”灵俊趋下。

yú shì yǐn yǔ rù yǔ bù bài kè hán yuē jiàn guó jūn lǐ wú bù bài

于是引瑀入，瑀不拜，可汗曰：“见国君，礼无不拜。

yǔ yuē tiān zǐ gù kè hán yǒu gōng yǐ ài nǚ jié hǎo

”瑀曰：“天子顾可汗有功，以爱女结好。

bǐ zhōng guó yǔ yí dí hūn jiē zōng shì zi

比中国与夷狄婚，皆宗室子。

jīn níng guó nǎi dì yù nǚ yǒu dé róng wàn lǐ lái jiàng kè hán tiān zǐ xù dāng yǐ lǐ jiàn ān jù shòu zhào yá

今宁国乃帝玉女，有德容，万里来降，可汗天子婿，当以礼见，安踞受诏邪？

kè hán cán nǎi qǐ fèng zhào bài shòu cè

”可汗惭，乃起奉诏，拜受册。

yì rì zūn zhǔ wèi kě dūn

翌日，尊主为可敦。

yǔ suǒ jī cì wù kè hán jǐn yǔ qí yá xià qiú lǐng

瑀所赍赐物，可汗尽与其牙下酋领。

yǔ hái xiàn mǎ wǔ bǎi pǐ diāo qiú bái zhān děng

瑀还，献马五百匹、貂裘、白毡等。

nǎi shǐ wáng zǐ gǔ chuò tè lè zǎi xiàng dì dé děng lǜ qí sān qiān zhù tǎo zéi dì yīn mìng pú gù huái ēn zǒng zhī

乃使王子骨啜特勒、宰相帝德等率骑三千助讨贼，帝因命仆固怀恩总之。

yòu qiǎn dà shǒu lǐng gài jiāng jūn yǔ sān nǚ zǐ xiè hūn bìng gào pò jiān kūn gōng

又遣大首领盖将军与三女子谢婚，并告破坚昆功。

míng nián gǔ chuò yǔ jiǔ jié dù zhàn xiāng zhōu wáng shī kuì dì dé děng bēn jīng shī dì hòu cì wèi qí yì nǎi hái

明年，骨啜与九节度战相州，王师溃，帝德等奔京师，帝厚赐尉其意，乃还。

é ér kè hán sǐ guó rén yù yǐ gōng zhǔ xùn zhǔ yuē zhōng guó rén xù sǐ zhāo xī lín sàng qī sān nián cǐ zhōng lǐ yě

俄而可汗死，国人欲以公主殉，主曰：“中国人婿死，朝夕临，丧期三年，此终礼也。

huí hé wàn lǐ jié hūn běn mù zhōng guó wú bù kě yǐ xùn

回纥万里结昏，本慕中国，吾不可以殉。

nǎi zhǐ rán lí miàn kū yì cóng qí sú yún

” 乃止，然剺面哭，亦从其俗云。

hòu yǐ wú zi de hái

后以无子，得还。

shǐ yè hù tài zǐ qián dé zuì sǐ gù cì zǐ yí de jiàn lì hào móu yǔ kè hán qí qī pú gù huái ēn nǚ yě

始叶护太子前得罪死，故次子移地健立，号牟羽可汗，其妻，仆固怀恩女也。

shǐ kè hán wèi shǎo zǐ qǐng hūn dì yǐ qī zhī zhì shì wèi kě dūn

始可汗为少子请昏，帝以妻之，至是为可敦。

míng nián shǐ dà chén jù lù mò hè dá gàn děng rù cháo bìng wèn gōng zhǔ qǐ jū shǐ rén tōng yè yú yán yīng diàn

明年，使大臣俱录莫贺达干等入朝，并问公主起居，使人通谒于延英殿。

dài zōng jí wèi yǐ shǐ cháo yì wèi miè fù qiǎn zhōng rén liú qīng tán wǎng jié hǎo qiě fā qí bīng

代宗即位，以史朝义未灭，复遣中人刘清潭往结好，且发其兵。

bǐ shǐ zhě zhì huí gē yǐ wèi cháo yì suǒ xù yuē táng jiàn yǒu sàng guó wú zhǔ qiě luàn qǐng huí hé rù shōu fǔ kù qí fù bù zī

比使者至，回纥已为朝义所訹，曰：“唐荐有丧，国无主，且乱，请回纥入收府库，其富不赀。

kè hán jí yǐn bīng nán bǎo yìng yuán nián bā yuè yě

” 可汗即引兵南，宝应元年八月也。

qīng tán jī zhào zhì qí zhàng kè hán yuē rén yán táng yǐ wáng ān dé yǒu shǐ yá

清潭赍诏至其帐，可汗曰：“人言唐已亡，安得有使邪？

qīng tán wéi yán xiān dì suī qì tiān xià guǎng píng wáng yǐ jí tiān zǐ wèi qí rén shèng yīng wǔ lèi xiān dì gù yǔ yè hù shōu èr jīng pò ān qìng xù zhě shì yǔ kè hán sù hòu qiě táng suì jǐ huí gē zēng juàn qǐ wàng zhī yá

”清潭为言：“先帝虽弃天下，广平王已即天子位，其仁圣英武类先帝，故与叶护收二京、破安庆绪者，是与可汗素厚，且唐岁给回纥缯绢，岂忘之邪？

shì shí huí hé yǐ yú sān chéng jiàn zhōu xiàn zhēn lái fēng zhàng wú shǒu yǒu qīng táng sè

” 是时，回纥已逾三城，见州县榛莱，烽障无守，有轻唐色。

nǎi qiǎn shǐ běi shōu dān yú fǔ bīng cāng kù shù yǐ yǔ líng jìn qīng tán

乃遣使北收单于府兵、仓库，数以语凌靳清潭。

qīng tán mì bái dì huí hé bīng shí wàn xiàng sāi

清潭密白帝：“回纥兵十万向塞。

cháo tíng zhèn jīng qiǎn diàn zhōng jiān yào zi áng yíng láo qiě shì jūn yù yú tài yuán mì shi qí bīng cái sì qiān rú ruò wàn yú mǎ sì wàn yǔ kě dūn xié lái

”朝廷震惊，遣殿中监药子昂迎劳，且视军，遇于太原，密识其兵裁四千，孺弱万余，马四万，与可敦偕来。

dì lìng huái ēn yǔ huí hé huì

帝令怀恩与回纥会。

yīn qiǎn shǐ shàng shū qǐng zhù tiān zǐ tǎo zéi

因遣使上书，请助天子讨贼。

huí hé yù rù pú guān jìng shā yuàn ér dōng zi áng shuō yuē zì kòu luàn lái zhōu xiàn cán xū gòng yì wú suǒ zī qiě zéi zài dōng jīng ruò rù jǐng xíng yǐ qǔ xíng míng wèi huái shōu zéi cái tǎng nǎi gǔ ér nán shàng cè yě

回纥欲入蒲关，径沙苑而东，子昂说曰：“自寇乱来，州县残虚，供亿无所资，且贼在东京，若入井陉，以取邢、洺、卫、怀，收贼财帑，乃鼓而南，上策也。

bù tīng

庄公不听。

zi áng yuē rán zé qū huái tài háng dào nán jù hé yáng è zéi hóu jīn

子昂曰：“然则趋怀太行道，南据河阳，扼贼喉衿。

yòu bù tīng

”又不听。

yuē shí tài yuán cāng sù yòu cì shǎn yǔ zé lù hé nán huái zhèng bīng hé

曰：“食太原仓粟，右次陕，与泽潞、河南、怀郑兵合。

huí hé cóng zhī

”回纥从之。

zhào yǐ yōng wáng wèi tiān xià bīng mǎ yuán shuài jìn zi áng jiān yù shǐ zhōng chéng yǔ yòu yǔ lín wèi jiāng jūn wèi jū wèi zuǒ yòu xiāng bīng mǎ shǐ zhōng shū shè rén wéi shǎo huá wéi yuán shuài pàn guān yù shǐ zhōng chéng li jìn wéi xíng jūn sī mǎ dōng huì huí hé

诏以雍王为天下兵马元帅，进子昂兼御史中丞，与右羽林卫将军魏琚为左右厢兵马使，中书舍人韦少华为元帅判官，御史中丞李进为行军司马，东会回纥。

chì yuán shuài wèi zhū jūn xiān fēng yǔ zhū jié dù huì shǎn zhōu

敕元帅为诸军先锋，与诸节度会陕州。

shí kè hán bì shǎn zhōu běi wáng wǎng jiàn zhī kè hán zé wáng bù dǎo wǔ

时可汗壁陕州北，王往见之，可汗责王不蹈舞。

zi áng cí yuē wáng dí huáng sūn èr gōng zài bìn lǐ bù kě yǐ dǎo wǔ

子昂辞曰：“王，嫡皇孙，二宫在殡，礼不可以蹈舞。

huí hé tíng jié yuē kè hán wèi táng tiān zǐ dì yú wáng shū fù xíng yě róng yǒu bù dǎo wǔ hu

”回纥廷诘曰：“可汗为唐天子弟，于王，叔父行也，容有不蹈舞乎？

zi áng gù jù jí yán yuán shuài táng tài zǐ yě jiāng jūn zhōng guó ér kě wǔ dǎo jiàn kè hán zāi

”子昂固拒，即言：“元帅，唐太子也，将君中国，而可舞蹈见可汗哉？

huí hé jūn chén dù bù néng qū jí yǐn zǐ áng jìn shǎo huá jū péng zhī bǎi shǎo huá jū yī xī sǐ wáng hái yíng

”回纥君臣度不能屈，即引子昂、进、少华、琚搒之百，少华、琚一夕死，王还营。

guān jūn yǐ wáng jiàn rǔ jiāng hé zhū huí hé wáng yǐ zéi wèi miè zhǐ zhī

官军以王见辱，将合诛回纥，王以贼未灭止之。

yú shì huái ēn yǔ lǔ zuǒ shā wèi xiān qū

于是，怀恩与虏左杀为先驱。

cháo yì shǐ fǎn jiàn zuǒ shā zhí yǐ xiàn yǔ zhū jiāng tóng jī zéi zhàn héng shuǐ zǒu zhī jìn shōu dōng dōu

朝义使反间，左杀执以献，与诸将同击贼，战横水，走之，进收东都。

kè hán shǐ bá hè nà hè tiān zǐ xiàn cháo yì qí wù

可汗使拔贺那贺天子，献朝义旗物。

yōng wáng hái líng bǎo kè hán zhūn hé yáng liú sān yuè zhūn páng rén kùn yú piào rǔ

雍王还灵宝，可汗屯河阳，留三月，屯旁人困于剽辱。

pú gù chàng lǜ huí hé bīng yǔ cháo yì rú zhàn dié xuè èr qiān lǐ xiāo qí shǒu hé běi xī píng

仆固玚率回纥兵与朝义挐战，蹀血二千里，枭其首，河北悉平。

huái ēn dào xiāng zhōu xī shān guō kǒu hái zhūn kè hán chū zé lù yǔ huái ēn huì dào tài yuán qù

怀恩道相州西山崞口还屯，可汗出泽、潞，与怀恩会，道太原去。

chū huí hé zhì dōng jīng fàng bīng ràng piào rén jiē dùn bǎo shèng shàn bái mǎ èr cí fú tú bì zhī huí hé nù huǒ fú tú shā wàn yú rén jí shì yì héng gòu zhé guān lì zhì yǐ bīng yè zhuó hán guāng mén rù hóng lú sì

初，回纥至东京，放兵攘剽，人皆遁保圣善、白马二祠浮屠避之，回纥怒，火浮屠，杀万余人，及是益横，诟折官吏，至以兵夜斫含光门，入鸿胪寺。

fāng qí shí shǎn zhōu jié dù shǐ guō yīng yì liú shǒu dōng dōu yǔ yú cháo ēn jí shuò fāng jūn jiāo sì yīn huí hé wèi bào yì lüè rǔ zhèng jiān xiāng bù wán lú jiē bì zhǐ wèi shang nüè yú zéi yǐ

方其时，陕州节度使郭英乂留守东都，与鱼朝恩及朔方军骄肆，因回纥为暴，亦掠汝、郑间，乡不完庐，皆蔽纸为裳，虐于贼矣。

dì niàn shǎo huá děng sǐ gù zèng shǎo huá zuǒ sàn qí cháng shì jū yáng zhōu dà dū dū cì yī zi liù pǐn guān

帝念少华等死，故赠少华左散骑常侍，琚扬州大都督，赐一子六品官。

yú shì cè kè hán yuē jié duō dēng lǐ gǔ chuò mì shī hé jù lù yīng yì jiàn gōng pí qié kè hán kě dūn yuē suō mò guāng qīn lì huá pí qié kě dūn yǐ zuǒ sàn qí cháng shì wáng yì shǐ jí qí yá mìng zhī zì kě hàn zhì zǎi xiàng gòng cì shí fēng èr wàn hù

于是册可汗曰颉咄登里骨啜蜜施合俱录英义建功毘伽可汗，可敦曰娑墨光亲丽华毘伽可敦，以左散骑常侍王翊使，即其牙命之，自可汗至宰相共赐实封二万户。

yòu yǐ zuǒ shā wèi xióng shuò wáng yòu shā níng shuò wáng hú lù dū du jīn hé wáng bá jiàn jiāng jūn jìng mò wáng shí dū du jiē guó gōng

又以左杀为雄朔王，右杀宁朔王，胡禄都督金河王，拔鉴将军静漠王，十都督皆国公。

yǒng tài chū huái ēn fǎn yòu huí hé tǔ bō rù kòu

永泰初，怀恩反，诱回纥、吐蕃入寇。

é ér huái ēn sǐ èr lǔ zhēng zhǎng huí hé shǒu lǐng qián yì jīng yáng jiàn guō zi yí qǐng gǎi shì

俄而怀恩死，二虏争长，回纥首领潜诣泾阳见郭子仪，请改事。

zi yí lǜ huī xià kòu huí hé yíng

子仪率麾下叩回纥营。

huí hé yuē yuàn jiàn lìng gōng

回纥曰：“愿见令公。

zi yí chū qí mén huí hé yuē qǐng shì jiǎ

”子仪出旗门，回纥曰：“请释甲。

zi yí yì fú

”子仪易服。

qiú zhǎng xiāng gù yuē zhēn shì gōng yǐ

酋长相顾曰：“真是公矣！

shí li guāng jìn lù sì gōng jiè mǎ zài cè zi yí shì qiú zhǎng yuē cǐ wèi běi jié dù shǐ mǒu shuò fāng jūn liáng shǐ mǒu

”时李光进、路嗣恭介马在侧，子仪示酋长曰：“此渭北节度使某，朔方军粮使某。

qiú zhǎng xià mǎ bài zi yí yì xià jiàn zhī

”酋长下马拜，子仪亦下见之。

lǔ shù bǎi huán shì zi yí huī xià yì zhì zi yí huī zuǒ yòu shǐ què qiě mìng jiǔ yǔ yǐn yí yǐ chán tóu cǎi sān qiān zhào kè hán dì hé hú lù děng chí shǒu yīn ràng yuē shàng niàn huí hé gōng bào ěr gù hòu hé fù ér lái

虏数百环视，子仪麾下亦至，子仪麾左右使却，且命酒与饮，遗以缠头彩三千，召可汗弟合胡禄等持手，因让曰：“上念回纥功，报尔固厚，何负而来？

jīn jí yǔ rǔ zhàn hé jù jiàng yě

今即与汝战，何遽降也？

wǒ jiāng dú rù ěr yíng suī shā wǒ wú jiàng shì néng jī rǔ

我将独入尔营，虽杀我，吾将士能击汝。

qiú zhǎng zhé fú yuē huái ēn guǐ wǒ yuē táng tiān zǐ nán zǒu gōng jiàn fèi shì yǐ lái

”酋长詟服曰：“怀恩诡我曰‘唐天子南走，公见废’，是以来。

jīn tiān kè hán zài gōng wú yàng wú děng yuàn huán jī tǔ bō yǐ bào hòu ēn

今天可汗在，公无恙，吾等愿还击吐蕃以报厚恩。

rán huái ēn zi kě dūn dì yě yuàn shè sǐ

然怀恩子，可敦弟也，愿赦死。

yú shì zi yí chí jiǔ hú lù qǐng méng ér yǐn zi yí yuē táng tiān zǐ wàn suì huí hé kè hán yì wàn suì èr guó jiāng xiàng rú zhī

”于是子仪持酒，胡禄请盟而饮，子仪曰：“唐天子万岁，回纥可汗亦万岁，二国将相如之。

yǒu rú fù yuē shēn sǐ háng zhèn jiā tú lù

有如负约，身死行阵，家屠戮。

fāng shí lǔ zǎi xiàng mó duō mò hè dá gàn dùn mò hè dá gàn děng wén yán jiē duó qì jiǔ zhì qí suǒ zhé yuē wú yì gōng shì

”方时，虏宰相磨咄莫贺达干、顿莫贺达干等闻言皆夺气，酒至其所，辄曰：“无易公誓。

shǐ lǔ yǒu èr wū yán cǐ xíng bì bù zhàn dāng jiàn dà rén ér hái

”始，虏有二巫，言“此行必不战，当见大人而还”；

jí shì xiāng gù xiào yuē wū bù wú dài yě

及是相顾笑曰：“巫不吾绐也。

shuò fāng xiān fēng bīng mǎ shǐ bái yuán guāng hé huí hé bīng yú líng tái huì xuě fēn yán huì tǔ bō bì yíng chè bèi nǎi zòng jī zhī zhǎn shǒu wǔ wàn jí shēng qín wàn rén huò mǎ tuó tā niú yáng shōu suǒ fú táng hù wǔ qiān

朔方先锋兵马使白元光合回纥兵于灵台，会雪雰严晦，吐蕃闭营撤备，乃纵击之，斩首五万级，生禽万人，获马、橐它、牛、羊，收所俘唐户五千。

pú gù míng chén jiàng hé hú lù dū du děng èr bǎi rén jiē lái cháo cì yǔ bù kě jì

仆固名臣降，合胡禄都督等二百人皆来朝，赐与不可计。

zi yí yǐ míng chén jiàn

子仪以名臣见。

míng chén huái ēn xiōng zi ruì jiāng yě

名臣，怀恩兄子，锐将也。

dà lì sān nián guāng qīn kě dūn zú dì qiǎn yòu sàn qí cháng shì xiāo xīn chí jié diào cí

大历三年，光亲可敦卒，帝遣右散骑常侍萧昕持节吊祠。

míng nián yǐ huái ēn yòu nǚ wèi chóng huī gōng zhǔ jì shì bīng bù shì láng li hán chí jié cè bài kě dūn cì zēng cǎi èr wàn

明年，以怀恩幼女为崇徽公主继室，兵部侍郎李涵持节册拜可敦，赐缯彩二万。

shì shí cái yòng qū shuì gōng qīng luó tuó tā gěi xíng zǎi xiàng jiàn zhōng wèi qiáo

是时，财用屈，税公卿骡、橐它给行，宰相饯中渭桥。

huí hé zhī liú jīng shī zhě cáo bèi lüè nǚ zǐ yú shì yǐn qí fàn hán guāng mén huáng chéng jiē hé zhào liú qīng tán wèi zhǐ

回纥之留京师者，曹辈掠女子于市，引骑犯含光门，皇城皆阖，诏刘清潭慰止。

fù chū bào shì wù duó cháng ān lìng shào shuō mǎ yǒu sī bù gǎn hé jí

复出暴市物，夺长安令邵说马，有司不敢何诘。

zì qián yuán hòu yì fù gōng měi nà yī mǎ qǔ zhí sì shí jiān suì yǐ shù wàn qiú shòu shǐ zhě xiāng niè liú shè hóng lú dài ruò bù kě yòng dì hòu cì yù yǐ kuì zhī bù zhī yě

自乾元后，益负功，每纳一马，取直四十缣，岁以数万求售，使者相蹑，留舍鸿胪，骀弱不可用，帝厚赐欲以愧之，不知也。

fù yǐ wàn mǎ lái dì bù rěn zhòng fán mín wèi cháng liù qiān

复以万马来，帝不忍重烦民，为偿六千。

shí nián huí hé shā rén héng dào jīng zhào yǐn lí gàn bǔ zhī zhào dài wù hé

十年，回纥杀人横道，京兆尹黎干捕之，诏贷勿劾。

yòu cì rén dōng shì fù sòng wàn nián yù shǒu lǐng jié qǔ qiú cán yù lì qù dōu rén yàn kǔ

又刺人东市，缚送万年狱，首领劫取囚，残狱吏去，都人厌苦。

shí sān nián huí hé xí zhèn wǔ gōng dōng xíng rù kòu tài yuán

十三年，回纥袭振武，攻东陉，入寇太原。

hé dōng jié dù shǐ bào fáng yǔ zhàn yáng qǔ fáng bài jì cán shā wàn rén

河东节度使鲍防与战阳曲，防败绩，残杀万人。

dài zhōu dū dū zhāng guāng shèng yòu zhàn yáng hǔ gǔ pò zhī lǔ nǎi qù

代州都督张光晟又战羊虎谷，破之，虏乃去。

dé zōng lì shǐ zhōng rén gào sàng qiě xiū hǎo

德宗立，使中人告丧，且修好。

shí jiǔ xìng hú quàn kè hán rù kòu kè hán yù xī shī xiàng sāi jiàn shǐ zhě bù wéi lǐ

时九姓胡劝可汗入寇，可汗欲悉师向塞，见使者不为礼。

zǎi xiàng dùn mò hè dá gàn yuē táng dà guó wú fù yú wǒ

宰相顿莫贺达干曰：“唐，大国，无负于我。

qián rì rù tài yuán qǔ yáng mǎ shù wàn bǐ jí guó wáng hào lüè jìn

前日入太原，取羊马数万，比及国，亡耗略尽。

jīn jǔ guó yuǎn dòu yǒu rú bù jié jiāng ān guī

今举国远斗，有如不捷，将安归？

kè hán bù tīng dùn mò hè nù yīn jī shā zhī bìng tú qí zhī dǎng jí jiǔ xìng hú jǐ èr qiān rén jí zì lì wèi hé gǔ duō lù pí qié kè hán shǐ cháng jiàn dá gàn cóng shǐ zhě rù cháo

”可汗不听，顿莫贺怒，因击杀之，并屠其支党及九姓胡几二千人，即自立为合骨咄禄毘伽可汗，使长建达干从使者入朝。

jiàn zhōng yuán nián zhào jīng zhào shǎo yǐn yuán xiū chí jié cè dùn mò hè wèi wǔ yì chéng gōng kè hán

建中元年，诏京兆少尹源休持节册顿莫贺为武义成功可汗。

shǐ huí hé zhì zhōng guó cháng cān yǐ jiǔ xìng hú wǎng wǎng liú jīng shī zhì qiān rén jū zī zhí chǎn shén hòu

始回纥至中国，常参以九姓胡，往往留京师，至千人，居赀殖产甚厚。

huì qiú zhǎng tū dǒng yì mì shī dà xiǎo méi lù děng hái guó zhuāng tuó xì dào liú zhèn wǔ sān yuè gòng nǐ zhēn fēng fèi bù zī

会酋长突董、翳蜜施、大小梅录等还国，装橐系道，留振武三月，供拟珍丰，费不赀。

jūn shǐ zhāng guāng shèng yīn cì zhī jiē shèng nǚ zǐ yǐ tuó guāng shèng shǐ yì lì cì yǐ zhǎng zhuī rán hòu zhī zhī

军使张光晟阴伺之，皆盛女子以橐，光晟使驿吏刺以长锥，然后知之。

yǐ ér wén dùn mò hè xīn lì duō shā jiǔ xìng hú rén jù bù gǎn guī wǎng wǎng wáng qù tū dǒng chá shì yán jí

已而闻顿莫贺新立，多杀九姓胡人，惧不敢归，往往亡去，突董察视严亟。

qún hú xiàn jì yú guāng shèng qǐng xī zhǎn huí hé guāng shèng xǔ zhī jí shàng yán huí hé fēi sù qiáng zhù zhī zhě jiǔ hú ěr

群胡献计于光晟，请悉斩回纥，光晟许之，即上言：“回纥非素强，助之者九胡尔。

jīn qí guó luàn bīng fāng xiāng jiā ér lǔ lì zé wǎng cái zé hé wú cái yǔ lì yī luàn bù zhèn

今其国乱，兵方相加，而虏利则往，财则合，无财与利，一乱不振。

bù yǐ cǐ shí chéng zhī fù guī rén yǔ bì shì wèi jiè zéi bīng zī dào liáng yě

不以此时乘之，复归人与币，是谓借贼兵，资盗粮也。

nǎi shǐ bì xiào yáng bù lǐ tū dǒng guǒ nù biān zhī

”乃使裨校阳不礼，突董果怒，鞭之。

guāng shèng yīn lè bīng jǐn shā huí hé qún hú shōu tuó tā mǎ shù qiān zēng jǐn shí wàn qiě gào yuē huí hé chì dà jiàng móu qǔ zhèn wǔ jǐn xiān zhū zhī

光晟因勒兵尽杀回纥群胡，收橐它、马数千，缯锦十万，且告曰：“回纥抶大将，谋取振武，谨先诛之。

bù sòng nǚ zǐ hái cháng ān

” 部送女子还长安。

dì zhào guāng shèng hái yǐ péng lìng fāng dài zhī qiǎn zhōng rén yǔ huí hé shǐ yù dá gàn wǎng yán qí duān yīn yù yǔ lǔ jué

帝召光晟还，以彭令方代之，遣中人与回纥使聿达干往言其端，因欲与虏绝。

chì yuán xiū sì mìng tài yuán

敕源休俟命太原。

míng nián nǎi xíng yīn guī tū dǒng děng sì sàng

明年，乃行，因归突董等四丧。

tū dǒng kè hán zhū fù yě

突董，可汗诸父也。

yuán xiū zhì kè hán lìng dà chén jù chē mǎ chū yíng qí dà xiāng jié gàn jiā sī jù zuò zé xiū děng shā tū dǒng shì xiū yán bǐ zì yǔ zhāng guāng shèng dòu sǐ fēi tiān zǐ mìng

源休至，可汗令大臣具车马出迎，其大相颉干迦斯踞坐责休等杀突董事，休言： “彼自与张光晟斗死，非天子命。

yòu yuē shǐ zhě jiē fù sǐ zuì táng bù zì lù hé jiǎ shǒu yú wǒ yá

”又曰：“使者皆负死罪，唐不自戮，何假手于我邪？

liáng jiǔ bà qù xiū děng jǐ sǐ

”良久罢去，休等几死。

liú wǔ xún zú bú jiàn kè hán

留五旬，卒不见可汗。

kè hán chuán wèi xiū yuē guó rén jiē yù ěr sǐ wǒ dú bù rán

可汗传谓休曰：“国人皆欲尔死，我独不然。

tū dǒng děng yǐ wáng jīn yòu shā ěr yóu yǐ xuè zhuó xuè tú yì wū

突董等已亡，今又杀尔，犹以血濯血，徒益污。

wú yǐ shuǐ zhuó xuè bù yì shàn hu

吾以水濯血，不亦善乎？

wèi wǒ yán yǒu sī suǒ fù mǎ zhí yī bǎi bā shí wàn kě sù cháng wǒ

为我言有司，所负马直一百八十万，可速偿我。

qiǎn sàn zhī jiāng jūn kāng chì xīn děng suí xiū lái cháo

”遣散支将军康赤心等随休来朝。

dì yǐn rěn cì yǐ jīn zēng

帝隐忍，赐以金缯。

hòu sān nián shǐ shǐ zhě xiàn fāng wù qǐng hé qīn

后三年，使使者献方物，请和亲。

dì xù qián huì wèi píng wèi zǎi xiàng li mì yuē hé qīn dài zi sūn tú zhī zhèn bù néng yǐ

帝蓄前恚未平，谓宰相李泌曰：“和亲待子孙图之，朕不能已。

mì yuē bì xià qǐ yǐ shǎn zhōu gù hàn hu

”泌曰：“陛下岂以陕州故憾乎？

dì yuē rán

皇帝说：“是的。

zhèn fāng tiān xià duō nán wèi néng bào qiě wú yì hé

朕方天下多难，未能报，且毋议和。

mì yuē rǔ shǎo huá děng nǎi móu yǔ kè hán yě zhī bì xià jí wèi bì cháng yuàn nǎi móu xiān kǔ biān rán bīng wèi chū wèi jīn kè hán suǒ shā yǐ

”泌曰：“辱少华等乃牟羽可汗也，知陛下即位必偿怨，乃谋先苦边，然兵未出，为今可汗所杀矣。

jīn kè hán chū lì qiǎn shǐ lái gào chuí fà bù jiǎn dài tiān zǐ mìng

今可汗初立，遣使来告，垂发不翦，待天子命。

ér zhāng guāng shèng shā tū dǒng děng

而张光晟杀突董等。

suī yōu zhǐ shǐ rén rán zú wán guī zé wèi wú zuì yǐ

虽幽止使人，然卒完归，则为无罪矣。

dì yuē qīng yán zé rán gù zhèn bù kě fù shǎo huá děng nài hé

”帝曰：“卿言则然，顾朕不可负少华等，奈何？

mì yuē chén wèi bì xià bù fù shǎo huá shǎo huá fù bì xià

”泌曰：“臣谓陛下不负少华，少华负陛下。

qiě běi lǔ jūn zhǎng shēn fù nàn bì xià zài fān chūn qiū wèi zhuàng ér qīng dù hé rù qí yíng suǒ wèi mào chái hǔ zhī chǎng yě

且北虏君长身赴难，陛下在籓，春秋未壮，而轻度河入其营，所谓冒豺虎之场也。

wèi shǎo huá děng jì dāng xiān dìng huì jiàn lǐ chén yóu wēi zhī nài hé jié rán fù zāi

为少华等计，当先定会见礼，臣犹危之，奈何孑然赴哉？

chén xī wèi xiān dì xíng jūn sī mǎ fāng yè hù lái xiān dì zhī shǐ yàn yú fǔ

臣昔为先帝行军司马，方叶护来，先帝祗使宴于府。

jí yì zhēng tǎo zé bù jiàn yě

及议征讨，则不见也。

yè hù yāo chén zhì yíng dì bù xǔ shǐ hǎo wèi yuē zhǔ dāng láo kè kè fǎn láo zhǔ yá

叶护邀臣至营，帝不许，使好谓曰：‘主当劳客，客返劳主邪？

dōng shōu jīng shī yuē yuē tǔ dì rén zhòng guī wǒ yù bó zi nǚ yǔ huí hé

’东收京师，约曰：‘土地、人众归我，玉帛、子女予回纥。

zhàn shèng yè hù yù dà lüè dài zōng xià mǎ bài zhī huí hé nǎi dōng xiàng luò

’战胜，叶护欲大掠，代宗下马拜之，回纥乃东向洛。

chén yóu hèn yǐ yuán shuài bài yè hù yú mǎ qián wèi zuǒ yòu guò rán xiān dì yuē wáng rén xiào zú bàn zhèn shì

臣犹恨以元帅拜叶护于马前，为左右过，然先帝曰：‘王仁孝，足办朕事。

xià zhào wèi miǎn

’下诏尉勉。

yè hù nǎi móu yǔ zhū fù yě móu yǔ zhī lái bì xià yǐ yuán zǐ bù bài yú zhàng xià ér kè hán bù gǎn shǎo yǒu shī yú bì xià zé bì xià wèi cháng qū yǐ

叶护乃牟羽诸父也，牟羽之来，陛下以元子不拜于帐下，而可汗不敢少有失于陛下，则陛下未尝屈矣。

xiān dì bài yè hù quán jīng chéng bì xià nǎi bù bài kè hán gù shēn wēi yú lǔ hé hèn yān

先帝拜叶护，全京城，陛下乃不拜可汗，固伸威于虏，何恨焉？

rán jì xiāng jī shǎn zhōu shì yǐ qū jǐ wéi shì hu

然计香积、陕州事，以屈己为是乎？

shēn wēi wéi shì hu

伸威为是乎？

jiè lìng shǎo huá děng yǐ bì xià jiàn kè hán bì bì wǔ rì yǔ bì xià zhāng yǐn tiān xià qǐ bù hán xīn zāi

藉令少华等以陛下见可汗，闭壁五日，与陛下张饮，天下岂不寒心哉？

ér tiān zhù wēi shén shǐ chái láng xùn fú móu yǔ mǔ pěng bì xià yǐ diāo qiú huà zuǒ yòu cù mìng qí gōng sòng chū yíng

而天助威神，使豺狼驯服，牟羽母捧陛下以貂裘，叱左右促命骑，躬送出营。

cǐ shǎo huá děng fù bì xià yě

此少华等负陛下也。

jiǎ lìng móu yǔ wèi yǒu zuì zé jīn kè hán yǐ shā zhī lì zhě nǎi móu yǔ cóng fù xiōng shì wèi yǒu gōng qú kě wàng zhī yá

假令牟羽为有罪，则今可汗已杀之，立者乃牟羽从父兄，是为有功，渠可忘之邪？

qiě huí hé kè hán míng shí lì guó mén yuē táng shǐ lái dāng shǐ zhī wǒ qián hòu gōng yún

且回纥可汗铭石立国门曰：‘唐使来，当使知我前后功’云。

jīn qǐng hé bì jǔ bù nán wàng bì xià bù zhī dá qí yuàn bì shēn

今请和，必举部南望，陛下不之答，其怨必深。

yuàn tīng hūn ér yuē yòng kāi yuán gù shì rú tū jué kè hán chēng chén shǐ lái zhě bù guò èr bǎi shì mǎ bù guò qiān bù yǐ táng rén chū sài yì wú bù kě zhě

愿听昏而约用开元故事，如突厥可汗称臣，使来者不过二百，市马不过千，不以唐人出塞，亦无不可者。

dì yuē shàn

”帝曰：“善。

nǎi xǔ jiàng gōng zhǔ huí hé yì qǐng rú yuē

”乃许降公主，回纥亦请如约。

zhào xián ān gōng zhǔ xià jià yòu zhào shǐ zhě hé quē dá gàn jiàn gōng zhǔ yú lín dé diàn shǐ zhōng yè zhě jī gōng zhǔ huà tú cì kè hán

诏咸安公主下嫁，又诏使者合阙达干见公主于麟德殿，使中谒者赍公主画图赐可汗。

míng nián kè hán qiǎn zǎi xiàng diē dū du děng zhòng qiān yú bìng qiǎn qí mèi gǔ duō lù pí qié gōng zhǔ lǜ dà qiú zhī qī wǔ shí rén nì zhǔ qiě nà pìn

明年，可汗遣宰相跌都督等众千余，并遣其妹骨咄禄毘伽公主率大酋之妻五十人逆主，且纳聘。

jiā diē zhì zhèn wǔ wèi shì wéi suǒ chāo zhàn sǐ

夹跌至振武，为室韦所钞，战死。

yǒu zhào qí xià qī bǎi jiē tīng rù cháo shě hóng lú dì yù yán xǐ mén jiàn shǐ zhě

有诏其下七百，皆听入朝，舍鸿胪，帝御延喜门见使者。

shì shí kè hán shàng shū gōng shén yán xī wèi xiōng dì jīn xù bàn zǐ yě

是时，可汗上书恭甚，言：“昔为兄弟，今婿，半子也。

bì xià ruò huàn xī róng zi qǐng yǐ bīng chú zhī

陛下若患西戎，子请以兵除之。

yòu qǐng yì huí hé yuē huí hú yán jié zhì yóu gǔ rán

”又请易回纥曰回鹘，言捷鸷犹鹘然。

dì yù xiǎng huí hú gōng zhǔ wèn lǐ yú li mì duì yuē sù zōng yú dūn huáng wáng wéi cóng zǔ xiōng huí hú qī yǐ nǚ jiàn dì yú péng yuán dú bài tíng xià dì hū yuē fù ér bù míng sǎo yě

帝欲飨回鹘公主，问礼于李泌，对曰：“肃宗于敦煌王为从祖兄，回鹘妻以女，见帝于彭原，独拜廷下，帝呼曰‘妇’而不名‘嫂’也。

dāng jiān yú shí fāng jiè qí yòng yóu yǐ chén zhī kuàng jīn rì hu

当艰虞时，方藉其用，犹以臣之，况今日乎？

yú shì yǐn huí hú gōng zhǔ rù yín tái mén cháng gōng zhǔ sān rén hòu zhū nèi yì shǐ chuán dǎo bài bì dá yī yǔ jìn

”于是引回鹘公主入银台门，长公主三人候诸内，译史传导，拜必答，揖与进。

dì yù mì diàn cháng gōng zhǔ xiān rù shì huí hú gōng zhǔ rù bài yè yǐ nèi sī bīn dǎo zhì cháng gōng zhǔ suǒ yòu yì shǐ chuán wèn nǎi yǔ jù rù

帝御秘殿，长公主先入侍，回鹘公主入，拜谒已，内司宾导至长公主所，又译史传问，乃与俱入。

zhì yàn suǒ xián fēi jiàng jiē sì huí hú gōng zhǔ bài xián fēi dá bài

至宴所，贤妃降阶俟，回鹘公主拜，贤妃答拜。

yòu bài zhào yǐ yóu xī jiē shēng nǎi zuò

又拜召已，由西阶升，乃坐。

yǒu cì zé jiàng bài fēi dì cì zé bì xí bài fēi gōng zhǔ jiē dá bài

有赐则降拜，非帝赐则避席拜，妃、公主皆答拜。

qì guī fán zài xiǎng

讫归，凡再飨。

dì yòu jǐn jiàn xián ān gōng zhǔ guān shǔ shì wáng fǔ

帝又尽建咸安公主官属，视王府。

yǐ sì téng wáng chén rán wèi hūn lǐ shǐ yòu pú yè guān bō hù sòng qiě jiāng cè shū bài kè hán wèi gǔ duō lù cháng shòu tiān qīn pí qié kè hán gōng zhǔ wèi zhì huì duān zhèng cháng shòu xiào shùn kě dūn

以嗣滕王湛然为昏礼使，右仆射关播护送，且将册书拜可汗为汩咄禄长寿天亲毘伽可汗，公主为智惠端正长寿孝顺可敦。

zhēn yuán wǔ nián kè hán sǐ zi duō luó sī lì guó rén hào pàn guān tè lè yǐ hóng lú qīng guō fēng chí jié cè bài ài dēng lǐ luó gǔ mò mì shī jù lù pí qié zhōng zhēn kè hán

贞元五年，可汗死，子多逻斯立，国人号“泮官特勒”，以鸿胪卿郭锋持节册拜爱登里逻汩没蜜施俱录毘伽忠贞可汗。

chū ān xī běi tíng zì tiān bǎo mò shī guān lǒng cháo gòng dào gé

初，安西、北庭自天宝末失关、陇，朝贡道隔。

yī xī běi tíng jié dù shǐ li yuán zhōng sì zhèn jié dù liú hòu guō xīn shù qiǎn shǐ fèng biǎo jiē bù zhì

伊西北庭节度使李元忠、四镇节度留后郭昕数遣使奉表，皆不至。

zhēn yuán èr nián yuán zhōng děng suǒ qiǎn jiǎ dào huí hú nǎi de zhì cháng ān

贞元二年，元忠等所遣假道回鹘，乃得至长安。

dì jìn yuán zhōng wèi běi tíng dà dū hù xīn wèi ān xī dà dū hù

帝进元忠为北庭大都护，昕为安西大都护。

zì shì dào suī tōng ér lǔ qiú qǔ wú sì

自是，道虽通，而虏求取无涘。

shā tuó bié bù liù qiān zhàng yǔ běi tíng xiāng yī yì yàn lǔ póu suǒ zhì sān gé lù bái yǎn tū jué sù chén huí hú zhě yóu yuàn kǔ jiē mì fù tǔ bō gù tǔ bō yīn shā tuó gòng kòu běi tíng jié gàn jiā sī yǔ zhàn bù shèng běi tíng xiàn

沙陀别部六千帐，与北庭相依，亦厌虏裒索，至三葛禄、白眼突厥素臣回鹘者尤怨苦，皆密附吐蕃，故吐蕃因沙陀共寇北庭，颉干迦斯与战，不胜，北庭陷。

yú shì dū hù yáng xí gǔ yǐn bīng bēn xī zhōu

于是都护杨袭古引兵奔西州。

huí hú yǐ zhuàng zú shù wàn zhào xí gǔ jiāng hái qǔ běi tíng wèi tǔ bō suǒ jī dà bài shì sǐ tài bàn jiā sī bēn hái

回鹘以壮卒数万召袭古，将还取北庭，为吐蕃所击，大败，士死太半，迦斯奔还。

xí gǔ qiè yú zhòng jiāng rù xī zhōu jiā sī dài yuē dì yǔ wǒ jù guī dāng shǐ gōng hái táng

袭古挈余众将入西州，迦斯绐曰：“弟与我俱归，当使公还唐。

xí gǔ zhì zhàng shā zhī

” 袭古至帐，杀之。

gé lù yòu qǔ shēn tú chuān huí hú dà kǒng shāo nán qí bù luò yǐ bì zhī

葛禄又取深图川，回鹘大恐，稍南其部落以避之。

shì suì kè hán wèi shǎo kě dūn yè gōng zhǔ suǒ dú sǐ kě dūn yì pú gù huái ēn zhī sūn huái ēn zi wèi huí hú yè hù gù nǚ hào yè gōng zhǔ yún

是岁，可汗为少可敦叶公主所毒死，可敦亦仆固怀恩之孙，怀恩子为回鹘叶护，故女号叶公主云。

kè hán zhī dì nǎi zì lì

可汗之弟乃自立。

jiā sī fāng gōng tǔ bō qí dà chén lǜ guó rén gòng shā cuàn zhě yǐ kě hàn yòu zǐ ā chuò sì

迦斯方攻吐蕃，其大臣率国人共杀篡者，以可汗幼子阿啜嗣。

jiā sī hái kè hán děng chū láo jiē fǔ fú yán fèi lì zhuàng wéi dà xiāng shēng sǐ zhī

迦斯还，可汗等出劳，皆俯伏言废立状，惟大相生死之。

xī fā guō fēng suǒ cì qì bì xiǎng jiā sī

悉发郭锋所赐器币饷迦斯。

kè hán bài qiě qì yuē jīn xìng de jì jué yǎng shí yú fù yě

可汗拜且泣曰：“今幸得继绝，仰食于父也。

jiā sī yǐ qí róu qū nǎi xiāng chí kū suì chén shì zhī yǐ qì bì xī gěi jiàng shì wú suǒ sī qí guó suì ān

”迦斯以其柔屈，乃相持哭，遂臣事之，以器币悉给将士，无所私，其国遂安。

qiǎn dá běi tè lè méi lù jiāng jūn lái gào qiě tīng mìng

遣达北特勒梅录将军来告，且听命。

zhào hóng lú shǎo qīng yǔ chán cè ā chuò wèi fèng chéng kè hán

诏鸿胪少卿庾鋋册阿啜为奉诚可汗。

é yǐ lǜ zhī dá gàn lái gào shǎo níng guó gōng zhǔ zhī sàng

俄以律支达干来告少宁国公主之丧。

zhǔ róng wáng nǚ yě

主，荣王女也。

shǐ níng guó xià jià yòu yǐ yìng zhī

始宁国下嫁，又以媵之。

níng guó hòu guī yīn liú huí hú zhōng wèi kě dūn hào shǎo níng guó lì pèi yīng wǔ yīng yì èr kè hán

宁国后归，因留回鹘中为可敦，号 “少宁国”，历配英武、英义二可汗。

zhì tiān qīn kè hán shí shǐ jū wài

至天亲可汗时，始居外。

qí pèi yīng yì shēng èr zi jiē wèi tiān qīn suǒ shā

其配英义生二子，皆为天亲所杀。

shì suì huí hú jī tǔ bō gé lù yú běi tíng shèng zhī qiě xiàn fú

是岁，回鹘击吐蕃、葛禄于北庭，胜之，且献俘。

míng nián shǐ yào luō gé jiǒng lái cháo jiǒng běn táng rén lǚ shì wèi kè hán yǎng zǐ suì cóng kè hán xìng

明年，使药罗葛炅来朝，炅本唐人吕氏，为可汗养子，遂从可汗姓。

dì yǐ qí yòng shì cì jī shū yōu bài jiǎn xiào shàng shū yòu pú yè

帝以其用事，赐赍殊优，拜检校尚书右仆射。

shí yī nián kè hán sǐ wú zi guó rén lì qí xiāng gǔ duō lù wèi kè hán yǐ shǐ zhě lái zhào mì shū jiān zhāng jiàn chí jié cè bài ài téng lǐ luó yǔ lù méi mì shī hé hú lù pí qié huái xìn kè hán

十一年，可汗死，无子，国人立其相骨咄禄为可汗，以使者来，诏秘书监张荐持节册拜爱滕里逻羽录没蜜施合胡禄毘伽怀信可汗。

gǔ duō lù běn jiā diē shì shǎo gū wèi dà shǒu lǐng suǒ yǎng biàn mǐn cái wǔ dàng tiān qīn shí shù zhǔ bīng zhū qiú zūn wèi

骨咄禄本夹跌氏，少孤，为大首领所养，辩敏材武，当天亲时数主兵，诸酋尊畏。

zhì shì yǐ yào luō gé shì shì yǒu gōng bù gǎn zì míng qí zú ér jǐn qǔ kè hán zǐ sūn nèi zhī cháo tíng

至是，以药罗葛氏世有功，不敢自名其族，而尽取可汗子孙内之朝廷。

yǒng zhēn yuán nián kè hán sǐ zhào hóng lú shǎo qīng sūn gǎo lín diào cè suǒ sì wèi téng lǐ yě hé jù lù pí qié kè hán

永贞元年，可汗死，诏鸿胪少卿孙杲临吊，册所嗣为滕里野合俱录毘伽可汗。

yuán hé chū zài cháo xiàn shǐ yǐ mó ní zhì

元和初，再朝献，始以摩尼至。

qí fǎ rì yàn shí yǐn shuǐ rú hūn píng dòng lào kè hán cháng yǔ gòng guó zhě yě

其法日晏食，饮水茹荤，屏湩酪，可汗常与共国者也。

mó ní zhì jīng shī suì wǎng lái xī shì shāng gǔ pō yǔ náng tuó wèi jiān

摩尼至京师，岁往来西市，商贾颇与囊橐为奸。

sān nián lái gào xián ān gōng zhǔ sàng

三年，来告咸安公主丧。

zhǔ lì sì kè hán jū huí hú fán èr shí yī suì

主历四可汗，居回鹘凡二十一岁。

wú jǐ kè hán yì sǐ xiàn zōng shǐ zōng zhèng shǎo qīng li xiào chéng cè bài ài dēng lǐ luō mì mì shī hé pí qié bǎo yì kè hán

无几，可汗亦死，宪宗使宗正少卿李孝诚册拜爱登里罗汨蜜施合毘伽保义可汗。

yuè sān suì shǐ zhě zài cháo qiǎn yī nán zhū zài qǐng hūn wèi bào

阅三岁，使者再朝，遣伊难珠再请昏，未报。

kè hán yǐ sān qiān qí zhì tí quán yú shì zhèn wǔ yǐ bīng tún hēi shān zhì tiān dé chéng bèi lǔ

可汗以三千骑至鹈泉，于是振武以兵屯黑山，治天德城备虏。

lǐ bù shàng shū li jiàng zòu yán huí hú shèng qiáng běi biān kōng xū yī wèi fēng chén zé ruò zú fēi kàng dí zhī fu gū chéng wèi bù shǒu zhī de

礼部尚书李绛奏言： “回鹘盛强，北边空虚，一为风尘，则弱卒非抗敌之夫，孤城为不守之地。

tǎng bì xià huái cǐ zēng jiá bīng chì chéng lěi zhōng xià cháng cè shēng rén dà xìng yě

傥陛下怀此，增甲兵，饬城垒，中夏长策，生人大幸也。

chén guān jīn rì chǔ zhì wèi de qí yào

臣观今日处置，未得其要。

fu biān yōu yǒu wǔ qǐng lì yán zhī běi dí tān méi wéi lì shì shì bǐ jìn mǎ guī zhí zài suì bù zhì qǐ yàn zēng bó lì zāi

夫边忧有五，请历言之：北狄贪没，唯利是视，比进马规直，再岁不至，岂厌缯帛利哉？

dài yù fēng gāo mǎ féi ér sì qīn yì

殆欲风高马肥，而肆侵轶。

gù wài ràng nèi bèi bì fán cháo tíng yī kě yōu

故外攘内备，必烦朝廷，一可忧；

bīng lì wèi wán chì hóu wèi míng gē jiǎ wèi bèi chéng chí wèi gù shì tiān dé zé lǔ bì yí xū xi chéng zé qì dào wú yǐ èr kě yōu

兵力未完，斥侯未明，戈甲未备，城池未固，饰天德则虏必疑，虚西城则碛道无倚，二可忧；

fu chéng bǎo yào hài gōng shǒu xiǎn yì dāng móu zhī biān jiāng jīn nǎi guī hé sāi zhī wài cái miào táng zhī shàng lǔ cù fàn sāi yìng jiē shī biàn sān kě yōu

夫城保要害，攻守险易，当谋之边将，今乃规河塞之外，裁庙堂之上，虏猝犯塞，应接失便，三可忧；

zì xiū hǎo yǐ lái shān chuān xíng shèng bīng shù mǎn xū lǔ jiē xī zhī zéi lüè zhū zhōu diào fā zài xún shuò wài qí xì léi rén chù zài dàn xī nèi bǐ wáng shī zhì zé lǔ yǐ guī kòu néng jiǔ liú yì yì zhuǎn guǎng sì kě yōu

自修好以来，山川形胜，兵戍满虚，虏皆悉之，贼掠诸州，调发在旬朔外，其系累人畜在旦夕内，比王师至则虏已归，寇能久留，役亦转广，四可忧；

běi dí xi róng sù xiāng gōng tǎo gù biān wú yú jīn huí gǔ bù shì mǎ ruò yǔ tǔ bō jié yuē jiě chóu zé jiāng chén bì bì dàn zhàn biān rén gǒng shǒu shòu huò wǔ kě yōu

北狄西戎，素相攻讨，故边无虞，今回鹘不市马，若与吐蕃结约解仇，则将臣闭壁惮战，边人拱手受祸，五可忧。

yòu huái xī wú shǎo yáng chuí sǐ kě chéng qí biàn zhū dào xīng fā yì qiě shí bèi

又淮西吴少阳垂死，可乘其变，诸道兴发，役且十倍。

chén wèi yi tīng qí hūn shǐ shǒu fān lǐ suǒ wèi sān lì yě

臣谓宜听其婚，使守蕃礼，所谓三利也；

hé qīn zé fēng suì bù jīng chéng dié kě zhì shèng bīng yǐ chù lì jī sù yǐ gù jūn yī yě

和亲则烽燧不惊，城堞可治，盛兵以畜力，积粟以固军，一也；

jì wú běi gù yōu kě nán shì huái yòu shēn lìng yú chuí jǐn zhī kòu èr yě

既无北顾忧，可南事淮右，申令于垂尽之寇，二也；

běi lǔ shì wǒ qi zé xī róng yuàn yù shēn nèi bù dé níng guó jiā zuò shòu qí ān kòu lüě cháng xī sān yě

北虏恃我戚，则西戎怨愈深，内不得宁，国家坐受其安，寇掠长息，三也。

jīn shě sān lì qǔ wǔ yōu shén fēi jì

今舍三利，取五忧，甚非计。

huò yuē jiàng zhǔ fèi duō chén wèi bù rán

或曰降主费多，臣谓不然。

wǒ sān fēn tiān xià fù yǐ yī shì biān

我三分天下赋，以一事边。

jīn dōng nán dà xiàn fù suì èr shí wàn mín yǐ yī xiàn fù wèi hūn zī fēi sǔn guǎ de dà hu

今东南大县赋岁二十万缗，以一县赋为婚赀，非损寡得大乎？

jīn xī hūn fèi bù yǔ jiǎ rú wáng shī běi zhēng bīng fēi sān wàn qí wǔ qiān bù néng hàn qiě chí yě

今惜婚费不与，假如王师北征，兵非三万、骑五千不能捍且驰也。

yòu rú bǎo shí quán zhī shèng yī suì zhé ba qí kuì xiǎng gòng nǐ qǐ zhǐ yī xiàn fù zāi

又如保十全之胜，一岁辄罢，其馈饷供儗，岂止一县赋哉？

dì bù tīng

”帝不听。

huí hú xià

回鹘下

huí hú zhī qǐng hūn yǒu sī dù fèi dāng wǔ bǎi wàn dì fāng nèi tǎo qiáng jié dù gù qiǎn zōng zhèng shǎo qīng li chéng tài cháng bó shì yīn yòu wǎng yù bù kě

回鹘之请昏，有司度费当五百万，帝方内讨强节度，故遣宗正少卿李诚、太常博士殷侑往谕不可。

mù zōng lì huí hú yòu shǐ hé dá gàn děng lái gù qiú hūn xǔ zhī

穆宗立，回鹘又使合达干等来固求昏，许之。

é ér kè hán sǐ shǐ zhě lín cè suǒ sì wèi dēng luō yǔ lù méi mì shī jù zhǔ pí qié chóng dé kè hán

俄而可汗死，使者临册所嗣为登啰羽录没蜜施句主毘伽崇德可汗。

kè hán yǐ lì qiǎn yī nán zhū jù lù dōu dū sī jié děng yǐ yè hù gōng zhǔ lái nì nǚ bù qú èr qiān rén nà mǎ èr wàn tuó tā qiān

可汗已立，遣伊难珠、句录、都督思结等以叶护公主来逆女，部渠二千人，纳马二万、橐它千。

sì yí zhī shǐ zhōng guó qí zhòng wèi cháng duō cǐ

四夷之使中国，其众未尝多此。

zhào xǔ wǔ bǎi rén zhì cháng ān yú liú tài yuán

诏许五百人至长安，余留太原。

zhào yǐ tài hé gōng zhǔ xià jiàng

诏以太和公主下降。

zhǔ xiàn zōng nǚ yě

主，宪宗女也。

dì wéi zhǔ jiàn fǔ yǐ zuǒ jīn wú wèi dà jiàng jūn hú zhèng guāng lù qīng li xiàn chí jié hù sòng tài fǔ qīng li shuō wèi hūn lǐ shǐ cè bài zhǔ wèi rén xiào duān lì míng zhì shàng shòu kě dūn gào yú miào tiān zǐ yù tōng huà mén jiàn zhǔ qún chén bān cí yú dào

帝为主建府，以左金吾卫大将军胡证、光禄卿李宪持节护送，太府卿李说为昏礼使，册拜主为仁孝端丽明智上寿可敦，告于庙，天子御通化门饯主，群臣班辞于道。

gōng zhǔ chū sài jù huí hú yá bǎi lǐ kè hán yù xiān yǔ zhǔ yóu jiàn dào sī jiàn hú zhèng bù kě lǔ rén yuē xī xián ān gōng zhǔ xíng zhī

公主出塞，距回鹘牙百里，可汗欲先与主由间道私见，胡证不可，虏人曰：“昔咸安公主行之。

zhèng yuē tiān zǐ zhào wǒ sòng gōng zhǔ shòu kè hán jīn wèi jiàn bù kě xiān yě

”证曰：“天子诏我送公主授可汗，今未见，不可先也。

nǎi zhǐ

于是成子留了下来。

yú shì kè hán shēng lóu zuò

于是可汗升楼坐，

dōng xiàng

东向，

xià shè cuì màn yǐ jū gōng zhǔ

下设毳幔以居公主，

qǐng xí hú yī

请袭胡衣，

yǐ yī mǔ shì chū

以一姆侍出，

xī xiàng bài yǐ

西向拜已，

tuì jí cì

退即次，

bèi kě dūn fú

被可敦服，

jiàng tōng jū dà rú

绛通裾大襦，

guān jīn guān

冠金冠，

qián hòu ruì

前后锐，

fù chū bài yǐ

复出拜已，

nǎi shēng qū yú

乃升曲舆，

jiǔ xiāng fēn fù

九相分负，

yòu xuán yú tíng zhě jiǔ

右旋于廷者九，

jiàng yú shēng lóu

降舆升楼，

yǔ kè hán lián zuò

与可汗联坐，

dōng xiàng

东向，

qún chén yǐ cì yè

群臣以次谒。

kě dūn yì zì jiàn yá yǐ èr xiāng chū rù zhàng zhōng

可敦亦自建牙，以二相出入帐中。

zhèng děng guī kě dūn dà yàn bēi tí juàn mù

证等归，可敦大宴，悲啼眷慕。

kè hán hòu zèng shǐ zhě

可汗厚赠使者。

shì shí péi dù fāng fá yōu zhèn huí hú shǐ qú jiāng li yì jié yǐ bīng sān qiān zuǒ tiān zǐ píng hé běi yì zhě chéng yì qián huàn bù tīng bīng yǐ jí fēng zhōu shǐ zhě hòu cì nǎi qù

是时，裴度方伐幽、镇，回鹘使渠将李义节以兵三千佐天子平河北，议者惩艾前患，不听，兵已及丰州，使者厚赐乃去。

jìng zōng jí wèi zhī nián kè hán sǐ qí dì hé sà tè lēi lì qiǎn shǐ zhě cè wèi ài dēng lǐ luō mì méi mì shī hé pí qié zhāo lǐ kè hán cì bì shí èr chē

敬宗即位之年，可汗死，其弟曷萨特勒立，遣使者册为爱登里罗汨没密施合毘伽昭礼可汗，赐币十二车。

wén zōng chū yòu cì mǎ zhí juàn wǔ shí wàn

文宗初，又赐马直绢五十万。

dà hé liù nián kè hán wèi qí xià suǒ shā cóng zǐ hú tè lè lì shǐ zhě lái gào

大和六年，可汗为其下所杀，从子胡特勒立，使者来告。

míng nián qiǎn zuǒ xiāo wèi jiāng jūn táng hóng shí yǔ sì zé wáng róng chí jié cè wèi ài dēng lǐ luō mì méi mì shī hé jù lù pí qié zhāng xìn kè hán

明年，遣左骁卫将军唐弘实与嗣泽王溶持节册为爱登里罗汨没蜜施合句录毘伽彰信可汗。

kāi chéng sì nián qí xiāng jué luō wù zuò nán yǐn shā tuó gòng gōng kě hàn kè hán zì shā guó rén lì chǎng hé sà tè lè wèi kè hán

开成四年，其相掘罗勿作难，引沙陀共攻可汗，可汗自杀，国人立{厂盍}馺特勒为可汗。

fāng suì jī suì yì yòu dà xuě yáng mǎ duō sǐ wèi jí mìng

方岁饥，遂疫，又大雪，羊、马多死，未及命。

wǔ zōng jí wèi yǐ sì zé wáng róng lín gào nǎi zhī qí guó luàn

武宗即位，以嗣泽王溶临告，乃知其国乱。

é ér qú cháng jù lù mò hè yǔ xiá jiá sī hé qí shí wàn gōng huí hú chéng shā kè hán zhū jué luō wù fén qí yá zhū bù kuì qí xiāng sà zhí yǔ máng tè lè shí wǔ bù bēn gě luó lù cán zhòng rù tǔ bō ān xī

俄而渠长句录莫贺与黠戛斯合骑十万攻回鹘城，杀可汗，诛掘罗勿，焚其牙，诸部溃其相馺职与厖特勒十五部奔葛逻禄，残众入吐蕃、安西。

yú shì kè hán yá bù shí sān xìng fèng wū jiè tè lēi wèi kè hán nán bǎo cuò zi shān

于是，可汗牙部十三姓奉乌介特勒为可汗，南保错子山。

xiá jiá sī yǐ pò huí hú de tài hé gōng zhǔ

黠戛斯已破回鹘，得太和公主；

yòu zì yǐ lǐ líng hòu yǔ táng tóng zōng gù qiǎn shǐ zhě dá gàn fèng zhǔ lái guī

又自以李陵后，与唐同宗，故遣使者达干奉主来归。

wū jiè nù zhuī jī dá gàn shā zhī jié zhǔ nán dù qì biān rén dà kǒng

乌介怒，追击达干杀之，劫主南度碛，边人大恐。

jìn gōng tiān dé chéng zhèn wǔ jié dù shǐ liú miǎn tún yún qié guān jù què zhī

进攻天德城，振武节度使刘沔屯云伽关拒却之。

zǎi xiàng lǐ dé yù jiàn yán huí hú nǎng yǒu gōng jīn jī qiě luàn kè hán wú guī bù kě jī yi qiǎn shǐ zhě shàn ān zhī

宰相李德裕建言：“回鹘曩有功，今饥且乱，可汗无归，不可击，宜遣使者赡安之。

dì yòng bīng bù láng zhōng li shì xíng biān cì zhuàng

”帝用兵部郎中李拭行边刺状。

yú shì qí xiāng chì xīn yǔ wáng zǐ wà méi sī tè lè nà jié chuò jiāng qí bù yù zì guī ér gōng zhǔ yì qiǎn shǐ zhě lái yán wū jiè yǐ lì yīn qǐng mìng

于是，其相赤心与王子嗢没斯、特勒那颉啜将其部欲自归，而公主亦遣使者来言乌介已立，因请命。

yòu dà chén jié gàn qié sī děng biǎo jiǎ zhèn wǔ jū gōng zhǔ kè hán

又大臣颉干伽思等表假振武居公主、可汗。

dì nǎi zhào yòu jīn wú wèi dà jiàng jūn wáng huì chí jié wèi fǔ qí zhòng shū liáng èr wàn hú bù xǔ jiè zhèn wǔ lìng zhōng rén hǎo yǔ kāi yù

帝乃诏右金吾卫大将军王会持节慰抚其众，输粮二万斛，不许借振武，令中人好语开谕；

yòu zhào shǐ zhě chí cè wǎng qián jī qí xíng xū biàn

又诏使者持册往，潜稽其行，须变。

míng nián huí hú fèng zhǔ zhì mò nán rù yún shuò piào héng shuǐ shā lüě shén zhòng zhuǎn cè tiān dé zhèn wǔ jiān dào xù mù zì rú

明年，回鹘奉主至漠南，入云、朔，剽横水，杀掠甚众，转侧天德、振武间，盗畜牧自如。

nǎi zhào zhū dào bīng hé tǎo

乃召诸道兵合讨。

wà méi sī yǐ chì xīn jiān jié nán de yào lǐng jí mì yuē tiān dé shù jiāng tián móu yòu chì xīn zhǎn zhàng xià

嗢没斯以赤心奸桀，难得要领，即密约天德戍将田牟，诱赤心斩帐下。

nà jié chuò shōu chì xīn zhòng qī qiān zhàng dōng zǒu zhèn wǔ dà tóng yīn shì wéi hēi shā nán kuī yōu zhōu jié dù shǐ zhāng zhòng wǔ pò zhī xī de qí zhòng

那颉啜收赤心众七千帐东走振武、大同，因室韦、黑沙南窥幽州，节度使张仲武破之，悉得其众。

nà jié chuò zǒu wū jiè zhí ér shā zhī

那颉啜走，乌介执而杀之。

rán wū jiè bīng shàng qiáng hào shí wàn zhù yá dà tóng běi lǘ mén shān

然乌介兵尚强，号十万，驻牙大同北闾门山。

ér tè lè máng jù zhē ā dūn níng děng fán sì bù jí jiāng jūn cáo mó nǐ zhòng sān wàn yīn zhòng wǔ jiàng wà méi sī yì fù shǐ zhě sòng kuǎn

而特勒厖俱遮、阿敦宁等凡四部，及将军曹磨你众三万，因仲武降，嗢没斯亦附使者送款。

dì yù shǐ zhù kè hán fù guó ér kè hán yǐ gōng yún zhōu liú miǎn yǔ zhàn bài jì

帝欲使助可汗复国，而可汗已攻云州，刘沔与战，败绩。

wà méi sī lǜ sān bù jí tè lè dà qiú èr qiān jì yì zhèn wǔ jiàng

嗢没斯率三部及特勒、大酋二千骑诣振武降。

zhào bài wà méi sī wèi yòu jīn wú wèi dà jiàng jūn jué huái huà jùn wáng yǐ tiān dé wèi guī yì jūn jí bài guī yì jūn shǐ

诏拜嗢没斯为右金吾卫大将军，爵怀化郡王，以天德为归义军，即拜归义军使；

ā lì zhī níng biān jùn gōng xí wù chuò chāng huà jùn gōng wū luō sī níng shuò jùn gōng bìng wèi guàn jūn dà jiàng jūn zuǒ wēi wèi dà jiàng jūn

阿历支宁边郡公，习勿啜昌化郡公，乌罗思宁朔郡公，并为冠军大将军、左威卫大将军；

ài yá wù níng sāi jùn gōng wèi yòu lǐng jūn dà jiāng jūn

爱邪勿宁塞郡公，为右领军大将军。

jiā cì wà méi sī yá qí bào wěi dāo qì zhū wù gěi qí shǔ guàn dài

加赐嗢没斯牙旗、豹尾、刀器诸物，给其属冠带。

zhào zǎi xiàng dé yù cǎi qín hàn yǐ lái xìng shū sú zhōng xiào zhuó yì zhě fán sān shí rén wèi yì yù guī zhōng chuán chǒng cì zhī

诏宰相德裕采秦、汉以来兴殊俗、忠效卓异者凡三十人，为《异域归忠传》宠赐之。

wà méi sī qǐng liú zú tài yuán lǜ kūn dì wèi tiān zǐ hàn biān dì mìng liú miǎn wèi liè shè yún shuò jiān chù qí jiā

嗢没斯请留族太原，率昆弟为天子捍边，帝命刘沔为列舍云、朔间处其家。

kè hán qiǎn shǐ zhě jiè bīng yù hái gù tíng qiě jiǎ tiān dé chéng dì bù xǔ

可汗遣使者藉兵欲还故廷，且假天德城，帝不许。

kè hán huì jìn lüè dà tóng chuān zhuǎn zhàn gōng yún zhōu cì shǐ yīng bì bù gǎn chū

可汗恚，进略大同川，转战攻云州，刺史婴壁不敢出。

zhào yì fā zhū zhèn bīng tún tài yuán yǐ běi

诏益发诸镇兵屯太原以北。

wà méi sī děng jì cháo jiē cì lǐ shì míng wà méi sī yuē sī zhōng ā lì zhī yuē sī zhēn xí wù chuò yuē sī yì wū luō sī yuē sī lǐ

嗢没斯等既朝，皆赐李氏，名嗢没斯曰思忠，阿历支曰思贞，习勿啜曰思义，乌罗思曰思礼；

ài yá wù yuē hóng shùn jí bài guī yì jūn fù shǐ

爱邪勿曰弘顺，即拜归义军副使。

yú shì zhào liú miǎn wèi huí hú nán miàn zhāo fǔ shǐ zhāng zhòng wǔ dōng miàn zhāo fǔ shǐ sī zhōng wèi hé xī dǎng xiàng dōu jiāng xī nán miàn zhāo tǎo shǐ miǎn yíng yàn mén

于是，诏刘沔为回鹘南面招抚使，张仲武东面招抚使，思忠为河西党项都将、西南面招讨使，沔营雁门。

yòu zhào yín zhōu cì shǐ hé qīng cháo wèi zhōu cì shǐ qì bì tōng yǐ fán hún bīng chū zhèn wǔ yǔ miǎn zhòng wǔ hé shāo bī huí hú

又诏银州刺史何清朝、蔚州刺史契苾通，以蕃、浑兵出振武，与沔、仲武合，稍逼回鹘。

sī zhōng shù shēn rù yù jiàng qí xià

思忠数深入谕降其下。

miǎn fēn shā tuó bīng yì sī zhōng hé zhōng jūn yǐ qí wǔ bǎi yì hóng shùn

沔分沙陀兵益思忠，河中军以骑五百益弘顺。

miǎn jìn cì yún zhōu sī zhōng tún bǎo dà zhà lǜ hé zhōng chén xǔ bīng yǔ huí hú zhàn bài zhī

沔进次云州，思忠屯保大栅率河中、陈许兵与回鹘战，败之。

míng nián yòu wèi hóng shùn suǒ pò

明年，又为弘顺所破。

miǎn yǔ tiān dé xíng yíng fù shǐ shí xióng liào jìn qí jí shā tuó qì bì děng zá lǔ yè chū yún zhōu zǒu mǎ yì dǐ ān zhòng sāi féng lǔ yǔ zhàn pò zhī

沔与天德行营副使石雄料劲骑及沙陀、契苾等杂虏，夜出云州，走马邑，抵安众塞，逢虏，与战破之。

wū jiè fāng báo zhèn wǔ xióng chí rù yè xué lěi chū áo bīng wū jiè jīng yǐn qù xióng zhuī běi zhì shā hú shān wū jiè bèi chuàng zǒu

乌介方薄振武，雄驰入，夜穴垒出鏖兵，乌介惊，引去，雄追北至杀胡山，乌介被创走。

xióng yù gōng zhǔ fèng zhǔ hái jiàng tè lè yǐ xià zhòng shù wàn jǐn shōu zī tǎng jí suǒ cì zhào shū

雄遇公主，奉主还，降特勒以下众数万，尽收辎帑及所赐诏书。

kè hán shōu suǒ yú wǎng yī hēi chē zi zhào hóng shùn qīng cháo qióng niè

可汗收所余往依黑车子，诏弘顺、清朝穷蹑。

hóng shùn hòu dàn hēi chē zi yǐ lì mù shā wū jiè

弘顺厚啖黑车子以利，募杀乌介。

chū cóng kě hàn wáng zhě jì bù néng jūn wǎng wǎng yì yōu zhōu jiàng liú zhě jiē jī hán hén yí cái shù qiān

初，从可汗亡者既不能军，往往诣幽州降，留者皆饥寒痕夷，裁数千。

hēi chē zi xìng qí cán jí shā wū jiè

黑车子幸其残，即杀乌介。

qí xià yòu fèng qí dì è niǎn tè lè wèi kè hán

其下又奉其弟遏捻特勒为可汗。

dì zhào dé yù jì gōng míng shí yú yōu zhōu yǐ kuā hòu shì

帝诏德裕纪功铭石于幽州，以夸后世。

sī zhōng děng yǐ guó wáng jiē yuàn rù cháo jiàn tīng suì bà guī yì jūn zhuó sī zhōng zuǒ jiān mén wèi shàng jiàng jūn jiān fǔ wáng fu liǎng bǐng qí fèng cì dì yǒng lè fang fēn qí bīng cì zhū jié dù

思忠等以国亡，皆愿入朝，见听，遂罢归义军，擢思忠左监门卫上将军兼抚王傅，两禀其奉，赐第永乐坊，分其兵赐诸节度。

lǔ rén dàn lì shí zhū dào jù hū tuó hé pàn liú miǎn kēng shā sān qiān rén

虏人惮隶食诸道，据滹沱河叛，刘沔坑杀三千人。

zhào huí hú yíng gōng dé shǐ zài èr jīng zhě xī guàn dài zhī

诏回鹘营功德使在二京者，悉冠带之。

yǒu sī shōu mó ní shū ruò xiàng shāo yú dào chǎn zī rù zhī guān

有司收摩尼书若象烧于道，产赀入之官。

è niǎn kè hán póu cán bù wǔ qiān yǎng shí yú xī dà qiú shuò shě lǎng

遏捻可汗裒残部五千，仰食于奚大酋硕舍朗。

dà zhōng chū zhòng wǔ tǎo xī pò zhī huí hú jìn hào miè suǒ cún míng wáng guì chén wǔ bǎi yú zhuǎn yī shì wéi

大中初，仲武讨奚，破之，回鹘浸耗灭，所存名王贵臣五百余，转依室韦。

zhòng wǔ yù lìng jī zhì kè hán děng è niǎn jù xié qī gé lù zi tè lè dú sī chí jiǔ qí yè wěi zhòng xi zǒu bù rén jiē tòng kū

仲武谕令羁致可汗等，遏捻惧，挟妻葛禄、子特勒毒斯驰九骑夜委众西走，部人皆恸哭。

shì wéi qī xìng xī huí hú lì zhī

室韦七姓析回鹘隶之。

xiá jiá sī nù yǔ qí xiāng ā bō jiàng bīng qī wàn jī shì wéi xī shōu huí gǔ hái qì běi

黠戛斯怒，与其相阿播将兵七万击室韦，悉收回鹘还碛北。

yí zhàng fú shān lín jiān jū dào zhū fān zì jǐ shāo guī máng tè lè

遗帐伏山林间，狙盗诸蕃自给，稍归厖特勒。

shì shí tè lè yǐ zì chēng kè hán jū gān zhōu yǒu qì xi zhū chéng

是时，特勒已自称可汗，居甘州，有碛西诸城。

xuān zōng wu suí róu huāng yuǎn qiǎn shǐ zhě dǐ líng zhōu shěng qí qiú zhǎng huí hú yīn qiǎn rén suí shǐ zhě lái jīng shī dì jí cè bài wà lù dēng lǐ luó mì méi mì shī hé jù lù pí qié huái jiàn kè hán

宣宗务绥柔荒远，遣使者抵灵州省其酋长，回鹘因遣人随使者来京师，帝即册拜嗢禄登里逻汨没蜜施合俱录毘伽怀建可汗。

hòu shí yú nián yī zài xiàn fāng wù

后十余年，一再献方物。

yì zōng shí dà qiú pú gù jùn zì běi tíng jī tǔ bō zhǎn lùn shàng rè jǐn qǔ xī zhōu lún tái děng chéng shǐ dá gàn mǐ huái yù cháo qiě xiàn fú yīn qǐng mìng zhào kě

懿宗时，大酋仆固俊自北庭击吐蕃，斩论尚热尽取西州、轮台等城，使达干米怀玉朝且献俘，因请命，诏可。

qí hòu wáng shì luàn gòng huì bù cháng shǐ wáng qí chuán

其后王室乱，贡会不常，史亡其传。

zhāo zōng xìng fèng xiáng líng zhōu jié dù shǐ hán xùn biǎo huí hú qǐng lǜ bīng fù nàn hàn lín xué shì hán wò yuē lǔ wèi guó chóu jiù yǐ

昭宗幸凤翔，灵州节度使韩逊表回鹘请率兵赴难，翰林学士韩偓曰：“虏为国仇旧矣。

zì huì chāng shí cì biān yǔ yì wèi chéng bù dé chěng

自会昌时伺边，羽翼未成，不得逞。

jīn chéng wǒ wēi yǐ jì xìng shuǐ kě kāi yě

今乘我危以冀幸，水可开也。

suì gé bù bào

”遂格不报。

rán qí guó zú bù zhèn shí shí yǐ yù mǎ yǔ biān zhōu xiāng shì yún

然其国卒不振，时时以玉、马与边州相市云。

xuē yán tuó zhě xiān yǔ xuē zhǒng zá jū hòu miè yán tuó bù yǒu zhī hào xuē yán tuó xìng yī lì xì shì

薛延陀者，先与薛种杂居，后灭延陀部有之，号薛延陀，姓一利咥氏。

zài tiě lè zhū bù zuì xióng zhāng fēng sú dà dǐ yǔ tū jué tóng

在铁勒诸部最雄张，风俗大抵与突厥同。

xi tū jué chù luō kè hán zhī shā tiě lè zhū qiú yě qí xià wǎng wǎng xiāng shuài pàn qù tuī qì bì gē léng wèi yì wù zhēn mò hè kè hán jù tān hàn shān fèng xuē yán tuó yǐ shī bō wèi yě xì kè hán bǎo yàn mò shān

西突厥处罗可汗之杀铁勒诸酋也，其下往往相率叛去，推契苾哥楞为易勿真莫贺可汗，据贪汗山，奉薛延陀乙失钵为野咥可汗，保燕末山。

ér tū jué shè kuì kè hán fù qiáng èr bù chù kè hán hào wǎng chén zhī

而突厥射匮可汗复强，二部黜可汗号往臣之。

huí hé bá yě gǔ ā diē tóng luó pú gǔ bái zài yù dū jūn shān zhě dōng fù shǐ bì kè hán

回纥、拔野古、阿跌、同罗、仆骨、白在郁督军山者，东附始毕可汗；

yǐ shī bō zài jīn shān zhě xi yì yè hù kè hán

乙失钵在金山者，西役叶护可汗。

zhēn guàn èr nián yè hù sǐ qí guó luàn yǐ shī bō sūn yuē yí nán lǜ bù zhàng qī wàn fù xié lì kè hán

贞观二年，叶护死，其国乱，乙失钵孙曰夷男，率部帐七万附颉利可汗。

hòu tū jué shuāi yí nán fǎn gōng xié lì ruò zhī yú shì zhū xìng duō pàn xié lì guī zhī zhě gòng tuī wéi zhǔ yí nán bù gǎn dāng

后突厥衰，夷男反攻颉利，弱之，于是诸姓多叛颉利，归之者共推为主，夷男不敢当。

míng nián tài zōng fāng tú xié lì qiǎn yóu jī jiāng jūn qiáo shī wàng lóng lù jī zhào shū gǔ dào cè bài yí nán wéi zhēn zhū pí qié kè hán

明年，太宗方图颉利，遣游击将军乔师望昽路赍诏书、鼓纛，册拜夷男为真珠毘伽可汗。

yí nán yǐ shòu mìng qiǎn shǐ xiè guī fāng wù nǎi shù yá yù dū jūn shān zhí jīng shī xī běi liù qiān lǐ dōng mò hé xi yè hù tū jué nán shā qì běi jù lún shuǐ de dà zhòng fù yú shì huí hé děng zhū bù mò bù fú shǔ

夷男已受命，遣使谢，归方物，乃树牙郁督军山，直京师西北六千里，东靺鞨，西叶护突厥，南沙碛，北俱伦水，地大众附，于是回纥等诸部莫不伏属。

qí dì tǒng tè lè rù cháo dì yǐ jīng dāo bǎo biān cì zhī yuē xià yǒu dà guò zhě yǐ wú biān biān zhī

其弟统特勒入朝，帝以精刀、宝鞭赐之曰：“下有大过者，以吾鞭鞭之。

yí nán yǐ wéi chǒng

”夷男以为宠。

xié lì kè hán zhī miè sāi suì kōng huāng yí nán lǜ qí bù shāo dōng bǎo dū wèi jiàn shān dú luó shuǐ zhī yīn yuǎn jīng shī cái sān qiān lǐ ér yíng dōng shì wéi xī jīn shān nán tū jué běi hàn hǎi gài gǔ xiōng nú de yě

颉利可汗之灭，塞隧空荒，夷男率其部稍东，保都尉楗山独逻水之阴，远京师才三千里而赢，东室韦，西金山，南突厥，北瀚海，盖古匈奴地也。

shèng bīng èr shí wàn yǐ èr zi dà dù shè tū lì shī fēn jiāng zhī hào nán běi bù

胜兵二十万，以二子大度设、突利失分将之，号南、北部。

qī nián jiān shǐ zhě bā cháo

七年间，使者八朝。

dì kǒng hòu qiáng dà wéi huàn yù chǎn qí huò nǎi xià zhào bài qí èr zi jiē wèi xiǎo kě hàn

帝恐后强大为患，欲产其祸，乃下诏拜其二子皆为小可汗。

shí wǔ nián dì yǐ li sī mó wèi kè hán shǐ dù hé yá yú mò nán

十五年，帝以李思摩为可汗，始度河，牙于漠南。

yí nán è zhī wèi fā

夷男恶之，未发。

fāng dì xìng luò yáng jiāng suì fēng tài shān yí nán yǔ qí xià móu yuē tiān zǐ fēng tài shān wàn guó jiē zhù bīng xī huì xíng zài biān zhāng kōng dān sī mó kě qǔ yě

方帝幸洛阳，将遂封泰山，夷男与其下谋曰：“天子封泰山，万国皆助兵，悉会行在，边鄣空单，思摩可取也。

nǎi shǐ dà dù shè lè bīng èr shí wàn nán jué mò bì bái dào chuān lǜ yī bīng de sì mǎ jī sī mó

”乃使大度设勒兵二十万，南绝漠，壁白道川，率一兵得四马，击思摩。

sī mó zǒu shuò zhōu yán zhuàng qiě qǐng shī

思摩走朔州，言状，且请师。

yú shì zhào yíng zhōu dū dū zhāng jiǎn tǒng suǒ bù yǔ xī qì dān chéng qí dōng

于是诏营州都督张俭统所部与奚、、契丹乘其东，

shuò zhōu dào héng jūn zǒng guǎn li jī zhòng liù wàn qí sān qiān

朔州道行军总管李𪟝众六万、骑三千，

yíng shuò zhōu

营朔州，

líng zhōu dào héng jūn zǒng guǎn li dà liàng zhòng sì wàn qí wǔ qiān

灵州道行军总管李大亮众四万、骑五千，

zhūn líng wǔ

屯灵武，

qìng zhōu dào héng jūn zǒng guǎn zhāng shì guì zhòng wàn qī qiān chū yún zhōng

庆州道行军总管张士贵众万七千出云中，

liáng zhōu dào héng jūn zǒng guǎn li xí yù jīng lüè zhī

凉州道行军总管李袭誉经略之。

dì chì zhū jiāng yuē yán tuó dù mò mǎ yǐ pí

帝敕诸将曰：“延陀度漠，马已疲。

fu yòng bīng zhě jiàn lì jí jìn bù lì jí qù

夫用兵者，见利疾进，不利亟去。

jīn lǔ bù jí jī sī mó yòu bù sù hái shì bì bài qīng děng wù yǔ zhàn xū qí guī kě jī yě

今虏不急击思摩，又不速还，势必败，卿等勿与战，须其归，可击也。

jì ér yán tuó shǐ zhě lái qiú yǔ tū jué píng

”既而延陀使者来，求与突厥平。

dì yuē wǒ yuē mò yǐ běi yán tuó zhì zhī mò yǐ nán tū jué zhuān zhī yǒu zhé xiāng lüè zhū bù shè

帝曰：“我约漠以北，延陀制之，漠以南，突厥专之，有辄相掠，诛不赦。

yán tuó fù shì wǒ ér shǒu wéi zhào de fēi luàn yá

延陀父事我而首违诏，得非乱邪？

ér yuē yǔ tū jué hé nǎi gù yuē yě shàng hé qǐng

而曰与突厥和，乃故约也，尚何请？

bù bào

”不报。

dà dù shè cì cháng chéng sī mó yǐ nán zǒu dà dù shè dù bù kě de nǎi qiǎn rén chéng cháng chéng mà zhī

大度设次长城，思摩已南走，大度设度不可得，乃遣人乘长城骂之。

shì huì jī bīng zhì xíng hé shǔ tiān jù lǜ zhòng zǒu chì kē dù qīng shān rán dào huí yuǎn jī xuǎn gǎn sǐ shì yǔ tū qí jìng xī hé qù bái dào jí dà dù shè wěi zhī bù zhì

适会𪟝兵至，行盍属天，遽率众走赤柯，度青山，然道回远，𪟝选敢死士与突骑径腊河，趣白道，及大度设，尾之不置。

dà dù shè gù bù tuō dù nuò zhēn shuǐ zhèn yǐ dài

大度设顾不脱，度诺真水，阵以待。

xiān shì yán tuó jī shā bō luō jí ā shǐ nà shè ěr jiē yǐ tú zhàn shèng zhì shì què qí bù yòng lǜ wǔ rén wéi wu yī zhí mǎ sì qián dòu lìng yuē shèng zé qí ér zhú fù zhě sǐ méi qí jiā yǐ cháng zhàn shì

先是，延陀击沙钵罗及阿史那社尔，皆以徒战胜，至是却骑不用，率五人为伍，一执马，四前斗，令曰：“胜则骑而逐，负者死，没其家以偿战士。

jí zhàn tū jué bīng zé yán tuó téng zhú jī jiù zhī yán tuó zòng shè mǎ zhé sǐ

”及战，突厥兵迮，延陀腾逐，𪟝救之，延陀纵射，马辄死。

jī nǎi yǐ bù shì bǎi rén wèi duì dǎo qí xià lǔ kuì bù jiàng xuē wàn chè lǜ jìn qí xiān shōu zhí mǎ zhě gù yán tuó bù néng qù zhǎn shǒu shù qiān jí huò mǎ wàn wǔ qiān

𪟝乃以步士百人为队，捣其罅，虏溃，部将薛万彻率劲骑先收执马者，故延陀不能去，斩首数千级，获马万五千。

dà dù shè wáng qù wàn chè zhuī fú jí

大度设亡去，万彻追弗及。

cán zú bēn mò běi huì xuě shén zhòng jūn bó sǐ zhě shí bā

残卒奔漠北，会雪甚，众皲踣死者十八。

shǐ yán tuó néng yǐ shù guì shén zhì xuě jì kùn jī shī jí shì fǎn zì bì yún

始延陀能以术禬神致雪，冀困𪟝师，及是反自敝云。

jī hái rù dìng xiāng tiān zǐ qiǎn shǐ zhě jī xǐ shū láo wèn shǎng gōng xù sǐ

𪟝还入定襄，天子遣使者赍玺书劳问，赏功恤死。

yán tuó zhī shǐ liú dài mìng zhě dì xī hái zhī yuē guī yǔ ěr kè hán ěr zì fù qí qiáng yǐ tū jué wèi ruò hòu zhū liǎn zhī yòu qǔ shǒu lǐng yǐ wéi zhì qiě wǒ wèi tiān xià zhǔ qú cháng fù fā yú ěr yá

延陀之使留待命者，帝悉还之，曰：“归语尔可汗，尔自负其强，以突厥为弱，厚诛敛之，又取首领以为质，且我为天下主，渠尝赋发于尔邪？

hòu yǒu lì hài dāng jǐn sī wú jù yě

后有利害，当谨思，毋遽也。

yán tuó nǎi qiǎn shǐ xiè zuì yòu qiǎn qí zhòng fù shā bō luō xiàn mǎ sān qiān yīn qǐng hūn

”延陀乃遣使谢罪，又遣其仲父沙钵罗献马三千，因请昏。

dì yuē yán tuó běn yī sì jīn wǒ zé lì zhī dù qí lì shú yǔ xié lì bǐ ér gǎn ráo biān hu

帝曰：“延陀本一俟斤，我则立之，度其力孰与颉利比，而敢桡边乎？

bù xǔ hūn

”不许昏。

míng nián yǐ shǐ lái yì xiàn mǎ niú yáng tuó tā gù qiú hūn

明年，以使来益献马、牛、羊、橐它，固求昏。

dì yǔ dà chén jì yuē yán tuó qū qiáng zhèn cè gù yǒu èr xuǎn shì shí wàn jī zhī shǐ wú yí zhǒng bǎi nián jì yě

帝与大臣计曰：“延陀屈强，朕策顾有二：选士十万击之，使无遗种，百年计也；

jué hūn jī mí shǐ wú biān yōu sān shí nián jì yě

绝昏羁縻，使无边忧，三十年计也。

rán zé shú lì

然则孰利？

fáng xuán líng yuē jīn dà luàn yú máng yí pò wèi wán zhàn suī shèng yóu wēi dào yě

”房玄龄曰：“今大乱余氓，痍破未完，战虽胜，犹危道也。

bù rú hé qīn

不如和亲。

dì yuē shàn

”帝曰：“善。

xǔ yǐ xīn xīng gōng zhǔ xià jià zhào tū lì shī dà xiǎng qún chén shì chén bǎo qì zòu qìng shàn pò zhèn shèng lè jí shí bù jì tū lì shī dùn shǒu shàng qiān wàn suì shòu

”许以新兴公主下嫁，召突利失大享，群臣侍，陈宝器，奏《庆善》、《破阵》盛乐及十部伎，突利失顿首上千万岁寿。

zhào yí nán qīn yíng dì jiāng xìng líng zhōu yǐ chéng hūn shì

诏夷男亲迎，帝将幸灵州以成昏事。

yí nán dà xǐ chà yuē wǒ tiě lè bù rén ěr shàng yǐ wǒ wèi kè hán gōng zhǔ yǐ nǚ wǒ shèng yú wèi wǒ xìng biān shuí yǔ wǒ róng

夷男大喜，诧曰：“我铁勒部人耳，上以我为可汗，公主以女我，乘舆为我幸边，谁与我荣？

nǎi sōu fù zhū xià yáng mǎ wèi zī

”乃搜赋诸下羊马为赀。

huò shuō yí nán yuē kè hán yǔ táng jiē yī guó zhǔ nài hé wǎng cháo

或说夷男曰：“可汗与唐，皆一国主，奈何往朝？

yǒu rú jiàn kuǎn shàng kě huǐ

有如见款，尚可悔？

yí nán yuē bù rán

”夷男曰：“不然。

wú wén táng tiān zǐ yǒu dé sì fāng gòng chén zhī jiè dú liú wǒ qì běi yì xū yǒu zhǔ rán shě wǒ ér qiú tā fēi jì yě

吾闻唐天子有德，四方共臣之，藉独留我，碛北亦须有主，然舍我而求它，非计也。

xià nǎi bù gǎn yán

”下乃不敢言。

shí dì zhào yǒu sī shòu suǒ xiàn yán tuó wú fǔ kù diào liǎn yú xià bù jí jí yòu dù qì shuǐ cǎo fá mǎ yáng duō sǐ nà gòng hòu qī dì yì zhǐ xíng

时帝诏有司受所献，延陀无府库，调敛于下，不亟集，又度碛，水草乏，马羊多死，纳贡后期，帝亦止行。

chù kǒu hào sǐ jǐn bàn yì zhě wèi yí dí cháng wèi zhōng guó sī jīn lǐ bù jù ér yǔ hūn kǒng hòu yǒu qīng zhōng guó xīn

畜口耗死仅半，议者谓：“夷狄尝为中国私，今礼不具而与昏，恐后有轻中国心。

nǎi xià zhào jué hūn xiè qí shǐ

”乃下诏绝昏，谢其使。

huò yuē jì xǔ zhī xìn bù kě shī

或曰：“既许之，信不可失。

dì yuē gōng děng jì fēi yě

” 帝曰：“公等计非也。

xī hàn xiōng nú qiáng zhōng guó bù kàng gù shì zǐ nǚ jià chán yú

昔汉匈奴强，中国不抗，故饰子女嫁单于。

jīn běi dí ruò wǒ néng zhì zhī ér yán tuó fāng jǐn shì wǒ zhě gù xīn lì yǐ wǒ yǐ fú zhòng

今北狄弱，我能制之，而延陀方谨事我者，顾新立，倚我以服众。

bǐ tóng luó pú gǔ lì zú zhì yán tuó ér bù fā jù wǒ yě

彼同罗、仆骨力足制延陀而不发，惧我也。

wǒ yòu qī zhī gù zhōng guó xù míng zhòng ér yuán jiān zhū bù jiàng guī zhī róng dí yě xīn néng zì lì zé pàn yǐ

我又妻之，固中国婿，名重而援坚，诸部将归之，戎狄野心，能自立则叛矣。

jīn jué hūn shǐ zhū xìng wén zhī jiāng zhēng jī yán tuó wáng kě dài yě

今绝昏，使诸姓闻之，将争击延陀，亡可待也。

li sī mó guǒ qīn lüè zhī

”李思摩果侵掠之。

yán tuó qiǎn tū lì shī kòu dìng xiāng zhào li jī zhú chū sāi

延陀遣突利失寇定襄，诏李𪟝逐出塞。

é qiǎn shǐ qǐng lǜ shī zhù fá gāo lí yǐ cì dì yì dì yǐn shǐ zhě wèi yuē guī yǔ ěr kè hán wǒ fù zǐ dōng zhēng néng kòu biān zhě kě jí lái

俄遣使请率师助伐高丽，以刺帝意，帝引使者谓曰： “归语尔可汗，我父子东征，能寇边者可即来。

yí nán jū suō bù gǎn móu yǐ shǐ xiè gù qǐng zhù jūn

”夷男沮缩，不敢谋，以使谢，固请助军。

dì jiā dá

帝嘉答。

gāo lí mò lí zhī lìng mò hé yǐ hòu lì dàn yí nán yù yǔ lián hé yí nán qì sù suǒ bù fā yì huì bìng sǐ dì wèi jì yú xíng

高丽莫离支令靺鞨以厚利啖夷男，欲与连和，夷男气素索，不发，亦会病死，帝为祭于行。

shǐ yán tuó qǐng yǐ shù zǐ yè mǎng wèi tū lì shī kè hán tǒng dōng fāng

始延陀请以庶子曳莽为突利失可汗，统东方；

dí zǐ bá zhuó wèi sì yè hù kè hán tǒng xī fāng

嫡子拔灼为肆叶护可汗，统西方。

bái dào zhī yì yè mǎng shí wèi zhī móu guó rén duō yuàn

白道之役，曳莽实为之谋，国人多怨。

jí huì zàng yè mǎng jí hái bù bá zhuó fēn bīng xí shā zhī zì lì wèi xié lì jù lì shī xuē shā duō mí kè hán

及会葬，曳莽亟还部，拔灼分兵袭杀之，自立为颉利俱利失薛沙多弥可汗。

fāng shì shí wáng shī yóu zài liáo yīn jí kòu biān

方是时，王师犹在辽，因即寇边。

dì qiǎn jiāng xià wáng dào zōng zhūn shuò zhōu dài zhōu dū dū xuē wàn chè yǔ zuǒ xiāo wèi dà jiàng jūn ā shǐ nà shè ěr zhūn shèng zhōu zuǒ wǔ hou dà jiàng jūn sà gū wú rén zhūn líng zhōu zhí shī sī lì yǔ tū jué jǐ jiǎo sāi xià lǔ zhī yǒu bèi nǎi qù

帝遣江夏王道宗屯朔州，代州都督薛万彻与左骁卫大将军阿史那社尔屯胜州，左武候大将军萨孤吴仁屯灵州，执失思力与突厥掎角塞下，虏知有备，乃去。

bá zhuó xìng biàn kè duō shā fù shí guì chén ér rèn suǒ qīn nì guó rén bù ān ér ā bō shè yǔ táng shǐ zhě yù yú mò hé dōng bǐ xiǎo zhàn bù lì hái bù guó rén yuē táng bīng zhì yǐ

拔灼性卞克，多杀父时贵臣而任所亲昵，国人不安，而阿波设与唐使者遇于靺鞨东鄙，小战不利，还怖国人曰：“唐兵至矣！

zhòng dà rǎo zhū bù suì kuì

”众大扰，诸部遂溃。

duō mí kè hán yǐ shí yú qí dùn qù yī ē shǐ nà shí jiàn é wèi huí hé suǒ shā jǐn tú qí zōng zhòng wǔ liù wàn bēn xī yù lì zhēn zhū pí qié kè hán kūn dì zi duō mó zhī hào yī tè wù shī kè hán qiǎn shǐ zhě shàng yán yuàn bǎo yù dū jūn shān

多弥可汗以十余骑遁去，依阿史那时健，俄为回纥所杀，尽屠其宗，众五六万奔西域，立真珠毘伽可汗昆弟子咄摩支，号伊特勿失可汗，遣使者上言：“愿保郁督军山。

cháng zhào bīng bù shàng shū cuī dūn lǐ yǔ li jī wèi ān zhī bǐ dìng qí guó

”常诏兵部尚书崔敦礼与李𪟝尉安之，俾定其国。

tiě lè zhū bù sù fú yán tuó ér duō mó zhī suī shuāi jié shàng chén wèi zhī

铁勒诸部素伏延陀，而咄摩支虽衰孑，尚臣畏之。

dì kǒng zú wéi huàn zhào jī děng yuē jiàng zé fǔ zhī pàn zé jī zhī

帝恐卒为患，诏𪟝等曰： “降则抚之，叛则击之。

jī zhì duō mó zhī dà hài yīn yù jù zhàn wài hǎo yán qǐ xiáng

”𪟝至，咄摩支大骇，阴欲拒战，外好言乞降。

jī zhī zhī zòng bīng jī zhǎn wǔ qiān yú jí xì lǎo rú sān wàn suì miè qí guó

𪟝知之，纵兵击，斩五千余级，系老孺三万，遂灭其国。

duō mó zhī wén tiān zǐ shǐ zhě xiāo sì yè zài huí hé shēn yì sì yè gài jiàng rù cháo bài yòu wǔ wèi jiāng jūn cì tián zhái

咄摩支闻天子使者萧嗣业在回纥，身诣嗣业丐降，入朝，拜右武卫将军，赐田宅。

chū yán tuó jiāng miè yǒu gài shí yú qí bù zhě yán kè zhàng zhōng qī shì kè rén ér láng shǒu zhǔ bù jué kè yǐ shí qī yǔ bù rén gòng zhuī zhī zhì yù dū jūn shān jiàn èr rén yān yuē wǒ shén yě xuē yán tuó qiě miè

初，延陀将灭，有丐食于其部者，延客帐中，妻视客人而狼首，主不觉，客已食，妻语部人共追之，至郁督军山，见二人焉，曰：“我神也，薛延陀且灭。

zhuī zhě jù què zǒu suì shī zhī

”追者惧，却走，遂失之。

zhì shì guǒ bài cǐ shān xià

至是果败此山下。

dì yǐ yán tuó miè yù bìng qì bì děng jiàng zhī fù qiǎn dào zōng lǜ ā shǐ nà shè ěr děng fēn bù qióng tǎo dì xìng líng zhōu jié dù zhū jiāng

帝以延陀灭，欲并契苾等降之，复遣道宗率阿史那社尔等分部穷讨，帝幸灵州，节度诸将。

yú shì tiě lè shí yī bù jiē guī mìng tiān zǐ qǐng lì nèi shǔ

于是铁勒十一部皆归命天子，请吏内属。

dào zōng děng jìng qì jī yán tuó yú zhòng ā bō dá gàn zhǎn shǒu qiān yú jí zhú běi èr bǎi lǐ

道宗等径碛击延陀余众阿波达干，斩首千余级，逐北二百里。

wàn chè dǐ běi dào yù jiàng huí hé zhū qiú

万彻抵北道，谕降回纥诸酋。

lǔ suǒ qiǎn shǐ zhǒng jí dì xíng zài fán shù qiān rén shàng yán tiān zhì zūn wèi kè hán shì shì yǐ nú shì sǐ bù hèn

虏所遣使踵及帝行在，凡数千人，上言：“天至尊为可汗，世世以奴事，死不恨。

dì pōu qí de wèi zhōu xiàn běi huāng suì píng

”帝剖其地为州县，北荒遂平。

zhū xìng yǒu lái cháo zhě dì láo yuē ěr lái ruò shǔ de xué yú de quán wǒ wéi ěr shēn guǎng zhī

诸姓有来朝者，帝劳曰：“尔来，若鼠得穴、鱼得泉，我为尔深广之。

yòu yuē wǒ zài tiān xià sì yí yǒu bù ān ān zhī bù lè lè zhī rú jì wěi shòu cāng yíng kě shǐ rì qiān lǐ yě

” 又曰：“我在，天下四夷有不安安之，不乐乐之，如骥尾受苍蝇，可使日千里也。

yú shì gào gōng tài miào cì mín sān rì pú

” 于是告功太庙，赐民三日酺。

hòu sān nián yú bù pàn yǐ yòu lǐng jūn dà jiàng jūn zhí shī sī lì tǎo píng zhī

后三年，余部叛，以右领军大将军执失思力讨平之。

zhì yǒng huī shí yán tuó bù wáng sàn zhě xī hái gāo zōng wèi zhì xī dàn zhōu chǔ ān zhī

至永徽时，延陀部亡散者悉还，高宗为置嵠弹州处安之。

bá yě gǔ yī yuē bá yě gù huò wèi bá yè gù màn sàn qì běi de qiān lǐ zhí pú gǔ dōng lín yú mò hé

拔野古一曰拔野固，或为拔曳固，漫散碛北，地千里，直仆骨东，邻于靺鞨。

zhàng hù liù wàn bīng wàn rén

帐户六万，兵万人。

de yǒu jiàn cǎo chǎn liáng mǎ jīng tiě

地有荐草，产良马、精铁。

yǒu chuān yuē kāng gàn hé duàn sōng tóu zhī sān nián zhé huà wèi shí sè cāng zhì rán jié lǐ yóu zài shì wèi kāng gàn shí zhě

有川曰康干河，断松投之，三年辄化为石，色苍致，然节理犹在，世谓康干石者。

sú shì liè shè shǎo gēng huò chéng mù zhú lù bīng shàng

俗嗜猎射，少耕获，乘木逐鹿冰上。

fēng sú dà dǐ tiě lè yě yán yǔ shǎo yì

风俗大抵铁勒也，言语少异。

zhēn guàn sān nián yǔ pú gǔ tóng luó xī tóng rù cháo

贞观三年，与仆骨、同罗、奚、同入朝。

èr shí yī nián dà sì lì fā qū lì shī jǔ bù nèi shǔ zhì yōu líng dū du fǔ bài qū lì shī yòu wǔ wèi dà jiàng jūn jí wéi dū du

二十一年，大俟利发屈利失举部内属，置幽陵都督府，拜屈利失右武卫大将军，即为都督。

xiǎn qìng shí yǔ sī jié pú gù tóng luó pàn yǐ zuǒ wǔ wèi dà jiàng jūn zhèng rén tài jī zhī zhǎn qí qú shǒu

显庆时，与思结、仆固、同罗叛，以左武卫大将军郑仁泰击之，斩其渠首。

zhì tiān bǎo jiān néng zì lái cháo

至天宝间，能自来朝。

pú gǔ yì yuē pú gù zài duō lǎn gě zhī dōng

仆骨亦曰仆固，在多览葛之东。

zhàng hù sān wàn bīng wàn rén

帐户三万，兵万人。

de zuì běi sú gěng ào nán zhào lǜ

地最北，俗梗骜，难召率。

shǐ chén tū jué hòu fù xuē yán tuó

始臣突厥，后附薛延陀。

yán tuó miè qí qiú suō fú sì lì fā gē làn bá yán shǐ nèi shǔ yǐ qí de wèi jīn wēi zhōu bài gē làn bá yán wèi yòu wǔ wèi dà jiàng jūn zhōu dū dū

延陀灭，其酋娑匐俟利发歌滥拔延始内属，以其地为金微州，拜歌滥拔延为右武卫大将军、州都督。

kāi yuán chū wéi shǒu lǐng pú gù suǒ shā yì shuò fāng jiàng yǒu sī zhū zhī

开元初，为首领仆固所杀，诣朔方降，有司诛之。

zǐ yuē huái ēn zhì dé shí yǐ gōng zhì shuò fāng jié dù shǐ zì yǒu chuán

子曰怀恩，至德时以功至朔方节度使，自有传。

tóng luó zài xuē yán tuó běi duō lǎn gě zhī dōng jù jīng shī qī qiān lǐ ér yíng shèng bīng sān wàn

同罗在薛延陀北，多览葛之东，距京师七千里而赢，胜兵三万。

zhēn guàn èr nián qiǎn shǐ zhě rù cháo

贞观二年，遣使者入朝。

jiǔ zhī qǐng nèi shǔ zhì guī lín dū du fǔ bài qiú sì lì fā shí jiàn chuò wèi zuǒ lǐng jūn dà jiàng jūn jí shòu dū du

久之，请内属，置龟林都督府，拜酋俟利发时健啜为左领军大将军，即授都督。

ān lù shān fǎn jié qí bīng yòng zhī hào yè luò hé zhě yě

安禄山反，劫其兵用之，号“曳落河”者也。

yè luò hé yóu yán jiàn ér yún

曳落河，犹言健儿云。

hún zài zhū bù zuì nán zhě

浑在诸部最南者。

tū jué xié lì bài shí yǒu sì lì fā ā tān zhī kuǎn sāi

突厥颉利败时，有俟利发阿贪支款塞。

xuē yán tuó zhī miè dà sì lì fā hún wāng jǔ bù nèi xiàng yǐ qí de wèi gāo lán dū du fǔ hòu fēn dōng xī zhōu

薛延陀之灭，大俟利发浑汪举部内向，以其地为皋兰都督府，后分东、西州。

tài zōng yǐ ā tān zhī yú wāng shǔ zūn qiǎn yì zhě fěng wāng wāng xīn rán bì wèi

太宗以阿贪支于汪属尊，遣译者讽汪，汪欣然避位。

dì jiā qí ràng yǐ ā tān zhī wèi yòu lǐng jūn wèi dà jiàng jūn gāo lán zhōu cì shǐ wāng yún huī jiāng jūn jiān sì lì fā wèi zhī fù

帝嘉其让，以阿贪支为右领军卫大将军、皋兰州刺史，汪云麾将军兼俟利发为之副。

ā tān zhī sǐ zi huí guì sì

阿贪支死，子回贵嗣。

huí guì sǐ zi dà shòu sì

回贵死，子大寿嗣。

dà shòu sǐ zi shì zhī sì

大寿死，子释之嗣。

shì zhī zhì yǒng bù fán cóng gē shū hàn bá shí bǎo chéng qiān yòu wǔ wèi dà jiàng jūn fēng rǔ nán jùn gōng

释之鸷勇不凡，从哥舒翰拔石堡城，迁右武卫大将军，封汝南郡公。

li guāng bì bǎo hé yáng shì zhī yǐ shuò fāng dōu zhī bīng mǎ shǐ wèi pí jiàng jìn níng shuò jùn wáng zhī shuò fāng jié dù liú hòu

李光弼保河阳，释之以朔方都知兵马使为裨将，进宁朔郡王，知朔方节度留后。

pú gù huái ēn zhī zǒu shēng wèi guī zhèn

仆固怀恩之走，声为归镇。

shì zhī yuē shì bì zhòng kuì

释之曰：“是必众溃。

jiāng jù zhī qí shēng zhāng sháo yuē bǐ rú huǐ huò hái zhèn qú kě bù nà

”将拒之，其甥张韶曰：“彼如悔祸还镇，渠可不纳？

shì zhī xìn zhī nǎi nà huái ēn

”释之信之，乃纳怀恩。

huái ēn yǐ rù shǐ sháo shā shì zhī shōu qí jūn

怀恩已入，使韶杀释之，收其军。

yǐ ér è sháo mà yuē ruò fù jiù kěn zhōng yú wǒ

已而恶韶，骂曰：“若负舅，肯忠于我？

zhé qí jìng qiú sǐ mí é chéng

”折其胫，囚死弥峨城。

shì zhī zǐ jiān jiàn zhōng gōng chén yě zì yǒu chuán

释之子瑊，建中功臣也，自有传。

qì bì yì yuē qì bì yǔ zài yān qí xī běi yīng suō chuān duō lǎn gě zhī nán

契苾亦曰契苾羽，在焉耆西北鹰娑川，多览葛之南。

qí qiú gē léng zì hào yì wù zhēn mò hè kè hán dì mò hè duō tè lè jiē yǒu yǒng

其酋哥楞自号易勿真莫贺可汗，弟莫贺咄特勒，皆有勇。

mò hè duō sǐ zi hé lì shàng niǔ lǜ qí bù lái guī shí zhēn guàn liù nián yě

莫贺咄死，子何力尚纽率其部来归，时贞观六年也。

zhào chù zhī gān liáng jiān yǐ qí de wèi yú xī zhōu

诏处之甘、凉间，以其地为榆溪州。

yǒng huī sì nián yǐ qí bù wèi hè lán dū du fǔ lì yàn rán dū hù

永徽四年，以其部为贺兰都督府，隶燕然都护。

hé lì yǒu zhàn gōng zhōng jié chén yě

何力有战功，忠节臣也。

dà hé zhōng qí zhǒng zhàng fù yú zhèn wǔ yún

大和中，其种帐附于振武云。

duō lǎn gě yì yuē duō làn zài xuē yán tuó dōng bīn tóng luó shuǐ shèng bīng wàn rén

多览葛亦曰多滥，在薛延陀东，滨同罗水，胜兵万人。

yán tuó yǐ miè qí qiú sì jīn duō làn gé mò yǔ huí hé jiē cháo yǐ qí de wèi yàn rán dū du fǔ shòu yòu wèi dà jiàng jūn jí wéi fǔ dū du

延陀已灭，其酋俟斤多滥葛末与回纥皆朝，以其地为燕然都督府，授右卫大将军，即为府都督。

sǐ yǐ duō làn gé sāi fú wèi dà sì lì fā jì wèi dū du

死，以多滥葛塞匐为大俟利发，继为都督。

ā diē yì yuē hē xī huò wèi jiān diē

阿跌，亦曰诃咥，或为鞬跌。

shǐ yǔ bá yě gǔ děng jiē cháo yǐ qí de wèi jī tián zhōu

始与拔野古等皆朝，以其地为鸡田州。

kāi yuán zhōng jiān diē sī tài zì tū jué mò chuò suǒ lái jiàng

开元中，鞬跌思泰自突厥默啜所来降。

qí hòu guāng jìn guāng yán jiē yǐ zhàn gōng zhì dà guān cì lǐ shì fù shǔ jí zì yǒu chuán

其后，光进、光颜皆以战功至大官，赐李氏，附属籍，自有传。

gě luó lù běn tū jué zhū zú zài běi tíng xī běi jīn shān zhī xi kuà pú gù zhèn shuǐ bāo duō dá lǐng yǔ chē bí bù jiē

葛逻禄本突厥诸族，在北庭西北、金山之西，跨仆固振水，包多怛岭，与车鼻部接。

yǒu sān zú yī móu luò huò wèi móu cì

有三族：一谋落，或为谋刺；

èr chì sì huò wèi pó fú

二炽俟，或为婆匐；

sān tā shi lì

三踏实力。

yǒng huī chū gāo kǎn zhī fá chē bí kè hán sān zú jiē nèi shǔ

永徽初，高偘之伐车鼻可汗，三族皆内属。

xiǎn qìng èr nián yǐ móu luò bù wèi yīn shān dū du fǔ chì sì bù wèi dà mò dōu dū fǔ tā shi lì bù wèi xuán chí dū du fǔ jí yòng qí qiú zhǎng wèi dū du

显庆二年，以谋落部为阴山都督府，炽俟部为大漠都督府，踏实力部为玄池都督府，即用其酋长为都督。

hòu fēn chì sì bù zhì jīn fù zhōu

后分炽俟部置金附州。

sān zú dāng dōng xi tū jué jiān cháng shì qí xīng shuāi fù pàn bù cháng yě

三族当东、西突厥间，常视其兴衰，附叛不常也。

hòu shāo nán xǐ zì hào sān xìng yè hù bīng qiáng gān yú dòu tíng zhōu yǐ xī zhū tū jué jiē wèi zhī

后稍南徙，自号“三姓叶护”，兵强，甘于斗，廷州以西诸突厥皆畏之。

kāi yuán chū zài lái cháo

开元初，再来朝。

tiān bǎo shí yǔ huí hé bá xī mì gòng gōng shā wū sū mǐ shī kè hán yòu yǔ huí hé jī bá xī mì zǒu qí kè hán ā shǐ nà shī yú běi tíng bēn jīng shī

天宝时，与回纥、拔悉蜜共攻杀乌苏米施可汗，又与回纥击拔悉蜜，走其可汗阿史那施于北庭，奔京师。

gé lù yǔ jiǔ xìng fù lì huí hé yè hù suǒ wèi huái rén kè hán zhě yě

葛禄与九姓复立回纥叶护，所谓怀仁可汗者也。

yú shì gé lù zhī chù wū dé jiān shān zhě chén huí hé zài jīn shān běi tíng zhě zì lì yè hù suì lái cháo

于是葛禄之处乌德犍山者臣回纥，在金山、北庭者自立叶护，岁来朝。

jiǔ zhī yè hù dùn pí qié fù tū jué pàn qiú ā bù sī jìn fēng jīn shān jùn wáng

久之，叶护顿毘伽缚突厥叛酋阿布思，进封金山郡王。

tiān bǎo jiān fán wǔ cháo

天宝间，凡五朝。

zhì dé hòu gě luó lù jìn shèng yǔ huí hé zhēng qiáng xǐ shí xìng kè hán gù dì jǐn yǒu suì yè dá luó sī zhū chéng

至德后，葛逻禄浸盛，与回纥争强，徙十姓可汗故地，尽有碎叶、怛逻斯诸城。

rán xiàn huí hé gù cháo huì bù néng zì dá yú cháo

然限回纥，故朝会不能自达于朝。

bá xī mì zhēn guàn èr shí sān nián shǐ lái cháo

拔悉蜜，贞观二十三年始来朝。

tiān bǎo chū yǔ huí hé yè hù jī shā tū jué kè hán lì bá xī mì dà qiú ā shǐ nà shī wéi hè xī pí qié kè hán qiǎn shǐ zhě rù xiè xuán zōng cì zǐ wén páo jīn diàn dài yú dài

天宝初，与回纥叶护击杀突厥可汗，立拔悉蜜大酋阿史那施为贺腊毘伽可汗，遣使者入谢，玄宗赐紫文袍、金钿带、鱼袋。

bù sān suì wèi gě luó lù huí hé suǒ pò bēn běi tíng

不三岁，为葛逻禄、回纥所破，奔北庭。

hòu cháo jīng shī bài zuǒ wǔ wèi jiāng jūn de yǔ zhòng guī huí gē

后朝京师，拜左武卫将军，地与众归回纥。

dōu bō yì yuē dōu bō qí de běi bīn xiǎo hǎi xi jiān kūn nán huí hé fēn sān bù jiē zì tǒng zhì

都播，亦曰都波，其地北濒小海，西坚昆，南回纥，分三部，皆自统制。

qí sú wú suì shí

其俗无岁时。

jié cǎo wèi lú

结草为庐。

wú xù mù bù zhī jià sè tǔ duō bǎi hé cǎo duó qí gēn yǐ fàn bǔ yú niǎo shòu shí zhī

无畜牧，不知稼穑，土多百合草，掇其根以饭，捕鱼、鸟、兽食之。

yī diāo lù pí pín zhě jī niǎo yǔ wèi fú

衣貂鹿皮，贫者缉鸟羽为服。

qí hūn yīn fù zhě nà mǎ pín zhě xiào lù pí cǎo gēn

其昏姻，富者纳马，贫者效鹿皮草根。

sǐ yǐ mù liǎn zhì shān zhōng huò xì yú shù sòng zàng kū qì yǔ tū jué tóng

死以木敛置山中，或系于树，送葬哭泣，与突厥同。

wú xíng fá dào zhě bèi shū qí zāng

无刑罚，盗者倍输其赃。

zhēn guàn èr shí yī nián yīn gǔ lì gàn rù cháo yì yǐ shǐ tōng zhōng guó

贞观二十一年，因骨利干入朝，亦以使通中国。

gǔ lì gàn chù hàn hǎi běi shèng bīng wǔ qiān

骨利干处瀚海北，胜兵五千。

cǎo duō bǎi hé

草多百合。

chǎn liáng mǎ shǒu shì tuó tā jīn gé zhuàng dà rì zhōng chí shù bǎi lǐ

产良马，首似橐它，筋骼壮大，日中驰数百里。

qí de běi jù hǎi qù jīng shī zuì yuǎn yòu běi dù hǎi zé zhòu cháng yè duǎn rì rù hēng yáng jiǎ shú dōng fāng yǐ míng gài jìn rì chū chù yě

其地北距海，去京师最远，又北度海则昼长夜短，日入亨羊胛，熟，东方已明，盖近日出处也。

jì rù cháo zhào qiǎn yún huī jiāng jūn kāng sū mì láo dá yǐ qí de wèi xuán quē zhōu

既入朝，诏遣云麾将军康苏蜜劳答，以其地为玄阙州。

qí dà qiú sì jīn yīn shǐ zhě xiàn mǎ

其大酋俟斤因使者献马，

dì qǔ qí yì zhě hào shí jì

帝取其异者号十骥，

jiē wèi měi míng yuē téng shuāng bái

皆为美名：曰“腾霜白”，

yuē xuě cōng

曰“雪骢’，

yuē níng lù cōng

曰“凝露骢”，

yuē xiàn guāng cōng

曰“县光骢”，

yuē jué bō yú

曰“决波𩨈’，

yuē fēi xiá biāo

曰“飞霞骠”，

yuē fā diàn chì

曰“发电赤”，

yuē liú jīn guā

曰 “流金瓜”，

yuē xiáng lín zǐ

曰“翔麟紫”，

yuē bēn hóng chì

曰“奔虹赤”，

hòu lǐ qí shǐ

厚礼其使。

lóng shuò zhōng yǐ xuán quē zhōu gèng wéi yú wú zhōu lì hàn hǎi dū du fǔ

龙朔中，以玄阙州更为余吾州，隶瀚海都督府。

yán zài chū yì lái cháo

延载初，亦来朝。

bái jū xiān bēi gù dì zhí jīng shī dōng běi wǔ qiān lǐ yǔ tóng luō pú gǔ jiē

白居鲜卑故地，直京师东北五千里，与同罗、仆骨接。

bì xuē yán tuó bǎo ào zhī shuǐ lěng xíng shān nán qì dān běi wū luō hún dōng mò hé xi bá yě gǔ de yuán mào èr qiān lǐ shān liáo qí wài shèng bīng wàn rén

避薛延陀，保奥支水、冷陉山，南契丹，北乌罗浑，东靺鞨，西拔野古，地圆袤二千里，山缭其外，胜兵万人。

yè shè liè yǐ chì pí yuán yī fù guàn tóng chuàn yǐ zi líng zhui jīn

业射猎，以赤皮缘衣，妇贯铜钏，以子铃缀襟。

qí bù yǒu sān yuē jū yán yuē wú ruò méi yuē huáng shuǐ

其部有三：曰居延，曰无若没，曰潢水。

qí jūn zhǎng chén tū jué xié lì kè hán wèi sì jīn

其君长臣突厥颉利可汗为俟斤。

zhēn guàn zhōng zài lái cháo hòu liè qí de wèi tián yán zhōu yǐ bié bù wèi jū yán zhōu jí yòng sì jīn wèi cì shǐ

贞观中再来朝，后列其地为寘颜州，以别部为居延州，即用俟斤为刺史。

xiǎn qìng wǔ nián shòu qiú zhǎng li hán zhū wèi jū yán dū du

显庆五年，授酋长李含珠为居延都督。

hán zhū sǐ dì jué dōu jì zhī

含珠死，弟厥都继之。

hòu wú wén yān

后无闻焉。

hú xuē chù duō làn gě běi shèng bīng wàn rén

斛薛处多滥葛北，胜兵万人。

xī jié chù tóng luó běi sī jié zài yán tuó gù yá èr bù hé bīng fán èr wàn

奚结处同罗北，思结在延陀故牙，二部合兵凡二万。

jì lái cháo liè qí de zhōu xiàn zhī

既来朝，列其地州县之。

tài zōng shí běi dí néng zì tōng zhě yòu yǒu wū luō hún huò yuē wū luò hóu yuē wū luō hù zhí jīng shī dōng běi liù qiān lǐ ér yíng dōng mò hé xi tū jué nán qì dān běi wū wán dà dǐ fēng sú jiē mò hé yě

太宗时，北狄能自通者，又有乌罗浑，或曰乌洛侯，曰乌罗护，直京师东北六千里而赢，东靺鞨，西突厥，南契丹，北乌丸，大抵风俗皆靺鞨也。

wū wán huò yuē gǔ wán

乌丸或曰古丸。

yòu yǒu jū huò yuē gāi jū bá yě gǔ dōng běi yǒu mù wú cǎo de duō tái

又有鞠，或曰祴，居拔野古东北，有木无草，地多苔。

wú yáng mǎ rén huàn lù ruò niú mǎ wéi shí tái sú yǐ jià chē

无羊马，人豢鹿若牛马，惟食苔，俗以驾车。

yòu yǐ lù pí wèi yī jù mù zuò wū zūn bēi gòng jū

又以鹿皮为衣，聚木作屋，尊卑共居。

yòu yǒu shù zhé zhě de chà dà sú yǔ bá yě gǔ xiāng liè

又有俞折者，地差大，俗与拔野古相埒。

shǎo yáng mǎ duō diāo shǔ

少羊马，多貂鼠。

yòu yǒu bó mǎ zhě huò yuē bì là yuē è luō zhī zhí tū jué zhī běi jù jīng shī wàn sì qiān lǐ

又有驳马者，或曰弊剌，曰遏罗支，直突厥之北，距京师万四千里。

suí shuǐ cǎo rán xǐ jū shān shèng bīng sān wàn

随水草，然喜居山，胜兵三万。

de cháng jī xuě mù bù diāo

地常积雪，木不雕。

yǐ mǎ gēng tián mǎ sè jiē bó yīn yǐ míng guó yún

以马耕田，马色皆驳，因以名国云。

běi jí yú hǎi suī chù mǎ ér bù chéng zī dòng lào yǐ shí

北极于海，虽畜马而不乘，资湩酪以食。

hǎo yǔ jié gǔ zhàn rén mào duō shì jié gǔ ér yǔ bù xiāng tōng

好与结骨战，人貌多似结骨，而语不相通。

jiē zuān fā huà pí mào

皆劗发，桦皮帽。

gòu mù lèi jǐng gàn fù huà wèi shì

构木类井干，覆桦为室。

gè yǒu xiǎo jūn zhǎng bù néng xiāng chén yě

各有小君长，不能相臣也。

dà hàn zhě chù jū zhī běi ráo yáng mǎ rén wù qí dà gù yǐ zì míng

大汉者，处鞠之北，饶羊马，人物颀大，故以自名。

yǔ jū jù lín yú xiá jiá sī jiàn hǎi zhī bīn

与鞠俱邻于黠戛斯剑海之濒。

cǐ jiē gǔ suǒ wèi bīn zhě dāng zhēn guàn dǎi yǒng huī fèng diāo mǎ rù cháo huò yī zài zhì

此皆古所未宾者，当贞观逮永徽，奉貂马入朝，或一再至。

xiá jiá sī gǔ jiān kūn guó yě

黠戛斯，古坚昆国也。

de dāng yī wú zhī xi yān qí běi bái shān zhī páng

地当伊吾之西，焉耆北，白山之旁。

huò yuē jū wù yuē jié gǔ

或曰居勿，曰结骨。

qí zhǒng zá dīng líng nǎi xiōng nú xī bǐ yě

其种杂丁零，乃匈奴西鄙也。

xiōng nú fēng hàn xiáng jiàng lǐ líng wèi yòu xián wáng wèi lǜ wèi dīng líng wáng

匈奴封汉降将李陵为右贤王，卫律为丁零王。

hòu zhì zhī chán yú pò jiān kūn yú shí dōng jù chán yú tíng qī qiān lǐ nán chē shī wǔ qiān lǐ zhì zhī liú dū zhī

后郅支单于破坚昆，于时东距单于廷七千里，南车师五千里，郅支留都之。

gù hòu shì de qí de zhě é wèi jié gǔ shāo hào gē gǔ yì yuē gē gǔ sī yún

故后世得其地者讹为结骨，稍号纥骨，亦曰纥扢斯云。

zhòng shù shí wàn shèng bīng bā wàn zhí huí hé xī běi sān qiān lǐ nán yī tān màn shān

众数十万，胜兵八万，直回纥西北三千里，南依贪漫山。

de xià jù rù dōng jī xuě

地夏沮洳，冬积雪。

rén jiē zhǎng dà chì fā xī miàn lǜ tóng yǐ hēi fā wèi bù xiáng

人皆长大，赤发、析面、绿瞳，以黑发为不祥。

hēi tóng zhě bì yuē líng miáo yì yě

黑瞳者，必曰陵苗裔也。

nán shào nǚ duō yǐ huán guàn ěr sú qiáo kàng nán zǐ yǒu nán qíng qí shǒu nǚ yǐ jià qíng xiàng

男少女多，以环贯耳，俗趫伉，男子有男黥其手，女已嫁黥项。

zá jū duō yín yì

杂居多淫佚。

wèi suì shǒu wèi mào shī āi yǐ sān āi wèi yī shí yǐ shí èr wù jì nián rú suì zài yín zé yuē hǔ nián

谓岁首为茂师哀，以三哀为一时，以十二物纪年，如岁在寅则曰虎年。

qì duō hán suī dà hé yì bàn bīng

气多寒，虽大河亦半冰。

jia yǒu hé sù dà xiǎo mài qīng kē bù wéi yǐ wéi miàn mí

稼有禾、粟、大小麦、青稞，步硙以为面糜。

jì yǐ sān yuè zhǒng jiǔ yuè huò yǐ fàn yǐ niàng jiǔ ér wú guǒ shū

穄以三月种，九月获，以饭，以酿酒，而无果蔬。

chù mǎ zhì zhuàng dà yǐ shàn dòu zhě wéi tóu mǎ yǒu tuó tā niú yáng niú wèi duō fù nóng zhì shù qiān

畜，马至壮大，以善斗者为头马，有橐它、牛、羊，牛为多，富农至数千。

qí shòu yǒu yě mǎ gǔ duō huáng yáng yuán dī lù hēi wěi hēi wěi zhě shì zhāng wěi dà ér hēi

其兽有野马、骨咄、黄羊、原羝、鹿、黑尾，黑尾者似麞，尾大而黑。

yú yǒu miè zhě zhǎng qī bā chǐ mò hén zhě wú gǔ kǒu chū yí xià

鱼，有蔑者长七八尺，莫痕者无骨，口出颐下。

niǎo yàn wù wū què yīng sǔn

鸟，雁、鹜、乌鹊、鹰、隼。

mù sōng huà yú liǔ pú

木，松、桦、榆、柳、蒲。

sōng gāo zhě yǎng shè bù néng jí diān ér huà yóu duō

松高者仰射不能及颠，而桦尤多。

yǒu jīn tiě xī měi yǔ sú bì děi tiě hào jiā shā wèi bīng jué xī lì cháng yǐ shū tū jué

有金、铁、锡，每雨，俗必得铁，号迦沙，为兵绝犀利，常以输突厥。

qí zhàn yǒu gōng shǐ qí zhì qí qí shì xī mù wèi dùn bì gǔ zú yòu yǐ yuán dùn fu jiān ér hàn shǐ rèn

其战有弓矢、旗帜，其骑士析木为盾，蔽股足，又以圆盾傅肩，而捍矢刃。

qí jūn yuē ā rè suì xìng ā rè shì jiàn yī dào xià jiē shàng chì yú yǐ bù luò wèi zhī hào

其君曰“阿热”，遂姓阿热氏，建一纛，下皆尚赤，余以部落为之号。

fú guì diāo nà ā rè dōng mào diāo xià mào jīn kòu ruì dǐng ér juǎn mò zhū xià jiē mào bái zhān xǐ pèi dāo lì jiàn zhě yī pí bù mào nǚ yī cuì hé jǐn jì líng gài ān xī běi tíng dà shí suǒ mào shòu yě

服贵貂、豽，阿热冬帽貂，夏帽金扣，锐顶而卷末，诸下皆帽白毡，喜佩刀砺，贱者衣皮不帽，女衣毳毼、锦、罽、绫，盖安西、北庭、大食所贸售也。

ā rè zhù yá qīng shān zhōu zhà dài yuán lián zhān wèi zhàng hào mì de zhī tā shǒu lǐng jū xiǎo zhàng

阿热驻牙青山，周栅代垣，联毡为帐，号“密的支”，它首领居小帐。

fán diào bīng zhū bù yì shǔ zhě xī xíng

凡调兵，诸部役属者悉行。

nèi diāo shǔ qīng shǔ wèi fù

内貂鼠、青鼠为赋。

qí guān zǎi xiàng dū du zhí shǐ zhǎng shǐ jiāng jūn dá gàn liù děng

其官，宰相、都督、职使、长史、将军、达干六等。

zǎi xiàng qī dū du sān zhí shǐ shí jiē diǎn bīng

宰相七，都督三、职使十，皆典兵；

zhǎng shǐ shí wǔ jiāng jūn dá gàn wú yuán

长史十五，将军、达干无员。

zhū bù shí ròu jí mǎ lào wéi ā rè shè bǐng ěr

诸部食肉及马酪，惟阿热设饼饵。

lè yǒu dí gǔ shēng bì lì pán líng

乐有笛、鼓、笙、觱篥、盘铃。

xì yǒu nòng tuo shī zǐ mǎ jì shéng jì

戏有弄驼、师子、马伎、绳伎。

cí shén wéi zhǔ shuǐ cǎo jì wú shí hū wū wèi gān

祠神惟主水草，祭无时，呼巫为“甘”。

hūn jià nà yáng mǎ yǐ pìn fù zhě huò bǎi qiān jì

昏嫁纳羊马以聘，富者或百千计。

sàng bù lí miàn sān huán shī kū nǎi huǒ zhī shōu qí gǔ suì ér nǎi mù rán hòu qì qì yǒu jié

丧不剺面，三环尸哭，乃火之，收其骨，岁而乃墓，然后器泣有节。

dōng chù shì mù pí wèi fù

冬处室，木皮为覆。

qí wén zì yán yǔ yǔ huí hú zhèng tóng

其文字言语，与回鹘正同。

fǎ zuì yán lín zhèn ráo fèng shǐ bù chēng wàng yì guó ruò dào zhě jiē duàn shǒu

法最严，临阵桡、奉使不称、妄议国若盗者皆断首；

zi wèi dào yǐ shǒu zhe fù jǐng fēi sǐ bù tuō

子为盗，以首着父颈，非死不脱。

ā rè yá zhì huí hú yá suǒ tuó tā sì shí rì xíng

阿热牙至回鹘牙所，橐它四十日行。

shǐ zhě dào chū tiān dé yòu èr bǎi lǐ xǔ dǐ xi shòu xiáng chéng běi sān bǎi lǐ xǔ zhì tí quán quán xī běi zhì huí hú yá qiān wǔ bǎi lǐ xǔ ér yǒu dōng xi èr dào quán zhī běi dōng dào yě

使者道出天德右二百里许抵西受降城，北三百里许至鹈泉，泉西北至回鹘牙千五百里许，而有东、西二道，泉之北，东道也。

huí hú yá běi liù bǎi lǐ de xiān é hé hé dōng běi yuē xuě shān de duō shuǐ quán

回鹘牙北六百里得仙娥河，河东北曰雪山，地多水泉。

qīng shān zhī dōng yǒu shuǐ yuē jiàn hé ǒu tǐng yǐ dù shuǐ xī dōng běi liú jīng qí guó hé ér běi rù yú hǎi

青山之东，有水曰剑河，偶艇以度，水悉东北流，经其国，合而北入于海。

dōng zhì mù mǎ tū jué sān bù luò yuē dōu bō mí liè gē è zhī qí qiú zhǎng jiē wèi jié jīn

东至木马突厥三部落，曰都播、弥列、哥饿支，其酋长皆为颉斤。

huà pí fù shì duō shàn mǎ sú chéng mù mǎ chí bīng shàng yǐ bǎn jiè zú qū mù zhī yè cù zhé bǎi bù shì xùn jī

桦皮覆室，多善马，俗乘木马驰冰上，以板藉足，屈木支腋，蹴辄百步，势迅激。

yè chāo dào zhòu fú nì jiān kūn zhī rén dé yǐ yì shǔ zhī

夜钞盗，昼伏匿，坚昆之人得以役属之。

jiān kūn běn qiáng guó yě de yǔ tū jué děng tū jué yǐ nǚ qī qí qiú háo dōng zhì gǔ lì gàn nán tǔ bō xi nán gě luó lù

坚昆，本强国也，地与突厥等，突厥以女妻其酋豪，东至骨利干，南吐蕃，西南葛逻禄。

shǐ lì xuē yán tuó yán tuó yǐ xié lì fā yī rén jiān guó

始隶薛延陀，延陀以颉利发一人监国。

qí qiú zhǎng sān rén yuē qì xī bèi yuē jū shā bō bèi yuē ā mǐ bèi gòng zhì qí guó wèi shǐ yǔ zhōng guó tōng

其酋长三人，曰讫悉辈，曰居沙波辈，曰阿米辈，共治其国，未始与中国通。

zhēn guàn èr shí èr nián wén tiě lè děng yǐ rù chén jí qiǎn shǐ zhě xiàn fāng wù qí qiú zhǎng sì lì fā shī bō qū ā zhàn shēn rù cháo tài zōng láo xiǎng zhī wèi qún chén yuē wǎng wèi qiáo zhǎn sān tū jué zì wèi gōng duō jīn sì lì fā zài xí gèng jué guò zhī

贞观二十二年，闻铁勒等已入臣，即遣使者献方物，其酋长俟利发失钵屈阿栈身入朝，太宗劳享之，谓群臣曰：“往渭桥斩三突厥，自谓功多，今俟利发在席，更觉过之。

sì lì fā jiǔ hān zòu yuàn de chí hù dì yǐ qí de wèi jiān kūn fǔ bài sì lì fā zuǒ tún wèi dà jiàng jūn jí wéi dū du lì yàn rán dū hù

”俟利发酒酣，奏愿得持笏，帝以其地为坚昆府，拜俟利发左屯卫大将军，即为都督，隶燕然都护。

gāo zōng shì zài lái cháo

高宗世，再来朝。

jǐng lóng zhōng xiàn fāng wù zhōng zōng yǐn shǐ zhě láo zhī yuē ér guó yǔ wǒ tóng zōng fēi tā fán bǐ

景龙中，献方物，中宗引使者劳之曰：“而国与我同宗，非它蕃比。

shǔ yǐ jiǔ shǐ zhě dùn shǒu

”属以酒，使者顿首。

xuán zōng shì sì cháo xiàn

玄宗世，四朝献。

qián yuán zhōng wèi huí hé suǒ pò zì shì bù néng tōng zhōng guó

乾元中，为回纥所破，自是不能通中国。

hòu dí yǔ é wèi xiá jiá sī gài huí hú wèi zhī ruò yuē huáng chì miàn yún yòu é wèi jiá jiá sī

后狄语讹为黠戛斯，盖回鹘谓之，若曰黄赤面云，又讹为戛戛斯。

rán cháng yǔ dà shí tǔ bō gé lù xiāng yī zhàng tǔ bō zhī wǎng lái zhě wèi huí gǔ piào chāo bì zhù gé lù yǐ dài xiá jiá sī hù sòng

然常与大食、吐蕃、葛禄相依杖，吐蕃之往来者畏回鹘剽钞，必住葛禄，以待黠戛斯护送。

dà shí yǒu zhòng jǐn qí zài èr shí tuó tā nǎi shèng jì bù kě jiān fù gù cái wèi èr shí pǐ měi sān suì yī xiǎng xiá jiá sī

大食有重锦，其载二十橐它乃胜，既不可兼负，故裁为二十匹，每三岁一饷黠戛斯。

ér huí hú shòu qí jūn zhǎng ā rè guān wèi pí qié dùn jié jīn

而回鹘授其君长阿热官为“毘伽顿颉斤”。

huí hú shāo shuāi ā rè jí zì chēng kè hán

回鹘稍衰，阿热即自称可汗。

qí mǔ tū qí shī nǚ yě wèi mǔ kě dūn

其母，突骑施女也，为母可敦；

qī gé lù yè hù nǚ wèi kě dūn

妻葛禄叶护女，为可敦。

huí hú qiǎn zǎi xiàng fá zhī bù shèng rú dòu èr shí nián bù jiě

回鹘遣宰相伐之，不胜，挐斗二十年不解。

ā rè shì shèng nǎi sì lì yuē ěr yùn jǐn yǐ

阿热恃胜，乃肆詈曰：“尔运尽矣！

wǒ jiāng shōu ěr jīn zhàng yú ěr zhàng qián chí wǒ mǎ zhí wǒ qí ěr néng kàng jí lái jí bù néng dāng jí qù

我将收尔金帐，于尔帐前驰我马，植我旗，尔能抗，亟来，即不能，当疾去。

huí hú bù néng tǎo qí jiāng jù lù mò hè dǎo ā rè pò shā huí hú kè hán zhū tè lè jiē kuì

” 回鹘不能讨，其将句录莫贺导阿热破杀回鹘可汗，诸特勒皆溃。

ā rè shēn zì jiāng fén qí yá jí gōng zhǔ suǒ lú jīn zhàng zhě huí hú kè hán cháng zuò yě

阿热身自将，焚其牙及公主所庐金帐者，回鹘可汗常坐也。

nǎi xī shōu qí bǎo zī bìng de tài hé gōng zhǔ suì xǐ yá láo shān zhī nán

乃悉收其宝赀，并得太和公主，遂徙牙牢山之南。

láo shān yì yuē dǔ mǎn jù huí hú jiù yá dù mǎ xíng shí wǔ rì

牢山亦曰赌满，距回鹘旧牙度马行十五日。

ā rè yǐ gōng zhǔ táng guì nǚ qiǎn shǐ zhě wèi sòng gōng zhǔ hái cháo wèi huí hú wū jiè kè hán yāo qǔ zhī bìng shā shǐ zhě

阿热以公主唐贵女，遣使者卫送公主还朝，为回鹘乌介可汗邀取之，并杀使者。

huì chāng zhōng ā rè yǐ shǐ zhě jiàn shā wú yǐ tōng yú cháo fù qiǎn zhù wú hé sù shàng shū yán zhuàng

会昌中，阿热以使者见杀，无以通于朝，复遣注吾合素上书言状。

zhù wú lǔ xìng yě

注吾，虏姓也；

hé yán měng

合，言猛；

sù zhě zuǒ yě wèi wǔ měng shàn zuǒ shè zhě

素者，左也，谓武猛善左射者。

xíng sān suì zhì jīng shī wǔ zōng dà yuè bān bó hǎi shǐ zhě shàng yǐ qí chù qióng yuǎn néng xiū zhí gòng mìng tài pú qīng zhào fán chí jié lín wèi qí guó zhào zǎi xiàng jí hóng lú sì jiàn shǐ zhě shǐ yì guān kǎo shān chuān guó fēng

行三岁至京师，武宗大悦，班渤海使者上，以其处穷远，能修职贡，命太仆卿赵蕃持节临慰其国，诏宰相即鸿胪寺见使者，使译官考山川国风。

zǎi xiàng dé yù shàng yán zhēn guàn shí yuǎn guó jiē lái zhōng shū shì láng yán shī gǔ qǐng rú zhōu shǐ chén jí sì yí cháo shì wèi wáng huì piān

宰相德裕上言：“贞观时，远国皆来，中书侍郎颜师古请如周史臣集四夷朝事为《王会篇》。

jīn xiá jiá sī dà tōng zhōng guó yi wèi wáng huì tú yǐ shì hòu shì

今黠戛斯大通中国，宜为《王会图》以示后世。

yǒu zhào yǐ hóng lú suǒ de huì zhe zhī

”有诏以鸿胪所得缋著之。

yòu zhào ā rè zhe zōng zhèng shǔ jí

又诏阿热著宗正属籍。

shì shí wū jiè kè hán yú zhòng tuō hēi chē zi ā rè yuàn chéng qiū mǎ féi jī qǔ zhī biǎo tiān zǐ qǐng shī

是时，乌介可汗余众托黑车子，阿热愿乘秋马肥击取之，表天子请师。

dì lìng gěi shì zhōng liú méng wèi xún biān shǐ cháo tíng yì yǐ hé lǒng sì zhèn shí bā zhōu jiǔ lún róng dí xìng huí hú pò ruò tǔ bō luàn xiāng cán niè kě chéng qí shuāi

帝令给事中刘蒙为巡边使，朝廷亦以河、陇四镇十八州久沦戎狄，幸回鹘破弱，吐蕃乱，相残啮，可乘其衰。

nǎi yǐ yòu sàn qí cháng shì li shì shǐ xiá jiá sī cè jūn zhǎng wèi zōng yīng xióng wǔ chéng míng kè hán

乃以右散骑常侍李拭使黠戛斯，册君长为宗英雄武诚明可汗。

wèi xíng ér wǔ zōng bēng

未行，而武宗崩。

xuān zōng sì wèi yù rú xiān dì yì huò wèi xiá jiá sī xiǎo zhǒng bù zú yǔ táng kàng zhào zǎi xiàng yǔ tái shěng sì pǐn yǐ shàng guān yì jiē yuē huí hú shèng shí yǒu cè hào jīn xìng shuāi wáng yòu jiā xiá jiá sī hòu qiě shēng huàn

宣宗嗣位，欲如先帝意，或谓黠戛斯小种，不足与唐抗，诏宰相与台省四品以上官议，皆曰：“回鹘盛时有册号，今幸衰亡，又加黠戛斯，后且生患。

nǎi zhǐ

于是成子留了下来。

zhì dà zhōng yuán nián zú zhào hóng lú qīng li yè chí jié cè xiá jiá sī wèi yīng wǔ chéng míng kè hán

至大中元年，卒诏鸿胪卿李业持节册黠戛斯为英武诚明可汗。

dǎi xián tōng jiān sān lái cháo

逮咸通间，三来朝。

rán zú bù néng qǔ huí gǔ

然卒不能取回鹘。

hòu zhī cháo pìn cè mìng shǐ chén shī chuán

后之朝聘册命，史臣失传。

zàn yuē yí dí zī hàn tān rén wài ér shòu nèi wéi piāo duó shì shì

赞曰：夷狄资悍贪，人外而兽内，惟剽夺是视。

gù tāng wǔ zhī xìng wèi cháng yǔ gòng gōng gài shū ér bù qi yě

故汤、武之兴，未尝与共功，盖疏而不戚也。

tài zōng chū xìng cháng yòng tū jué yǐ bù shèng qí bào zú fù ér chén zhī

太宗初兴，尝用突厥矣，不胜其暴，卒缚而臣之。

sù zōng yòng huí hé yǐ zhì lüè huá rén rǔ tài zǐ chī shā jìn chén qiú suǒ wú ní

肃宗用回纥矣，至略华人，辱太子，笞杀近臣，求索无倪。

dé zōng yòu yòng tǔ bō yǐ jié píng liáng bài shàng jiàng kōng pò xī chuí

德宗又用吐蕃矣，劫平凉，败上将，空破西陲。

suǒ wèi yǐn wài huò píng nèi luàn zhě yě

所谓引外祸平内乱者也。

fu yòng zhī yǐ quán zhì zhī yǐ móu wéi tài zōng néng zhī

夫用之以权，制之以谋，惟太宗能之。

ruò èr zhǔ nuò hūn niǔ ér xiá zhī wū shèng qí bì zāi

若二主懦昏，狃而狎之，乌胜其弊哉！

bǐ qīn zhī zé zé cháng yě duō xián ér bù mǎn zé zī yuàn huà yǐ rén yì zé wán shì yǐ fǎ zé fèn shú wǒ xiǎn yì zé wéi huàn yě bó ér cǎn liáo něi yǐ yě gě hé shí kě zāi

彼亲之则责偿也多，慊而不满则滋怨，化以仁义则顽，示以法则忿，熟我险易则为患也博而惨，疗馁以冶葛，何时可哉？

gù chūn qiū xǔ yí dí zhě bù yī ér zú xìn yǐ

故《春秋》许夷狄者，不一而足，信矣。