hòu fēi shàng
后妃上
tài mù dòu huáng hòu wén dé zhǎng sūn huáng hòu xú xián fēi wáng huáng hòu zé tiān wǔ huáng hòu hé sī zhào huáng hòu wéi huáng hòu shàng guān zhāo róng sù míng liú huáng hòu zhāo chéng dòu huáng hòu wáng huáng hòu zhēn shùn wǔ huáng hòu yuán xiàn yáng huáng hòu yáng guì fēi
太穆窦皇后文德长孙皇后徐贤妃王皇后则天武皇后和思赵皇后韦皇后上官昭容肃明刘皇后昭成窦皇后王皇后贞顺武皇后元献杨皇后杨贵妃
táng zhì huáng hòu ér xià yǒu guì fēi shū fēi dé fēi xián fēi shì wèi fū rén
唐制：皇后而下，有贵妃、淑妃、德妃、贤妃，是为夫人。
zhāo yí zhāo róng zhāo yuàn xiū yí xiū róng xiū yuàn chōng yí chōng róng chōng yuàn shì wèi jiǔ pín
昭仪、昭容、昭媛、 修仪、修容、修媛、充仪、充容、充媛，是为九嫔。
jié yú měi rén cái rén gè jiǔ hé èr shí qī shì dài shì fù
婕妤、美人、才人各九，合二十七，是代世妇。
bǎo lín yù nǚ cǎi nǚ gè èr shí qī hé bā shí yī shì dài yù qī
宝林、御女、采女各二十七，合八十一，是代御妻。
zì yú liù shàng fēn diǎn shèng yú fú yù jiē yǒu yuán cì
自馀六尚， 分典乘舆服御，皆有员次。
hòu shì gǎi fù bù cháng
后世改复不常。
kāi yuán shí yǐ hòu xià fù yǒu sì fēi fēi shì nǎi zhì huì lì huá sān fēi liù yí sì měi rén qī cái rén ér shàng gōng shàng yí shàng fú gè èr cān hé qián hào dà dǐ zhǒng zhōu guān xiāng sǔn yì yún rán zé shàng yǐ
开元时，以后下复有四妃非是，乃置惠、 丽、华三妃，六仪，四美人，七才人，而尚宫、尚仪、尚服各二，参合前号，大抵踵《周官》相损益云，然则尚矣。
lǐ běn fū fù shī shǐ hòu fēi zhì luàn yīn zhī xīng wáng xì yān
礼本夫妇，《诗》始后妃，治乱因之，兴亡系焉。
shèng dé zhī jūn wéi bó yán ào lǐ yè bù gān yú cháo wài yán bù nèi zhū kǔn guān jū zhī fēng xíng tóng shǐ zhī huà xiū gù shū fàn yì xíng gèng wéi nèi zhù
盛德之君，帷薄严奥，里谒不忓于朝，外言不内诸阃，《关雎》之风行，彤史之化修，故淑范懿行，更为内助。
ruò fú yàn bì zhī xìng cháng zài zhōng zhǔ
若夫艳嬖之兴，常在中主。
dì chóu jì jiāo zé qíng yǔ ài qiān
第裯既交，则情与爱迁；
yán cí mèi shú zé shì wéi sī duó
颜辞媚熟，则事为私夺。
chéng yì hūn zhī míng qiān bù duàn zhī róu xiǎn yán shì zhōng gù shòu ér bù jí chǒu xíng yǐ xiào fǎn niǔ ér wèi hǎo
乘易昏之明，牵不断之柔，险言似忠，故受而不诘，丑行已效，反狃而为好。
zuǒ yòu fù zhī xiān rén jì zhī jiǎo móu qián qí wù xiān āi shì jiàn yú chǒng chū tiān xià zhī shì yǐ qù ér tián bù zì jué cǐ wǔ wéi suǒ yǐ suì cuàn shì ér sàng wáng shì yě
左右附之， 𪫺壬惎之，狡谋钳其悟先，哀誓楗于宠初，天下之事已去，而恬不自觉，此武、韦所以遂篡弑而丧王室也。
zhì yú yáng shì wèi sǐ xuán luàn jué móu
至于杨氏未死，玄乱厥谋；
zhāng hòu zhì zhōng sù jǐ liǎn rèn
张后制中，肃几敛衽。
xū kě tàn zāi
吁，可叹哉！
zhōng yè yǐ jiàng shí duō gù yǐ wài yǒu gōng tǎo zhī qín nèi guǎ yàn ruò zhī sī qún yān péng jìn wài qī shì fēn hòu fēi wú dà shàn è qǔ chōng zhí wèi ér yǐ gù liè zhe yú piān
中叶以降，时多故矣，外有攻讨之勤，内寡嬿溺之私，群阉朋进，外戚势分， 后妃无大善恶，取充职位而已，故列著于篇。
gāo zǔ tài mù shùn shèng huáng hòu dòu shì jīng zhào píng líng rén
高祖太穆顺圣皇后窦氏，京兆平陵人。
fù yì zài zhōu wéi shàng zhù guó shàng wǔ dì zǐ xiāng yáng zhǎng gōng zhǔ rù duò wèi dìng zhōu zǒng guǎn shén wǔ gōng
父毅，在周为上柱国，尚武帝姊襄阳长公主，入隋为定州总管、神武公。
hòu shēng fā chuí guò jǐng sān suì yǔ shēn děng
后生，发垂过颈，三岁与身等。
dú nǚ jiè liè nǚ děng chuán yī guò zhé bù wàng
读《女诫》、《列女》等传，一过辄不忘。
wǔ dì ài zhī yǎng gōng zhōng yì tā shēng
武帝爱之，养宫中，异它甥。
shí tū jué nǚ wèi hòu wú chǒng hòu mì jiàn yuē wú guó wèi jìng lǔ qiě qiáng yuàn yì qíng fǔ jiē yǐ qǔ hé cóng zé jiāng nán guān dōng bù wú gěng
时突厥女为后，无宠，后密谏曰：“吾国未靖，虏且强， 愿抑情抚接，以取合从，则江南、关东不吾梗。
wǔ dì jiā nà
”武帝嘉纳。
jí bēng āi huǐ tóng suǒ shēng
及崩，哀毁同所生。
wén duò gāo zǔ shòu shàn zì tóu chuáng xià yuē hèn wǒ fēi nán zǐ bù néng jiù jiù jiā huò
闻隋高祖受禅，自投床下，曰：“恨我非男子，不能救舅家祸。
yì jù yǎn qí kǒu yuē wú wàng yán chì wú zú
”毅遽掩其口，曰： “毋妄言，赤吾族！
cháng wèi zhǔ yuē cǐ nǚ yǒu jī xiāng qiě shi bù fán hé kě wàng yú rén
”常谓主曰：“此女有奇相，且识不凡，何可妄与人？
yīn huà èr kǒng què píng jiān qǐng hūn zhě shǐ shè èr shǐ yīn yuē zhōng mù zé xǔ zhī
”因画二孔雀屏间，请昏者使射二矢，阴约中目则许之。
shè zhě yuè shù shí jiē bù hé
射者阅数十，皆不合。
gāo zǔ zuì hòu shè zhōng gè yī mù suì guī wū dì
高祖最后射，中各一目，遂归于帝。
shǐ yuán zhēn tài hòu léi lǎo yǒu jí ér xìng sù yán zhū sì dì jiē wèi mò gǎn shì
始，元贞太后羸老有疾，而性素严，诸姒娣皆畏，莫敢侍。
hòu shì zhī dú yí jǐn jǐn xiào huò yān yuè bù shì yī lǚ
后事之，独怡谨尽孝，或淹月不释衣履。
gōng wèi piān zhāng guī jiè wén yǒu yǎ tǐ
工为篇章规诫，文有雅体。
yòu shàn shū yǔ gāo zǔ shū xiāng zá rén bù biàn yě
又善书，与高祖书相杂，人不辨也。
bēng wū zhuō jùn nián sì shí wǔ
崩于涿郡，年四十五。
dì zài yáng dì shí duō chù shàn mǎ hòu jiàn yuē shàng xìng lè cǐ hé yǐ xiàn
帝在炀帝时，多畜善马，后见曰：“上性乐此，盍以献？
tú liú zhī sù zuì wú yì yě
徒留之速罪，无益也。
bù tīng qǐng lǐ zuò qiǎn
” 不听，顷里坐谴。
dì hòu jiàn duò zhèng luàn duō wàng zhū jí nǎi wèi zì ān jì shù zòu yīng quǎn yì jū yáng dì guǒ xǐ zhuó wèi jiāng jūn
帝后见隋政乱，多妄诛殛，乃为自安计，数奏鹰犬异驹，炀帝果喜，擢位将军。
yīn qì wèi zhū zǐ yuē zǎo yòng ér mǔ yán de cǐ jiǔ yǐ
因泣谓诸子曰：“早用而母言，得此久矣！
dì yǒu tiān xià zhào jí suǒ zàng yuán wéi shòu ān líng shì yuē mù
”帝有天下，诏即所葬园为寿安陵，谥曰穆。
jí fù xiàn líng zūn wèi tài mù huáng hòu
及祔献陵，尊为太穆皇后。
shǐ tài zōng shēng yǒu èr lóng zhī fú hòu wū zhū zǐ zhōng ài shì zuì dǔ
始，太宗生，有二龙之符，后于诸子中爱视最笃。
hòu jí wèi guò qìng shàn gōng lǎn guān gěng xī gù shì chén yuē zhèn shēng wū cǐ jīn mǔ hòu yǒng wéi yù wǒ zhī dé bù kě bào
后即位，过庆善宫，览观梗欷，顾侍臣曰：“朕生于此，今母后永违，育我之德不可报。
yīn hào tòng zuǒ yòu jiē liú tì
”因号恸，左右皆流涕。
nǎi xiǎng hòu wū zhèng qǐn
乃享后于正寝。
tā rì xìng jiǔ chéng gōng mèng hòu ruò píng shēng jì wù shān rán bù zì shèng
它日幸九成宫，梦后若平生，既悟，潸然不自胜。
míng rì zhào yǒu sī dà fā cāng zhèn pín jí yǐ wéi hòu bào yān
明日，诏有司大发仓赈贫瘠，以为后报焉。
shàng yuán zhōng yì shì tài mù shén huáng hòu
上元中，益谥太穆神皇后。
tài zōng wén dé shùn shèng huáng hòu zhǎng sūn shì hé nán luò yáng rén
太宗文德顺圣皇后长孙氏，河南洛阳人。
qí xiān wèi tuò bá shì hòu wèi zōng shì zhǎng yīn hào zhǎng sūn
其先魏拓拔氏，后为宗室长，因号长孙。
gāo zǔ zhì dà chéng xiàng féng yì wáng
高祖稚，大丞相、冯翊王。
zēng zǔ yù píng yuán gōng
曾祖裕，平原公。
zǔ sì zuǒ jiāng jūn
祖兕，左将军。
fù shèng zì jì shè shū shǐ qiáo zhì xiǎo bīng shì duò wèi yòu xiāo wèi jiāng jūn
父晟，字季，涉书史，趫〗鸷晓兵，仕隋为右骁卫将军。
hòu xǐ tú chuán shì gǔ shàn è yǐ zì jiàn jīn shàng lǐ fǎ
后喜图传，视古善恶以自鉴，矜尚礼法。
shèng xiōng chì wèi zhōu tōng dào guǎn xué shì
晟兄炽，为周通道馆学士。
cháng wén tài mù quàn fǔ tū jué nǚ xīn zhì zhī
尝闻太穆劝抚突厥女，心志之。
měi yǔ shèng yuē cǐ míng ruì rén bì yǒu jī zi bù kě yǐ bù tú hūn
每语晟曰：“此明睿人，必有奇子，不可以不图昏。
gù shèng yǐ nǚ tài zōng
”故晟以女太宗。
hòu guī níng jiù gāo shì lián qiè jiàn dà mǎ èr zhàng lì hòu shě wài jù zhàn zhī yù kūn zhī tài
后归宁，舅高士廉妾见大马二丈立后舍外，惧，占之，遇《坤》之《泰》。
bǔ zhě yuē kūn shùn chéng tiān zài wù wú jiāng
卜者曰：“《坤》顺承天，载物无疆；
mǎ de lèi yě
马，地类也；
zhī tài shì tiān dì jiāo ér wàn wù tōng yě yòu yǐ fǔ xiāng tiān dì zhī yi
之《泰》，是天地交而万物通也，又以辅相天地之宜。
yáo xié guī mèi fù rén shì yě
繇协《归妹》，妇人事也。
nǚ chù zūn wèi lǚ zhōng ér jū shùn hòu fēi xiàng yě
女处尊位，履中而居顺，后妃象也。
shí yǐn tài zǐ xìn xì yǐ gòu hòu nèi jìn xiào shì gāo zǔ jǐn chéng zhū fēi xiāo shì xián cāi
”时隐太子衅阋已构，后内尽孝事高祖，谨承诸妃，消释嫌猜。
jí dì shòu jiǎ gōng zhōng hòu qīn wèi miǎn shì jiē gǎn fèn
及帝授甲宫中，后亲慰勉，士皆感奋。
xún wèi huáng tài zǐ fēi é wèi huáng hòu
寻为皇太子妃，俄为皇后。
xìng yuē sù fú yù qǔ gěi zé zhǐ
性约素，服御取给则止。
yì guān shū suī róng zhì bù shǎo fèi
益观书，虽容栉不少废。
yǔ dì yán huò jí tiān xià shì cí yuē pìn jī sī chén jiā zhī qióng yě kě hu
与帝言，或及天下事，辞曰： “牝鸡司晨，家之穷也，可乎？
dì gù yào zhī qì bú duì
”帝固要之，讫不对。
hòu tíng yǒu bèi zuì zhě bì zhù dì nù qǐng shéng zhì sì yì jiě xú wèi kāi zhì zhōng bù lìng yǒu yuān
后廷有被罪者，必助帝怒请绳治，俟意解，徐为开治，终不令有冤；
xià pín shēng yù zhāng gōng zhǔ ér sǐ hòu shì rú suǒ shēng
下嫔生豫章公主而死，后视如所生；
yìng shì jí bìng chuò suǒ yù yǐn yào zī zhī
媵侍疾病，辍所御饮药资之。
xià huái qí rén
下怀其仁。
xiōng wú jì wū dì běn bù yī jiāo yǐ zuǒ mìng wèi yuán gōng chū rù wò nèi dì jiāng yǐn yǐ fǔ zhèng hòu gù wèi bù kě chéng jiàn yuē qiè tuō tǐ zǐ gōng zūn guì yǐ jí bù yuàn sī qīn gèng jù quán wū cháo
兄无忌，于帝本布衣交，以佐命为元功，出入卧内，帝将引以辅政，后固谓不可，乘间曰：“妾托体紫宫，尊贵已极，不愿私亲更据权于朝。
hàn zhī lǚ huò kě yǐ wèi jiè
汉之吕、霍，可以为诫。
dì bù tīng zì yòng wú jì wèi shàng shū pú yè
”帝不听，自用无忌为尚书仆射。
hòu mì yù lìng láo ràng dì bù huò yǐ nǎi tīng hòu xǐ jiàn yán jiān
后密谕令牢让，帝不获已，乃听，后喜见颜间。
yì mǔ xiōng ān yè wú xíng fù sāng zhú hòu wú jì hái wài jiā
异母兄安业无行，父丧，逐后、无忌还外家。
hòu guì wèi cháng yǐ wéi yán
后贵，未尝以为言。
zhuó wèi jiāng jūn
擢位将军。
hòu yǔ li xiào cháng děng móu fǎn jiāng zhū hòu kòu tóu yuē ān yè zuì sǐ wú shè
后与李孝常等谋反，将诛，后叩头曰：“安业罪死无赦。
rán xiàng yù qiè bù yǐ cí hù zhī zhī
然向遇妾不以慈，户知之；
jīn lùn rú fǎ rén bì wèi qiè shì hàn wū xiōng wú nǎi wèi dì lèi hu
今论如法，人必谓妾释憾于兄，无乃为帝累乎！
suì de jiǎn liú yuè guī
” 遂得减流越巂。
tài zǐ chéng qián rǔ ǎo qǐng zēng dōng gōng shí qì hòu yuē tài zǐ huàn wú dé yǔ míng qì hé qǐng wèi
太子承干乳媪请增东宫什器，后曰：“太子患无德与名，器何请为？
cóng xìng jiǔ chéng gōng fāng shǔ jí huì chái shào děng jí biàn wén dì jiǎ ér qǐ hòu yú jí yǐ cóng gōng sī jiàn zhǐ hòu yuē shàng zhèn jīng wú kě zì ān
从幸九成宫，方属疾，会柴绍等急变闻，帝甲而起，后舆疾以从，宫司谏止， 后曰：“上震惊，吾可自安？
jí shāo jí tài zǐ yù qǐng dà shè fàn dù dào rén fú sāi zāi huì
”疾稍亟，太子欲请大赦，泛度道人，祓塞灾会。
hòu yuē sǐ shēng yǒu mìng fēi rén lì suǒ zhī
后曰：“死生有命，非人力所支。
ruò xiū fú kě yán wú bù wéi è
若修福可延，吾不为恶；
shǐ shàn wú xiào wǒ shàng hé qiú
使善无效，我尚何求？
qiě shè lìng guó dà shì fú lǎo yì fāng jiào ěr jiē shàng suǒ bù wéi qǐ yi yǐ wú luàn tiān xià fǎ
且赦令，国大事，佛、老异方教耳，皆上所不为，岂宜以吾乱天下法！
tài zǐ bù gǎn zòu yǐ gào fáng xuán líng xuán líng yǐ wén dì jiē měi
”太子不敢奏， 以告房玄龄，玄龄以闻，帝嗟美。
ér qún chén qǐng suì shè dì jì xǔ hòu gù zhēng zhǐ
而群臣请遂赦，帝既许，后固争止。
jí dà jiàn yǔ dì jué shí xuán líng xiǎo qiǎn jiù dì hòu yuē xuán líng jiǔ shì bì xià yù qí jì mì móu fēi dà gù yuàn wù zhì yě
及大渐，与帝决，时玄龄小谴就第，后曰：“玄龄久事陛下，预奇计秘谋，非大故，愿勿置也。
qiè jiā yǐ ēn zé jìn wú dé ér lù yì yǐ qǔ huò wú shǔ shū bǐng yǐ wài qi fèng cháo qǐng zú yǐ
妾家以恩泽进，无德而禄，易以取祸，无属枢柄，以外戚奉朝请足矣。
qiè shēng wú yì wū shí sǐ bù kě yǐ hòu zàng yuàn yīn shān wèi lǒng wú qǐ fén wú yòng guān guǒ qì yǐ wǎ mù yuē fèi sòng zhōng shì qiè bú jiàn wàng yě
妾生无益于时，死不可以厚葬，愿因山为垅，无起坟，无用棺椁，器以瓦木，约费送终，是妾不见忘也。
yòu qǐng dì nà zhōng róng jiàn wù shòu chán shěng yóu tián zuò yì sǐ wú hèn
”又请帝纳忠容谏，勿受谗，省游畋作役，死无恨。
bēng nián sān shí liù
崩，年三十六。
hòu cháng cǎi gǔ fù rén shì zhe nǚ zé shí piān yòu wèi lùn chì hàn zhī mǎ hòu bù néng jiǎn yì wài jiā shǐ yǔ zhèng shì nǎi jiè qí chē mǎ zhī chǐ cǐ wèi kāi běn yuán xù mò shì
后尝采古妇人事著《女则》十篇，又为论斥汉之马后不能检抑外家，使与政事， 乃戒其车马之侈，此谓开本源，恤末事。
cháng jiè shǒu zhě wú yǐ zì jiǎn gù shū wú tiáo lǐ wù lìng zhì zūn jiàn zhī
常诫守者：“吾以自检，故书无条理，勿令至尊见之。
jí bēng gōng sī yǐ wén dì wèi zhī tòng shì jìn chén yuē hòu cǐ shū kě yòng chuí hòu wǒ qǐ bù tōng tiān mìng ér gē qíng hu
”及崩，宫司以闻，帝为之恸，示近臣曰：“后此书可用垂后，我岂不通天命而割情乎！
gù nèi shī wú liáng zuǒ āi bù kě yǐ yǐ
顾内失吾良佐，哀不可已已！
shì yuē wén dé zàng zhāo líng yīn jiǔ zōng shān yǐ chéng hòu zhì
”谥曰文德，葬昭陵，因九嵕山， 以成后志。
dì zì zhe biǎo xù shǐ mò jiē líng zuǒ
帝自著表序始末，揭陵左。
shàng yuán zhōng yì shì wén dé shèng huáng hòu
上元中，益谥文德圣皇后。
tài zōng xián fēi xú huì hú zhōu cháng chéng rén
太宗贤妃徐惠，湖州长城人。
shēng wǔ yuè néng yán sì suì tōng lún yǔ shī bā suì zì xiǎo zhǔ wén
生五月能言，四岁通《论语》、《诗》，八岁自晓属文。
fù xiào dé cháng shì shǐ nǐ lí sāo wèi xiǎo shān piān yuē yǎng yōu yán ér liú pàn fǔ guì zhī yǐ níng xiǎng
父孝德，尝试使拟《离骚》为《小山篇》曰：“仰幽岩而流盼，抚桂枝以凝想。
jiāng qiān líng xī cǐ yù quán hé wéi xī dú wǎng
将千龄兮此遇，荃何为兮独往？
xiào dé dà jīng zhī bù kě yǎn wū shì suǒ lùn zhù suì shèng chuán
”孝德大惊，知不可掩，于是所论著遂盛传。
tài zōng wén zhī zhào wèi cái rén
太宗闻之，召为才人。
shǒu wèi cháng fèi juàn ér cí zhì shàn wèi wén wú yān sī
手未尝废卷，而辞致赡蔚，文无淹思。
dì yì lǐ gù zhuó xiào dé shuǐ bù yuán wài láng huì zài qiān chōng róng
帝益礼顾，擢孝德水部员外郎，惠再迁充容。
zhēn guàn mò shù diào bīng tǎo dìng sì yí shāo shāo zhì gōng shì bǎi xìng láo yuàn
贞观末，数调兵讨定四夷，稍稍治宫室，百姓劳怨。
huì shàng shū jí jiàn qiě yán dōng shù liáo hǎi xi tǎo kūn qiū shì mǎ bà hào cáo xiǎng piào méi
惠上疏极谏，且言：“东戍辽海，西讨昆丘，士马罢耗，漕饷漂没。
juān yǒu jǐn zhī nóng qū wú qióng zhī hè
捐有尽之农，趋无穷之壑；
tú wèi huò zhī zhòng sàng yǐ chéng zhī jūn
图未获之众， 丧已成之军。
gù dì guǎng zhě fēi cháng ān zhī shù yě
故地广者，非常安之术也；
rén láo zhě wèi yì luàn zhī fú yě
人劳者，为易乱之符也。
yòu yán cuì wēi yù huá děng gōng suī yīn shān jiè shuǐ wú zhù gòu zhī kǔ ér gōng lì hé jiù bù wèi wú fán
”又言：“翠微、 玉华等宫，虽因山藉水，无筑构之苦，而工力和僦，不谓无烦。
yǒu dào zhī jūn yǐ yì yì rén
有道之君，以逸逸人；
wú dào zhī jūn yǐ lè lè shēn
无道之君，以乐乐身。
yòu yán jì qiǎo wèi sàng guó fǔ jīn zhū yù wèi dàng xīn jiū dú chǐ lì xiān měi bù kě yǐ bù è
”又言：“伎巧为丧国斧斤，珠玉为荡心鸠毒，侈丽纤美，不可以不遏。
zhì jiāo wū yè tài tǐ yì wū shí ān
志骄于业泰，体逸于时安。
qí kǎi qiē jīng yì dà lüè rú cǐ
”其剀切精诣，大略如此。
dì shàn qí yán yōu cì zhī
帝善其言， 优赐之。
dì bēng āi mù chéng jí bù kěn jìn yào yuē dì yù wǒ hòu de xiān gǒu mǎ shì yuán qǐn wú zhì yě
帝崩，哀慕成疾，不肯进药，曰：“帝遇我厚，得先狗马侍园寝，吾志也。
fù wèi shī lián zhū yǐ jiàn yì
” 复为诗、连珠以见意。
yǒng huī yuán nián zú nián èr shí sì zèng xián fēi péi zàng zhāo líng shí shì
永徽元年卒，年二十四，赠贤妃，陪葬昭陵石室。
huì zhī dì qí dān qí dān zi jiān jiē yǐ xué wén dì wèi gāo zōng jié yú yì yǒu wén zǎo shì yǐ nǐ hàn bān shì
惠之娣齐聃，齐聃子坚，皆以学闻，娣为高宗婕妤，亦有文藻，世以拟汉班氏。
gāo zōng fèi hòu wáng shì bīng zhōu qí rén wèi shàng shū zuǒ pú yè sī zhèng zhī sūn
高宗废后王氏，并州祁人，魏尚书左仆射思政之孙。
cóng zǔ mǔ tóng ān cháng gōng zhǔ yǐ hòu wǎn shū bái tài zōng yǐ wéi jìn wáng fēi
从祖母同安长公主以后婉淑，白太宗以为晋王妃。
wáng jū dōng gōng fēi yì jìn cè zhuó fù rén yòu chén zhōu cì shǐ
王居东宫，妃亦进册，擢父仁祐陈州刺史。
dì jí wèi lì wèi huáng hòu
帝即位，立为皇后。
rén yòu yǐ tè jìn fēng wèi guó gōng
仁祐以特进封魏国公；
mǔ liǔ běn guó fū rén
母柳，本国夫人。
rén yòu zú zèng sī kōng
仁祐卒，赠司空。
chū xiāo liáng dì yǒu chǒng ér wǔ cái rén zhēn guàn mò yǐ xiān dì gōng rén zhào wèi zhāo yí é yǔ hòu liáng dì zhēng chǒng gēng xiāng huǐ duǎn
初，萧良娣有宠，而武才人贞观末以先帝宫人召为昭仪，俄与后、良娣争宠， 更相毁短。
ér zhāo yí guǐ xiǎn jí wū hòu yǔ mǔ xié mèi dào gǔ shàng dì xìn zhī jiě wèi guó fū rén mén jí ba hòu jiù liǔ shì zhōng shū lìng
而昭仪诡险，即诬后与母挟媚道蛊上，帝信之，解魏国夫人门籍，罢后舅柳奭中书令。
li yì fǔ děng yīn zuǒ zhāo yí yǐ piān yán nù dì suì xià zhào fèi hòu liáng dì jiē wèi shù rén qiú gōng zhōng
李义府等阴佐昭仪，以偏言怒帝，遂下诏废后、良娣皆为庶人，囚宫中。
hòu mǔ xiōng liáng dì zōng zú xī liú lǐng nán
后母兄、良娣宗族悉流岭南。
xǔ jìng zōng yòu zòu rén yòu wú tā gōng yǐ gōng yè gù chāo liè sān shì jīn shù rén móu luàn zōng shè zuì yi yí zōng rén yòu yīng zhuó guān bì xià bù qióng qí zhū jiā zhǐ liú cuàn rén yòu bù yí yǐn bì yìn yòu nì zǐ sūn
许敬宗又奏：“仁祐无他功，以宫掖故，超列三事，今庶人谋乱宗社，罪宜夷宗，仁祐应斫棺，陛下不穷其诛，家止流窜，仁祐不宜引庇荫宥逆子孙。
yǒu zhào jǐn duó rén yòu guān jué
”有诏尽夺仁祐官爵。
ér hòu jí liáng dì é wèi wǔ hòu suǒ shā gǎi hòu xìng wèi mǎng liáng dì wèi xiāo
而后及良娣俄为武后所杀，改后姓为 “蟒”，良娣为“枭”。
chū dì niàn hòu jiān xíng zhì qiú suǒ jiàn mén jìn gù yán jìn yǐn shí dòu zhōng cè rán shāng zhī hū yuē huáng hòu liáng dì wú yàng hu
初，帝念后，间行至囚所，见门禁锢严，进饮食窦中，恻然伤之，呼曰：“皇后、良娣无恙乎？
jīn ān zài
今安在？
èr rén tóng cí yuē qiè děng yǐ zuì qì wèi bì ān dé zūn chēng yé
”二人同辞曰：“妾等以罪弃为婢，安得尊称耶？
liú lèi wū yè
”流泪呜咽。
yòu yuē bì xià xìng niàn chóu rì shǐ qiè sǐ gēng shēng fù jiàn rì yuè qǐ shǔ cǐ wèi huí xīn yuàn
又曰：“陛下幸念畴日，使妾死更生，复见日月，乞署此为‘回心院’。
dì yuē zhèn jí yǒu chǔ zhì
” 帝曰：“朕即有处置。
wǔ hòu zhī zhī cù zhào zhàng èr rén bǎi tī qí shǒu zú fǎn jiē tóu niàng wèng zhōng yuē lìng èr yù gǔ zuì
”武后知之，促诏杖二人百，剔其手足，反接投酿瓮中，曰： “令二妪骨醉！
shù rì sǐ shū qí shī
”数日死，殊其尸。
chū zhào zhǐ dào hòu zài bài yuē bì xià wàn nián
初，诏旨到，后再拜曰：“陛下万年！
zhāo yí chéng ēn sǐ wú fēn yě
昭仪承恩，死吾分也。
zhì liáng dì mà yuē wǔ shì hú mèi fān fù zhì cǐ
”至良娣，骂曰：“武氏狐媚，翻覆至此！
wǒ hòu wèi māo shǐ wǔ shì wèi shǔ wú dāng è qí hóu yǐ bào
我后为猫，使武氏为鼠， 吾当扼其喉以报。
hòu wén zhào liù gōng wú chù māo
”后闻，诏六宫毋畜猫。
wǔ hòu pín jiàn èr rén bèi fā lì xuè wèi lì è zhī yǐ wū zhù jiě xiè jí xǐ péng lái gōng lì fù jiàn gù duō zhù dōng dōu
武后频见二人被发沥血为厉，恶之，以巫祝解谢，即徙蓬莱宫，厉复见，故多驻东都。
zhōng zōng jí wèi jiē fù qí xìng
中宗即位，皆复其姓。
gāo zōng zé tiān shùn shèng huáng hòu wǔ shì bīng zhōu wén shuǐ rén
高宗则天顺圣皇后武氏，并州文水人。
fù shì yuē jiàn wài qī chuán
父士彟，见《外戚传》。
wén dé huáng hòu bēng jiǔ zhī tài zōng wén shì yuē nǚ měi zhào wèi cái rén fāng shí sì
文德皇后崩， 久之，太宗闻士彟女美，召为才人，方十四。
mǔ yáng tòng qì yǔ jué hòu dú zì rú yuē jiàn tiān zi yōng zhī fēi fú hé ér nǚ bēi hu
母杨，恸泣与诀，后独自如，曰： “见天子庸知非福，何儿女悲乎？
mǔ wěi qí yì zhǐ qì
”母韪其意，止泣。
jì jiàn dì cì hào wǔ mèi
既见帝，赐号武媚。
jí dì bēng yǔ pín yù jiē wéi bǐ qiū ní
及帝崩， 与嫔御皆为比丘尼。
gāo zōng wèi tài zǐ shí rù shì yuè zhī
高宗为太子时，入侍，悦之。
wáng hòu hòu jiǔ wú zi xiāo shū fēi fāng xìng hòu yīn bú yuè
王后后久无子，萧淑妃方幸，后阴不悦。
tā rì dì guò fó lú cái rén jiàn qiě qì dì gǎn dòng
它日，帝过佛庐，才人见且泣，帝感动。
hòu lián zhī zhuàng yǐn nèi hòu gōng yǐ náo fēi chǒng
后廉知状，引内后宫，以挠妃宠。
cái rén yǒu quán shù guǐ biàn bù qióng
才人有权数，诡变不穷。
shǐ xià cí jiàng tǐ shì hòu hòu xǐ shù yù wū dì gù jìn wèi zhāo yí
始，下辞降体事后，后喜，数誉于帝，故进为昭仪。
yī dàn gù xìng zài xiāo hòu qǐn yǔ hòu bù xié
一旦顾幸在萧后，寝与后不协。
hòu xìng jiǎn zhòng bù qǔ shì shàng xià ér mǔ liǔ jiàn nèi rén shàng gōng wú fú lǐ gù zhāo yí cì hòu suǒ báo bì kuǎn jié zhī de cì yǔ jǐn yǐ fēn yí
后性简重，不曲事上下，而母柳见内人尚宫无浮礼， 故昭仪伺后所薄，必款结之，得赐予，尽以分遗。
yóu shì hòu jí fēi suǒ wéi bì děi de zhé yǐ wén rán wèi yǒu yǐ zhōng yě
由是后及妃所为必得，得辄以闻， 然未有以中也。
zhāo yí shēng nǚ hòu jiù gù nòng qù zhāo yí qián bì r qīn xià cì dì zhì yáng wèi huān yán fā qīn shì r sǐ yǐ
昭仪生女，后就顾弄，去，昭仪潜毙儿衾下，伺帝至，阳为欢言， 发衾视儿，死矣。
yòu jīng wèn zuǒ yòu jiē yuē hòu shì lái
又惊问左右，皆曰：“后适来。
zhāo yí jí bēi tì dì bù néng chá nù yuē hòu shā wú nǚ wǎng yǔ fēi xiāng chán mào jīn yòu ěr yá
”昭仪即悲涕，帝不能察，怒曰： “后杀吾女，往与妃相谗媢，今又尔邪！
yóu shì zhāo yí de rù qí zǐ hòu wú yǐ zì jiě ér dì yù xìn ài shǐ yǒu fèi hòu yì
”由是昭仪得入其訾，后无以自解，而帝愈信爱，始有废后意。
jiǔ zhī yù jìn hào chén fēi shì zhōng hán yuàn zhōng shū lìng lái jì yán fēi pín yǒu shù jīn bié lì hào bù kě
久之，欲进号“宸妃”，侍中韩瑗、中书令来济言：“妃嫔有数，今别立号，不可。
zhāo yí nǎi wū hòu yǔ mǔ yā shèng dì xié qián hàn shí qí yán jiāng suì fèi zhī
”昭仪乃诬后与母厌胜，帝挟前憾，实其言，将遂废之。
zhǎng sūn wú jì chǔ suì liáng hán yuàn jí jì bīn sǐ gù zhēng dì yóu yù
长孙无忌、褚遂良、韩瑗及济濒死固争，帝犹豫；
ér zhōng shū shè rén li yì fǔ wèi wèi qīng xǔ jìng zōng sù xiǎn cè jū shì jí biǎo qǐng zhāo yí wèi hòu dì yì jué xià zhào fèi hòu
而中书舍人李义府、卫尉卿许敬宗素险侧，狙势即表请昭仪为后，帝意决，下诏废后。
zhào li jī yú zhì níng fèng xǐ shòu jìn zhāo yí wèi huáng hòu mìng qún chén jí sì yí qiú zhǎng cháo hòu sù yì mén nèi wài mìng fù rù yè
诏李𪟝、于志宁奉玺绶进昭仪为皇后，命群臣及四夷酋长朝后肃义门，内外命妇入谒。
cháo huáng hòu zì cǐ shǐ
朝皇后自此始。
hòu jiàn zōng miào zài zèng shì yuē zhì sī tú jué zhōu guó gōng shì zhōng xiào pèi shí gāo zǔ miào
后见宗庙，再赠士彟至司徒，爵周国公，谥忠孝，配食高祖庙。
mǔ yáng zài fēng dài guó fū rén jiā shí wèi qiān hù
母杨，再封代国夫人，家食魏千户。
hòu nǎi zhì wài qī jiè xiàn zhū cháo jiě shì jī yán zào
后乃制《外戚诫》献诸朝，解释讥讠喿。
wū shì zhú wú jì suì liáng zhǒng sǐ xǐ chǒng shān hè rán
于是逐无忌、遂良， 踵死徙，宠煽赫然。
hòu chéng yǔ shēn tòng róu qū bù chǐ yǐ jiù dà shì dì wèi néng fèng jǐ gù bān gōng yì lì zhī
后城宇深，痛柔屈不耻，以就大事，帝谓能奉己，故扳公议立之。
yǐ dé zhì jí dào wēi fú shī shī wú dàn bì dì yì rú hūn jǔ néng qián lè shǐ bù dé zhuān jiǔ shāo bù píng
已得志，即盗威福，施施无惮避，帝亦儒昏，举能钳勒，使不得专，久稍不平。
lín dé chū hòu zhào fāng shì guō xíng zhēn rù jìn zhōng wèi gǔ zhù huàn rén wáng fú shèng fā zhī dì nù yīn shì zhào xī tái shì láng shàng guān yí yí zhǐ yán hòu zhuān zì shī hǎi nèi wàng bù kě chéng zōng miào yǔ dì yì hé nǎi cù shǐ cǎo zhào fèi zhī
麟德初，后召方士郭行真入禁中为蛊祝，宦人王伏胜发之，帝怒，因是召西台侍郎上官仪，仪指言后专恣，失海内望，不可承宗庙，与帝意合，乃趣使草诏废之。
zuǒ yòu chí gào hòu jù cóng dì zì sù dì xiū suō dài zhī rú chū yóu yì qí huì qiě yuē shì jiē shàng guān yí jiào wǒ
左右驰告，后遽从帝自诉，帝羞缩，待之如初，犹意其恚，且曰：“是皆上官仪教我！
hòu fěng xǔ jìng zōng gòu yí shā zhī
” 后讽许敬宗构仪，杀之。
chū yuán jiù dà chén fú zhǐ bù yuè suì tú fù dào lù mù yǔ jí yí jiàn zhū zé zhèng fù fáng wéi tiān zǐ gǒng shǒu yǐ
初，元舅大臣怫旨，不阅岁屠覆，道路目语，及仪见诛，则政妇房帷，天子拱手矣。
qún chén cháo sì fāng zòu zhāng jiē yuē èr shèng
群臣朝、四方奏章，皆曰“二圣”。
měi shì cháo diàn zhōng chuí lián dì yǔ hòu ǒu zuò shēng shā shǎng fá wéi suǒ mìng
每视朝，殿中垂帘，帝与后偶坐，生杀赏罚惟所命。
dāng qí rěn duàn suī shén ài bù shǎo yǐn yě
当其忍断，虽甚爱，不少隐也。
dì wǎn yì bìng fēng bù zhī tiān xià shì yī fù hòu
帝晚益病风不支，天下事一付后。
hòu nǎi gèng wéi tài píng wén zhì shì dà jí zhū rú nèi jìn diàn zhuàn dìng liè nǚ zhuàn chén guǐ bǎi liáo xīn jiè lè shū děng dà dī qiān yú piān
后乃更为太平文治事，大集诸儒内禁殿，撰定《列女传》、《臣轨》、《百僚新诫》、 《乐书》等，大氐千馀篇。
yīn lìng xué shì mì cái kě zòu yì fēn zǎi xiàng quán
因令学士密裁可奏议，分宰相权。
shǐ shì yuē qǔ xiàng lǐ shì shēng zǐ yuán qìng yuán shuǎng
始，士彟娶相里氏，生子元庆、元爽。
yòu qǔ yáng shì shēng sān nǚ bó jià hè lán yuè shí zǎo guǎ fēng hán guó fū rén
又娶杨氏，生三女：伯嫁贺兰越石，蚤寡，封韩国夫人；
zhòng jí hòu
仲即后；
jì jià guō xiào shèn qián sǐ
季嫁郭孝慎，前死。
yáng yǐ hòu gù chǒng rì shèng xǐ fēng róng guó
杨以后故，宠日盛，徙封荣国。
shǐ xiōng zi wéi liáng huái yùn yǔ yuán qìng děng yù yáng jí hòu lǐ báo hòu xián bù zhì
始， 兄子惟良、怀运与元庆等遇杨及后礼薄，后衔不置。
jí shì yuán qìng wèi zōng zhèng shǎo qīng yuán shuǎng shào fǔ shǎo jiān wéi liáng sī wèi shǎo qīng huái yùn zī zhōu cì shǐ
及是，元庆为宗正少卿，元爽少府少监，惟良司卫少卿，怀运淄州刺史。
tā rì fū rén zhì jiǔ hān wèi wéi liáng yuē ruò děng jì chóu rì shì hu
它日，夫人置酒，酣，谓惟良曰：“若等记畴日事乎？
jīn wèi hé
今谓何？
duì yuē xìng yǐ gōng chén zi wèi cháo tíng wǎn yuán qī shǔ jìn yōu ér bù róng yě
”对曰：“幸以功臣子位朝廷，晚缘戚属进，忧而不荣也。
fū rén nù fěng hòu wěi wèi tuì ràng qǐng wéi liáng děng wài qiān wú shì tiān xià sī
” 夫人怒，讽后伪为退让，请惟良等外迁，无示天下私。
yáo shì wéi liáng wèi shǐ zhōu cì shǐ
繇是，惟良为始州刺史；
yuán qìng lóng zhōu
元庆，龙州；
yuán shuǎng háo zhōu é zuò shì sǐ zhèn zhōu
元爽，濠州，俄坐事死振州。
yuán qìng zhì zhōu yōu sǐ
元庆至州，忧死。
hán guó chū rù jìn zhōng yī nǚ guó shū dì jiē chǒng zhī
韩国出入禁中，一女国姝，帝皆宠之。
hán guó zú nǚ fēng wèi guó fū rén yù yǐ bèi pín zhí nán wū hòu wèi jué
韩国卒，女封魏国夫人，欲以备嫔职，难于后，未决。
hòu nèi jì shén huì fēng tài shān wéi liáng huái yùn yǐ yuè mù lái jí cóng hái jīng shī hòu dú shā wèi guó guī zuì wéi liáng děng jǐn shā zhī shì yuē fù yǐ hán guó zi mǐn zhī fèng shì sì
后内忌甚， 会封泰山，惟良、怀运以岳牧来集，从还京师，后毒杀魏国，归罪惟良等，尽杀之， 氏曰“蝮”，以韩国子敏之奉士〓祀。
chū wèi guó zú mǐn zhī rù diào dì wèi tòng mǐn zhī kū bù duì
初，魏国卒，敏之入吊，帝为恸，敏之哭不对。
hòu yuē r yí wǒ
后曰：“儿疑我！
è zhī
”恶之。
é biǎn sǐ
俄贬死。
yáng shì xǐ cuó wèi èr guó xián hēng yuán nián zú zhuī fēng lǔ guó shì zhōng liè zhào wén wǔ jiǔ pǐn yǐ shàng jí wǔ děng qīn yǔ wài mìng fù fù diào yǐ wáng lǐ zàng xián yáng gěi bān jiàn bǎo zhàng gǔ chuī
杨氏徙酂、卫二国，咸亨元年卒，追封鲁国，谥忠烈，诏文武九品以上及五等亲与外命妇赴吊，以王礼葬咸阳，给班剑、葆杖、鼓吹。
shí tiān xià hàn hòu wěi biǎo qiú bì wèi bù xǔ
时天下旱，后伪表求避位，不许。
é yòu zèng shì yuē tài wèi jiān tài zǐ tài shī tài yuán jùn wáng lǔ guó zhōng liè fū rén wèi fēi
俄又赠士彟太尉兼太子太师、太原郡王，鲁国忠烈夫人为妃。
shàng yuán yuán nián jìn hào tiān hòu jiàn yán shí èr shì yī quàn nóng sāng báo fù yáo
上元元年，进号天后，建言十二事：一、劝农桑，薄赋徭；
èr gěi fù sān fǔ de
二、给复三辅地；
sān xī bīng yǐ dào dé huà tiān xià
三、息兵，以道德化天下；
sì nán běi zhōng shàng jìn fú qiǎo
四、南北中尚禁浮巧；
wǔ shěng gōng fèi lì yì
五、省功费力役；
liù guǎng yán lù
六、广言路；
qī dù chán kǒu
七、杜谗口；
bā wáng gōng yǐ jiàng jiē xí lǎo zi
八、王公以降皆习《老子》；
jiǔ fù zài wèi mǔ fú qí shuāi sān nián
九、父在为母服齐衰三年；
shí shàng yuán qián xūn guān yǐ gěi gào shēn zhě wú zhuī hé
十、上元前勋官已给告身者无追核；
shí yī jīng guān bā pǐn yǐ shàng yì bǐng rù
十一、京官八品以上益禀入；
shí èr bǎi guān rèn shì jiǔ cái gāo wèi xià zhě de jìn jiē shēn zhì
十二、百官任事久，材高位下者得进阶申滞。
dì jiē xià zhào lüè shī xíng zhī
帝皆下诏略施行之。
xiāo fēi nǚ yì yáng xuān chéng gōng zhǔ yōu yè tíng jǐ sì shí bù jià tài zǐ hóng yán yú dì hòu nù dān shā hóng
萧妃女义阳、宣城公主幽掖廷，几四十不嫁，太子弘言于帝，后怒，酖杀弘。
dì jiāng xià zhào xùn wèi wū hòu zǎi xiàng hǎo chù jùn gù jiàn nǎi zhǐ
帝将下诏逊位于后，宰相郝处俊固谏，乃止。
hòu yù wài shì kuān yù jié rén xīn shǐ guī yǐ jí zòu yán jīn qún chén nà bàn fèng bǎi xìng jì kǒu qián yǐ shàn biān bīng kǒng sì fāng wàng shāng xū shí qǐng yī ba zhī
后欲外示宽裕，劫人心使归已，即奏言：“今群臣纳半俸、百姓计口钱以赡边兵，恐四方妄商虚实，请一罢之。
zhào kě
”诏可。
yí fèng sān nián qún chén fán yí zhǎng cháo hòu yú guāng shùn mén
仪凤三年，群臣、蕃夷长朝后于光顺门。
jí bīng zhōu jiàn tài yuán jùn wáng miào
即并州建太原郡王庙。
dì tóu xuàn bù néng shì shì yī zhāng wén zhòng qín míng hè yuē fēng shàng nì biān tóu xuè kě yù
帝头眩不能视， 侍医张文仲、秦鸣鹤曰：“风上逆，砭头血可愈。
hòu nèi xìng dì dài de zì zhuān nù yuē shì kě zhǎn dì tǐ níng cì xuè chù yá
”后内幸帝殆，得自专，怒曰： “是可斩，帝体宁刺血处邪？
yī dùn shǒu qǐng mìng
”医顿首请命。
dì yuē yī yì jí wū kě zuì
帝曰：“医议疾，乌可罪？
qiě wú xuàn bù kě kān tīng wèi zhī
且吾眩不可堪，听为之！
yī yī zài cì dì yuē wú mù míng yǐ
”医一再刺，帝曰：“吾目明矣！
yán wèi bì hòu lián zhōng zài bài xiè yuē tiān cì wǒ shī
”言未毕，后帘中再拜谢，曰： “天赐我师！
shēn fù zēng bǎo yǐ cì
”身负缯宝以赐。
dì bēng zhōng zōng jí wèi tiān hòu chēng huáng tài hòu yí zhào jūn guó dà wù tīng cān jué
帝崩，中宗即位，天后称皇太后，遗诏军国大务听参决。
sì shèng yuán nián tài hòu fèi dì wèi lú líng wáng zì lín cháo yǐ ruì zōng jí dì wèi
嗣圣元年，太后废帝为庐陵王，自临朝，以睿宗即帝位。
hòu zuò wǔ chéng diàn dì lǜ qún chén shàng hào cè
后坐武成殿，帝率群臣上号册。
yuè sān rì tài hòu lín xuān mìng lǐ bù shàng shū shè tài wèi wǔ chéng sì tài cháng qīng shè sī kōng wáng dé zhēn cè sì huáng dì
越三日，太后临轩，命礼部尚书摄太尉武承嗣、太常卿摄司空王德真册嗣皇帝。
zì shì tài hòu cháng yù zǐ chén diàn shī cǎn zǐ zhàng lín cháo
自是太后常御紫宸殿，施惨紫帐临朝。
zhuī zèng wǔ shì zǔ hòu wèi sàn qí cháng shì kè jǐ wèi lǔ guó gōng bǐ péi jí qí guó wèi fū rén
追赠五世祖后魏散骑常侍克己为鲁国公，妣裴即其国为夫人；
gāo zǔ qí yīn zhōu sī mǎ jū cháng wèi tài wèi běi píng jùn wáng bǐ liú wèi wáng fēi
高祖齐殷州司马居常为太尉、北平郡王，妣刘为王妃；
zēng zǔ yǒng chāng wáng zī yì cān jūn zèng qí zhōu cì shǐ jiǎn wèi tài wèi jīn chéng jùn wáng bǐ sòng wèi wáng fēi
曾祖永昌王谘议参军、赠齐州刺史俭为太尉、金城郡王，妣宋为王妃；
zǔ duò dōng jùn chéng zèng bīng zhōu cì shǐ dà dū dū huá wéi tài wèi tài yuán jùn wáng bǐ zhào wèi wáng fēi
祖隋东郡丞、赠并州刺史、大都督华为太尉、太原郡王，妣赵为王妃。
jiē zhì yuán yì hù wǔ shí
皆置园邑，户五十。
kǎo wèi tài shī wèi wáng jiā shí hù mǎn wǔ qiān bǐ wèi wáng fēi wáng yuán yì shǒu hù bǎi
考为太师、魏王，加实户满五千，妣为王妃，王园邑守户百。
shí ruì zōng suī lì shí qiú zhī ér zhū wǔ shàn mìng
时睿宗虽立，实囚之，而诸武擅命。
yòu shì lǔ guó gōng yuē jìng péi wèi jìng fū rén
又谥鲁国公曰靖，裴为靖夫人；
běi píng jùn wáng yuē gōng sù jīn chéng jùn wáng yuē yì kāng tài yuán jùn wáng yuē ān chéng fēi cóng fu shì
北平郡王曰恭肃，金城郡王曰义康，太原郡王曰安成，妃从夫谥。
tài hòu qiǎn cè wǔ chéng diàn shǐ zhě gào wǔ shì miào shì
太后遣册武成殿使者告五世庙室。
wū shì liǔ zhōu sī mǎ li jìng yè kuò cāng lìng táng zhī qí lín hǎi chéng luò bīn wáng jí tài hòu xié zhú tiān zǐ bù shèng fèn nǎi mù bīng shā yáng zhōu dà dū dū fǔ zhǎng shǐ chén jìng zhī jù zhōu yù yíng lú líng wáng zhòng zhì shí wàn
于是柳州司马李敬业、括苍令唐之奇、临海丞骆宾王疾太后胁逐天子，不胜愤， 乃募兵杀扬州大都督府长史陈敬之，据州欲迎庐陵王，众至十万。
chǔ zhōu sī mǎ li chóng fú lián hé
楚州司马李崇福连和。
xū yí rén liú xíng jǔ yīng chéng bù kěn cóng jìng yè gōng zhī bù kè
盱眙人刘行举婴城不肯从，敬业攻之，不克。
tài hòu bài xíng jǔ yóu jī jiāng jūn zhuó qí dì xíng shí chǔ zhōu cì shǐ
太后拜行举游击将军，擢其弟行实楚州刺史。
jìng yè nán dù jiāng qǔ rùn zhōu shā cì shǐ li sī wén qǔ ā lìng yǐn yuán zhēn jù zhàn sǐ
敬业南度江取润州，杀刺史李思文，曲阿令尹元贞拒战死。
tài hòu zhào zuǒ yù qián wèi dà jiàng jūn li xiào yì wèi yáng zhōu dào héng jūn dà zǒng guǎn lǜ bīng sān shí wàn tǎo zhī zhàn yú gāo yóu qián fēng zuǒ bào tāo guǒ yì chéng sān lǎng wèi táng zhī qí suǒ shā
太后诏左玉钤卫大将军李孝逸为扬州道行军大总管，率兵三十万讨之，战于高邮，前锋左豹韬果毅成三朗为唐之奇所杀。
yòu yǐ zuǒ yīng yáng wèi dà jiàng jūn hēi chǐ cháng zhī wèi jiāng nán dào héng jūn dà zǒng guǎn bìng lì
又以左鹰扬卫大将军黑齿常之为江南道行军大总管， 并力。
jìng yè xìng sān yuè bài chuán shǒu dōng dōu sān zhōu píng
敬业兴三月败，传首东都，三州平。
shǐ wǔ chéng sì qǐng tài hòu lì qī miào zhōng shū lìng péi yán jǔ zhǐ jí jìng yè zhī xìng xià yán yù shā zhī bìng shā zuǒ wēi wèi dà jiàng jūn chéng wu tǐng
始，武承嗣请太后立七庙，中书令裴炎沮止，及敬业之兴，下炎狱，杀之，并杀左威卫大将军程务挺。
tài hòu fāng fú huì yī rì zhào qún chén tíng ràng yuē zhèn wū tiān xià wú fù ruò děng zhī zhī hu
太后方怫恚，一日，召群臣廷让曰：“朕于天下无负，若等知之乎？
qún chén wěi wěi
”群臣唯唯。
tài hòu yuē zhèn fǔ xiān dì yú sān shí nián yōu láo tiān xià
太后曰：“朕辅先帝逾三十年，忧劳天下。
jué wèi fù guì zhèn suǒ yǔ yě
爵位富贵，朕所与也；
tiān xià ān yì zhèn suǒ yǎng yě
天下安佚，朕所养也。
xiān dì qì qún chén yǐ shè jì wèi tuō zhèn bù gǎn ài shēn ér zhī ài rén
先帝弃群臣，以社稷为托，朕不敢爱身，而知爱人。
jīn wèi róng shǒu zhě jiē jiàng xiàng hé jiàn fù zhī jù
今为戎首者皆将相，何见负之遽？
qiě shòu yí lǎo chén kàng hù nán zhì yǒu ruò péi yán hu
且受遗老臣伉扈难制有若裴炎乎？
shì jiāng zhǒng néng hé wáng mìng ruò xú jìng yè hu
世将种能合亡命若徐敬业乎？
sù jiàng shàn zhàn ruò chéng wu tǐng hu
宿将善战若程务挺乎？
bǐ jiē rén háo bù lì wū zhèn zhèn néng lù zhī
彼皆人豪，不利于朕，朕能戮之。
gōng děng cái yǒu guò bǐ zǎo wèi zhī
公等才有过彼，蚤为之。
bù rán jǐn yǐ shì zhèn wú yí tiān xià xiào
不然，谨以事朕，无诒天下笑。
qún chén dùn shǒu bù gǎn yǎng shì yuē wéi bì xià mìng
”群臣顿首，不敢仰视，曰：“惟陛下命。
jiǔ zhī xià zhào yáng ruò fù bì zhě
久之，下诏阳若复辟者。
ruì zōng chuāi fēi qíng gù qǐng lín cháo zhì kě
睿宗揣非情，固请临朝，制可。
nǎi yě tóng guǐ wèi yī shì shǔ dōng yuē yán ēn shòu gàn shǎng zì yán
乃冶铜匦为一室，署东曰“延恩”，受干赏自言；
nán yuē zhāo jiàn shòu shí zhèng shī de
南曰“招谏”，受时政失得；
xi yuē shēn yuān shòu yì wǎng suǒ yù yán
西曰“申冤”，受抑枉所欲言；
běi yuē tōng xuán shòu chèn bù mì cè
北曰“通玄”，受谶步秘策。
zhào zhōng shū mén xià yī guān diǎn lǐng
诏中书门下一官典领。
tài hòu bù xī jué wèi yǐ lóng sì fāng háo jié zì wèi zhù suī wàng nán zǐ yán yǒu suǒ hé zhé bù cì guān zhī zhì bù chēng zhí xún yì fèi zhū bù shǎo zòng wu qǔ shí cái zhēn xián
太后不惜爵位，以笼四方豪桀自为助，虽妄男子，言有所合，辄不次官之，至不称职，寻亦废诛不少纵，务取实材真贤。
yòu wèi tiān xià yǒu móu fǎn nì zhě zhào xǔ shàng biàn zài suǒ gěi qīng chuán gōng wǔ pǐn shí sòng jīng shī jí rì zhào jiàn hòu ěr jué shǎng xīn dòng zhī
又畏天下有谋反逆者，诏许上变，在所给轻传，供五品食，送京师，即日召见，厚饵爵赏歆动之。
fán yán biàn lì bù dé hé jí suī yún fu ráo zǐ bì qīn yán jiàn bǐng zhī kè guǎn
凡言变，吏不得何诘， 虽耘夫荛子必亲延见，禀之客馆。
gǎn jī ruò bù sòng zhě yǐ suǒ gào zuì zhī
敢稽若不送者，以所告罪之。
gù shàng biàn zhě biàn tiān xià rén rén bǐng xī wú gǎn yì
故上变者遍天下， 人人屏息，无敢议。
xīn fēng yǒu shān yīn zhèn tū chū tài hòu yǐ wéi měi xiáng shè qí xiàn gēng míng qìng shān
新丰有山因震突出，太后以为美祥，赦其县，更名庆山。
jīng rén shù wén jùn shàng yán rén bù hé yóu zhuì shēng
荆人俞文俊上言： “人不和，疣赘生；
de bù hé duī fù chū
地不和，堆阜出。
jīn bì xià yǐ nǚ zhǔ chù yáng wèi shān biàn wéi zāi fēi qìng yě
今陛下以女主处阳位，山变为灾，非庆也。
tài hòu nù tóu lǐng wài
” 太后怒，投岭外。
zhào huǐ qián yuán diàn wèi míng táng yǐ fú tú xuē huái yì wèi shǐ dū zuò
诏毁乾元殿为明堂，以浮屠薛怀义为使督作。
huái yì hù rén běn féng shì míng xiǎo bǎo wěi àn yín dú yáng kuáng luò yáng shì qiān jīn gōng zhǔ bì zhī
怀义，鄠人，本冯氏，名小宝， 伟岸淫毒，佯狂洛阳市，千金公主嬖之。
zhǔ shàng yán xiǎo bǎo kě rù shì
主上言：“小宝可入侍。
hòu zhào yǔ sī yuè zhī
”后召与私，悦之。
yù yǎn jī de tōng jí chū rù shǐ zhù fā wèi fú tú bài bái mǎ sì zhǔ
欲掩迹，得通籍出入，使祝发为浮屠，拜白马寺主。
zhào yǔ tài píng gōng zhǔ xù xuē shào tōng zhāo mù shào fù shì zhī
诏与太平公主婿薛绍通昭穆，绍父事之。
gěi jiù mǎ zhōng guān wèi zōu shì suī chéng sì sān sī jiē zūn shì wéi jǐn
给厩马，中官为驺侍，虽承嗣、三思皆尊事惟谨。
zhì shì hù zuò shì shù wàn jù mù lǜ yī zhāng qiān rén nǎi néng yǐn
至是护作，士数万，巨木率一章千人乃能引。
yòu dù míng táng hòu wèi tiān táng hóng lì yán ào cì zhī
又度明堂后为天堂，鸿丽岩奥次之。
táng chéng bài zuǒ wēi wèi dà jiàng jūn liáng guó gōng
堂成，拜左威卫大将军、梁国公。
shǐ zuò chóng xiān miào yú xī jīng xiǎng wǔ shì
始作崇先庙于西京，享武氏。
chéng sì wěi kuǎn luò shuǐ shí dǎo shǐ wèi dì qiǎn yōng rén táng tóng tài xiàn zhī hòu hào wèi bǎo tú zhuó tóng tài yóu jī jiāng jūn
承嗣伪款洛水石，导使为帝，遣雍人唐同泰献之， 后号为“宝图”，擢同泰游击将军。
wū shì sì rén yòu shàng ruì shí tài hòu nǎi jiāo shàng dì xiè kuàng zì hào shèng mǔ shén huáng zuò shén huáng xǐ gǎi bǎo tú yuē tiān shòu shèng tú hào luò shuǐ yuē yǒng chāng shuǐ tú suǒ yuē shèng tú quán lè shí luò tán zuǒ yuē tiān shòu shèng tú zhī biǎo gǎi sì shuǐ yuē guǎng wǔ
于是汜人又上瑞石，太后乃郊上帝谢况，自号圣母神皇，作神皇玺，改宝图曰“天授圣图”，号洛水曰永昌水，图所曰圣图泉， 勒石洛坛左曰“天授圣图之表”，改汜水曰广武。
shí bǐng qù wáng shì dà chén zhòng jiāng jiē náo bù dé chěng zōng shì gū wài wú jì zú de
时柄去王室，大臣重将皆挠不得逞，宗室孤外无寄足地。
wū shì hán wáng yuán jiā děng móu jǔ bīng chàng tiān xià yíng hái zhōng zōng
于是，韩王元嘉等谋举兵唱天下，迎还中宗。
láng yá wáng chōng yuè wáng zhēn xiān fā zhū wáng cāng cù wú yīng zhě suì bài
琅邪王冲、 越王贞先发，诸王仓卒无应者，遂败。
yuán jiā yǔ lǔ wáng líng kuí děng jiē zì shā yú xī zuò zhū zhū wáng qiān lián sǐ miè dài jìn zǐ sūn suī yīng bǎo yì tóu lǐng nán
元嘉与鲁王灵夔等皆自杀，馀悉坐诛，诸王牵连死灭殆尽，子孙虽婴褓亦投岭南。
tài hòu shēn bài luò shòu tú tiān zǐ lǜ tài zǐ qún chén mán yí yǐ cì liè dà chén zhēn qín qí shòu gòng wù lǔ bù tán xià lǐ chéng qù
太后身拜洛受图，天子率太子、群臣、蛮夷以次列，大陈珍禽、奇兽、贡物、卤簿坛下，礼成去。
yǒng chāng yuán nián xiǎng wàn xiàng shén gōng gǎi fú gǔn miǎn chóu dà guī zhí zhèn guī ruì zōng yà xiàn tài zǐ zhōng xiàn
永昌元年，享万象神宫，改服衮冕，裯大圭，执镇圭，睿宗亚献，太子终献。
hé jì tiān dì wǔ fāng dì bǎi shén cóng yǐ gāo zǔ tài zōng gāo zōng pèi yǐn wèi wáng shì hù cóng pèi
合祭天地，五方帝、百神从，以高祖、太宗、高宗配，引魏王士护从配。
bān jiǔ tiáo xun bǎi guān
班九条， 训百官。
suì dà xiǎng qún chén
遂大飨群臣。
hào shì hù zhōu zhōng xiào tài huáng yáng zhōng xiào tài hòu
号士护周忠孝太皇，杨忠孝太后。
yǐ wén shuǐ mù wèi zhāng dé líng xián yáng mù wèi míng yì líng
以文水墓为章德陵，咸阳墓为明义陵。
tài yuán ān chéng wáng wèi zhōu ān chéng wáng jīn chéng jùn wáng wèi wèi yì kāng wáng běi píng jùn wáng wèi zhào sù gōng wáng lǔ guó gōng wèi tài yuán jìng wáng
太原安成王为周安成王，金城郡王为魏义康王，北平郡王为赵肃恭王， 鲁国公为太原靖王。
zài chū zhōng yòu xiǎng wàn xiàng shén gōng yǐ tài mù wén dé èr huáng hòu pèi huáng de zhī yǐn zhōu zhōng xiào tài hòu cóng pèi
载初中，又享万象神宫，以太穆、文德二皇后配皇地祗，引周忠孝太后从配。
zuò zhào jiǎn shí yǒu èr wén
作曌、ь、〓、щ、囝、○、ъ、ы、〓、ш、ч、ю十有二文。
tài hòu zì míng zhào
太后自名曌。
gǎi zhào shū wèi zhì shū
改诏书为制书。
yǐ zhōu hàn wèi èr wáng hòu yú xià yīn hòu wèi sān kè chú táng shǔ jí
以周、汉为二王后，虞、夏、殷后为三恪，除唐属籍。
bài xuē huái yì fǔ guó dà jiàng jūn fēng è guó gōng lìng yǔ qún fú tú zuò dà yún jīng yán shén huáng shòu mìng shì
拜薛怀义辅国大将军，封鄂国公，令与群浮屠作《大云经》，言神皇受命事。
chūn guān shàng shū li sī wén guǐ yán zhōu shū wǔ chéng wèi piān cí yǒu chuí gǒng tiān xià zhì wèi shòu mìng zhī fú
春官尚书李思文诡言：“《周书·武成》为篇，辞有‘垂拱天下治’，为受命之符。
hòu xǐ jiē bān shì tiān xià shāo tú gé mìng
”后喜，皆班示天下，稍图革命。
rán wèi rén xīn bù kěn fù nǎi yīn rěn zhì hài sì zhǎn shā bù tiān xià
然畏人心不肯附，乃阴忍鸷害，肆斩杀怖天下。
nèi zòng kù lì zhōu xìng lái jùn chén děng shù shí rén wéi zhǎo wěn yǒu bù xián ruò sù yí dàn zhě bì wēi fǎ zhōng zhī
内纵酷吏周兴、 来俊臣等数十人为爪吻，有不慊若素疑惮者，必危法中之。
zōng xìng hòu wáng jí tā gǔ gěng chén jiāng xiāng pián jǐng jiù fū xuè dān bì hù jiā bù néng zì bǎo
宗姓侯王及它骨鲠臣将相骈颈就𫓧，血丹狴户，家不能自保。
tài hòu cāo lián jù zuò zhòng wéi ér guó mìng yí yǐ
太后操奁具坐重帏，而国命移矣。
yù shǐ fu yóu yì lǜ guān nèi fù lǎo qǐng gé mìng gǎi dì shì wèi wǔ
御史傅游艺率关内父老请革命，改帝氏为武。
yòu xié qún chén gù qǐng wàng yán fèng jí shàng yáng gōng chì què jiàn cháo táng
又胁群臣固请，妄言凤集上阳宫， 赤雀见朝堂。
tiān zǐ bù zì ān yì qǐng shì wǔ shì yī zūn
天子不自安，亦请氏武，示一尊。
tài hòu zhī wēi bǐng zài jǐ yīn dà shè tiān xià gǎi guó hào zhōu zì chēng shèng shén huáng dì qí zhì shàng chì yǐ huáng dì wèi huáng sì
太后知威柄在己，因大赦天下，改国号周，自称圣神皇帝，旗帜尚赤，以皇帝为皇嗣。
lì wǔ shì qī miào wū shén dōu
立武氏七庙于神都。
zūn zhōu wén wáng wéi wén huáng dì hào shǐ zǔ bǐ sì yuē wén dìng huáng hòu
尊周文王为文皇帝，号始祖，妣姒曰文定皇后；
wǔ wáng wèi kāng huáng dì hào ruì zǔ bǐ jiāng yuē kāng huì huáng hòu
武王为康皇帝，号睿祖，妣姜曰康惠皇后；
tài yuán jìng wáng wèi chéng huáng dì hào yán zǔ bǐ yuē chéng zhuāng huáng hòu
太原靖王为成皇帝，号严祖，妣曰成庄皇后；
zhào sù gōng wáng wèi zhāng jìng huáng dì hào sù zǔ bǐ yuē zhāng jìng huáng hòu
赵肃恭王为章敬皇帝，号肃祖，妣曰章敬皇后；
wèi yì kāng wáng wèi zhāo ān huáng dì hào liè zǔ bǐ yuē zhāo ān huáng hòu
魏义康王为昭安皇帝，号烈祖，妣曰昭安皇后；
zǔ zhōu ān chéng wáng wéi wén mù huáng dì hào xiǎn zǔ bǐ yuē wén mù huáng hòu
祖周安成王为文穆皇帝， 号显祖，妣曰文穆皇后；
kǎo zhōng xiào tài huáng wèi xiào míng gāo huáng dì hào tài zǔ bǐ yuē xiào míng gāo huáng hòu
考忠孝太皇为孝明高皇帝，号太祖，妣曰孝明高皇后。
ba táng miào wèi xiǎng dé miào sì shí cí gāo zǔ yǐ xià sān shì yú fèi bù xiǎng
罢唐庙为享德庙，四时祠高祖以下三室，馀废不享。
zhì rì sì shàng dì wàn xiàng shén gōng yǐ shǐ zǔ jí kǎo bǐ pèi yǐ bǎi shén cóng sì
至日，祀上帝万象神宫，以始祖及考妣配，以百神从祀。
jǐn wáng zhū wǔ
尽王诸武。
zhào bīng zhōu wén shuǐ xiàn wèi wǔ xìng bǐ hàn fēng pèi bǎi xìng shì gěi fù
诏并州文水县为武兴，比汉丰、沛，百姓世给复。
yǐ shǐ zǔ zhǒng wèi dé líng ruì zǔ wèi qiáo líng yán zǔ wèi jié líng sù zǔ wèi jiǎn líng liè zǔ wèi jìng líng xiǎn zǔ wèi yǒng líng zhāng dé líng wèi hào líng míng yì líng wèi shùn líng
以始祖冢为德陵，睿祖为乔陵，严祖为节陵，肃祖为简陵，烈祖为靖陵，显祖为永陵，章德陵为昊陵，明义陵为顺陵。
tài huáng suī chūn qiū gāo shàn zì tú zé suī zuǒ yòu bù wù qí shuāi
太皇虽春秋高，善自涂泽，虽左右不悟其衰。
é ér èr chǐ shēng xià zhào gǎi yuán wèi cháng shòu
俄而二齿生，下诏改元为长寿。
míng nián xiǎng shén gōng zì zhì dà lè wǔ gōng yòng jiǔ bǎi rén yǐ wǔ chéng sì wèi yà xiàn sān sī wèi zhōng xiàn
明年，享神宫，自制大乐，舞工用九百人，以武承嗣为亚献，三思为终献。
dì zhī wèi huáng sì gōng qīng wǎng wǎng jiàn zhī huì shàng fāng jiān péi fěi gōng zuǒ wèi dà jiàng jūn ā shǐ nà yuán qìng bái jiàn fǔ guǒ yì xuē dà xìn jiān mén wèi dà jiàng jūn fàn yún xian qián yè dì jiē yāo zhǎn dū shì zì shì gōng qīng bù fù shàng yè
帝之为皇嗣，公卿往往见之，会尚方监裴匪躬、左卫大将军阿史那元庆、白涧府果毅薛大信、监门卫大将军范云仙潜谒帝，皆腰斩都市，自是公卿不复上谒。
yǒu shàng fēng shì yán lǐng nán liú rén móu fǎn zhě tài hòu qiǎn shè yòu tái jiān chá yù shǐ wàn guó jùn jiù àn de shí jí lùn jué
有上封事言岭南流人谋反者，太后遣摄右台监察御史万国俊就按，得实即论决。
guó jùn zhì guǎng zhōu jǐn zhào liú rén jiǎo zhào cì zì jìn jiē hào kū bù fú guó jùn qū zhī shuǐ qǔ shǐ bù dé táo yī rì lù sān bǎi yú rén
国俊至广州，尽召流人，矫诏赐自尽，皆号哭不服，国俊驱之水曲，使不得逃，一日戮三百馀人。
nǎi wū zòu liú rén yuàn wàng qǐng xī chú zhī
乃诬奏流人怨望，请悉除之。
wū shì tài hòu qiǎn yòu wèi yì fǔ bīng cáo cān jūn liú guāng yè sī xíng píng shì wáng dé shòu yuàn nán miàn jiān chéng bào sī gōng shàng niǎn zhí cháng wáng dà zhēn yòu wǔ wèi bīng cáo cān jūn qū zhēn yún
于是太后遣右卫翊府兵曹参军刘光业、 司刑评事王德寿、苑南面监丞鲍思恭、尚辇直长王大贞、右武卫兵曹参军屈贞筠，
jiē shè jiān chá yù shǐ
皆摄监察御史，
fēn wǎng jiàn nán qián zhōng ān nán děng liù dào xùn jū
分往剑南、黔中、安南等六道讯鞫，
ér zhuó guó jùn zuǒ tái shì yù shǐ
而擢国俊左台侍御史。
guāng yè děng yì xī gōng wū shàng wéi kǒng shā rén zhī shǎo
光业等亦希功于上，惟恐杀人之少。
guāng yè shā zhě jiǔ bǎi rén dé shòu shā qī bǎi rén qí yú yì bù jiǎn wǔ bǎi rén
光业杀者九百人，德寿杀七百人，其馀亦不减五百人。
tài hòu jiǔ nǎi zhī qí yuān zhào liù dào shǐ suǒ shā zhě hái qí jiā
太后久乃知其冤，诏六道使所杀者还其家。
guó jùn děng yì xiāng zhǒng ér sǐ jiē jiàn yǒu wù wèi lì yún
国俊等亦相踵而死，皆见有物为厉云。
tài hòu yòu zì jiā hào jīn lún shèng shén huáng dì zhì qī bǎo wū tíng yuē jīn lún bǎo yuē bái xiàng bǎo yuē nǚ bǎo yuē mǎ bǎo yuē zhū bǎo yuē zhǔ bīng chén bǎo yuē zhǔ cáng chén bǎo lǜ dà cháo huì zé chén zhī
太后又自加号金轮圣神皇帝，置七宝于廷：曰金轮宝，曰白象宝，曰女宝，曰马宝，曰珠宝，曰主兵臣宝，曰主藏臣宝，率大朝会则陈之。
yòu zūn qí xiǎn zǔ wèi lì jí wén mù huáng dì tài zǔ wèi wú shàng xiào míng huáng dì
又尊其显祖为立极文穆皇帝，太祖为无上孝明皇帝。
yán zài èr nián wǔ sān sī lǜ fán yí zhū qiú jí qí lǎo qǐng zuò tiān shū jì tài hòu gōng dé yǐ chù táng xìng zhōu zhì kě
延载二年，武三思率蕃夷诸酋及耆老请作天枢，纪太后功德，以黜唐兴周，制可。
shǐ nà yán yáo hù zuò
使纳言姚护作。
nǎi dà póu tóng tiě hé yě zhī shǔ yuē dà zhōu wàn guó sòng dé tiān shū zhì duān mén wài
乃大裒铜铁合冶之，署曰“大周万国颂德天枢”，置端门外。
qí zhì ruò zhù dù gāo yī bǎi wǔ chǐ bā miàn miàn bié wǔ chǐ yě tiě xiàng shān wèi zhī zhǐ fù yǐ tóng lóng shí chán guài shòu huán zhī
其制若柱，度高一百五尺，八面，面别五尺，冶铁象山为之趾，负以铜龙，石镵怪兽环之。
zhù diān wèi yún gài chū dà zhū gāo zhàng wéi sān zhī
柱颠为云盖，出大珠，高丈，围三之。
zuò sì jiāo dù zhàng èr chǐ yǐ chéng zhū
作四蛟，度丈二尺，以承珠。
qí zhǐ shān zhōu bǎi qī shí chǐ dù èr zhàng
其趾山周百七十尺，度二丈。
wú lǜ yòng tóng tiě èr bǎi wàn jīn
无虑用铜铁二百万斤。
nǎi xī lòu qún chén fán qiú míng shì qí shàng
乃悉镂群臣、蕃酋名氏其上。
xuē huái yì chǒng shāo shuāi ér yù yī chén nán qiú jìn huái yì dà wàng yīn huǒ míng táng tài hòu xiū zhī yǎn bù fā
薛怀义宠稍衰，而御医沈南璆进，怀义大望，因火明堂，太后羞之，掩不发。
huái yì yù hěn zì yàng yàng
怀义愈很恣怏怏。
nǎi mì zhào tài píng gōng zhǔ zé jiàn fù fù zhī diàn zhōng mìng jiàn chāng wáng wǔ yōu níng jiāng zuò dà jiàng zōng jìn qīng lǜ zhuàng shì jī shā zhī yǐ běn chē zài shī hái bái mǎ sì
乃密诏太平公主择健妇缚之殿中，命建昌王武攸宁、将作大匠宗晋卿率壮士击杀之，以畚车载尸还白马寺。
huái yì fù xìng nì qì gài yī shí chū bǎi guān shàng qí tú duō fàn fǎ
怀义负幸昵，气盖一时，出百官上，其徒多犯法。
yù shǐ féng sī xù hé qí jiān huái yì nù yù zhū dào mìng zuǒ yòu ōu zhī jǐ sǐ fú gǎn yán
御史冯思勖劾其奸，怀义怒，遇诸道，命左右欧之，几死，弗敢言。
mò chuò fàn sāi bài xīn píng fá nì shuò fāng dào dà zǒng guǎn tí shí bā jiāng jūn bīng jī hú zǎi xiàng li zhāo dé sū wèi dào zhì wéi zhī zhǎng shǐ sī mǎ
默啜犯塞，拜新平、伐逆、朔方道大总管，提十八将军兵击胡，宰相李昭德、苏味道至为之长史、司马。
hòu yàn rù jìn zhōng yīn mù lì shào nián qiān rén wéi fú tú yǒu nì móu
后厌入禁中，阴募力少年千人为浮屠，有逆谋。
shì yù shǐ zhōu ju hé zhuàng qǐng zhì yàn tài hòu yuē dì chū zhèn jiāng shǐ yì yù
侍御史周矩劾状请治验，太后曰：“第出，朕将使诣狱。
jǔ zuò tái shǎo xuǎn huái yì nù mǎ zào tíng zhí wǎng zuò dà tà shàng ju zhào lì shòu cí huái yì jí chéng mǎ qù
”矩坐台，少选，怀义怒马造廷，直往坐大榻上，矩召吏受辞，怀义即乘马去。
ju yǐ wén tài hòu yuē shì dào rén sù kuáng bù zú zhì lì shào nián tīng qióng hé
矩以闻，太后曰：“是道人素狂，不足治， 力少年听穷劾。
ju xī tóu fàng chǒu yì
”矩悉投放丑裔。
huái yì gòu ju é miǎn guān
怀义构矩，俄免官。
tài hòu sì tiān nán jiāo yǐ wén wáng wǔ wáng shì yuē yǔ táng gāo zǔ bìng pèi
太后祀天南郊，以文王、武王、士彟与唐高祖并配。
tài hòu jiā hào tiān cè jīn lún shèng shén huáng dì
太后加号天册金轮圣神皇帝。
suì fēng sōng shān chán shǎo shì cè shān zhī shén wèi dì pèi wèi hòu
遂封嵩山，禅少室，册山之神为帝，配为后。
fēng tán nán yǒu dà hú shè rì zhì jī qí miǎo cì hào jīn jī shù
封坛南有大槲，赦日置鸡其杪， 赐号“金鸡树”。
zì zhì shēng zhōng shù zhì kè shí shì hòu
自制《升中述志》，刻石示后。
gǎi míng táng wèi tōng tiān gōng zhù jiǔ zhōu dǐng gè wèi qí fāng liè tíng zhōng
改明堂为通天宫，铸九州鼎，各位其方，列廷中。
yòu liǎn tiān xià huáng jīn zuò dà yí zhōng bù kè
又敛天下黄金作大仪钟，不克。
jiǔ zhī yǐ chóng xiān miào wèi chóng zūn miào lǐ shì tài miào xuán fù chóng zūn miào wèi tài miào
久之，以崇先庙为崇尊庙，礼视太庙，旋复崇尊庙为太庙。
zì huái yì sǐ zhāng yì zhī chāng zōng de xìng nǎi zhì kòng hè fǔ yǒu jiān yǒu chéng jí zhǔ bù lù shì děng jiān sān pǐn yǐ yì zhī wèi zhī
自怀义死，张易之、昌宗得幸，乃置控鹤府，有监，有丞及主簿、录事等，监三品，以易之为之。
tài hòu zì xiàn zhū wǔ wáng fēi tiān xià yì qián cǐ zhōng zōng zì fáng zhōu hái fù wèi huáng tài zǐ kǒng bǎi suì hòu wèi táng zōng shì lìn jiè wú sǐ suǒ jí yǐn zhū wǔ jí xiāng wáng tài píng gōng zhǔ shì míng táng gào tiān de wèi tiě quàn shǐ cáng shǐ guǎn
太后自见诸武王非天下意，前此中宗自房州还，复为皇太子， 恐百岁后为唐宗室躏藉无死所，即引诸武及相王、太平公主誓明堂，告天地，为铁券使藏史馆。
gǎi hào líng shǔ wèi pān lóng tái
改昊陵署为攀龙台。
jiǔ shì chū yǐ kòng hè jiān wèi tiān jì fǔ yòu gǎi fèng chén fǔ ba jiān wèi lìng yǐ zuǒ yòu kòng hè wèi fèng chén dài fū yì zhī fù wèi lìng
久视初，以控鹤监为天骥府，又改奉宸府，罢监为令，以左右控鹤为奉宸大夫，易之复为令。
shén lóng yuán nián tài hòu yǒu jí jiǔ bù píng jū yíng xiān yuàn
神龙元年，太后有疾，久不平，居迎仙院。
zǎi xiàng zhāng jiǎn zhī yǔ cuī xuán wéi děng jiàn cè qǐng zhōng zōng yǐ bīng rù zhū yì zhī chāng zōng wū shì yǔ lín jiāng jūn li duō zuò děng shuài bīng zì xuán wǔ mén rù zhǎn èr zhāng wū yuàn zuǒ
宰相张柬之与崔玄韦等建策，请中宗以兵入诛易之、昌宗，于是羽林将军李多祚等帅兵自玄武门入，斩二张于院左。
tài hòu wén biàn ér qǐ huán yàn fàn jìn qǐng chuán wèi tài hòu fǎn wò bù fù yǔ
太后闻变而起，桓彦范进请传位，太后返卧，不复语。
zhōng zōng wū shì fù jí wèi
中宗于是复即位。
xǐ tài hòu shàng yáng gōng dì lǜ bǎi guān yì guān fēng diàn wèn qǐ jū hòu lǜ shí rì yī yì gōng é cháo shuò wàng
徙太后上阳宫，帝率百官诣观风殿问起居，后率十日一诣宫，俄朝朔、望。
fèi fèng chén fǔ guān xuǎn dōng dōu wǔ shì miào wū chóng zūn miào gēng hào chóng ēn fù táng zōng miào
废奉宸府官，选东都武氏庙于崇尊庙，更号崇恩，复唐宗庙。
zhū wǔ wáng zhě xián jiàng jué
诸武王者咸降爵。
shì suì hòu bēng nián bā shí yī
是岁，后崩，年八十一。
yí zhì chēng zé tiān dà shèng huáng tài hòu qù dì hào
遗制称则天大圣皇太后，去帝号。
shì yuē zé tiān dà shèng hòu fù qián líng
谥曰则天大圣后，祔乾陵。
huì wǔ sān sī zhēng wéi shù rén fù yòng shì
会武三思蒸韦庶人，复用事。
wū shì dà hàn qí líng zhé yǔ
于是大旱，祈陵辄雨。
sān sī xù dì zhào chóng ēn miào cí rú tài miào zhāi láng yòng wǔ pǐn zi
三思訹帝诏崇恩庙祠如太庙，斋郎用五品子。
bó shì yáng fú yán tài miào zhū láng qǔ qī pǐn zǐ jīn chóng ēn qǔ wǔ pǐn bù kě
博士杨孚言：“太庙诸郎取七品子，今崇恩取五品，不可。
dì yuē tài miào rú chóng ēn kě hu
” 帝曰：“太庙如崇恩可乎？
fú yuē chóng ēn tài miào zhī sī yǐ chén zhǔn jūn zé jiàn yǐ jūn zhǔn chén zé huò
”孚曰：“崇恩太庙之私，以臣准君则僭，以君准臣则惑。
nǎi zhǐ
于是成子留了下来。
jí wéi wǔ dǎng zhū zhào zé tiān dà shèng huáng hòu fù hào tiān hòu fèi chóng ēn miào jí líng
及韦、武党诛，诏则天大圣皇后复号天后，废崇恩庙及陵。
jǐng yún yuán nián hào dà shèng tiān hòu
景云元年， 号大圣天后。
tài píng gōng zhǔ jiān zhèng qǐng fù èr líng guān yòu zūn hòu yuē tiān hòu shèng dì é hào shèng hòu
太平公主奸政，请复二陵官，又尊后曰天后圣帝，俄号圣后。
tài píng zhū zhào chù zhōu xiào míng huáng dì hào fù wèi tài yuán jùn wáng hòu wèi fēi ba hào shùn děng líng
太平诛， 诏黜周孝明皇帝号，复为太原郡王，后为妃，罢昊、顺等陵。
kāi yuán sì nián zhuī hào zé tiān huáng hòu
开元四年，追号则天皇后。
tài cháng qīng jiāng jiǎo jiàn yán zé tiān huáng hòu pèi gāo zōng miào zhǔ tí tiān hòu shèng dì fēi shì qǐng yì tí wèi zé tiān huáng hòu wǔ shì
太常卿姜晈建言：“则天皇后配高宗庙，主题天后圣帝，非是，请易题为则天皇后武氏。
zhì kě
”制可。
zhōng zōng hé sī shùn shèng huáng hòu zhào shì jīng zhào cháng ān rén
中宗和思顺圣皇后赵氏，京兆长安人。
zǔ chāo wǔ dé zhōng zhàn yǒu gōng zhōng yòu lǐng jūn jiāng jūn
祖绰，武德中，战有功，终右领军将军。
fù guī shàng gāo zǔ cháng lè gōng zhǔ
父瑰，尚高祖常乐公主。
dì wèi yīng wáng pìn hòu wèi fēi
帝为英王，聘后为妃。
gāo zōng wū gōng zhǔ ēn yóu lóng
高宗于公主恩尤隆。
wǔ hòu bù xǐ nǎi yōu fēi nèi shì shěng
武后不喜，乃幽妃内侍省。
huán zì dìng zhōu cì shǐ fù mǎ dū wèi biǎn kuò zhōu jué zhǔ cháo yè suí guī zhī guān
环自定州刺史、驸马都尉贬括州，绝主朝谒，随瑰之官。
fēi jì qiú jiōng jiàn láo jǐn rì gěi sì liào
妃既囚，扃键牢谨，日给饲料。
wèi zhě hou qí tū yān shù rì bù chū pī hù shì zhī sǐ fǔ yǐ guī yǐ shòu zhōu cì shǐ yǔ zhǔ yù yuè wáng shì sǐ
卫者候其突烟数日不出，披户视之，死腐矣，瑰以寿州刺史与主预越王事，死。
shén lóng yuán nián zhuī shì fēi yuē gōng huáng hòu zèng guī zuǒ wèi dà jiàng jūn
神龙元年，追谥妃曰恭皇后，赠瑰左卫大将军。
zhōng zōng bēng chǎn líng shì wéi shù rén bù chén bù dé fù yǒu sī jiā shàng zūn shì yǐ hòu fù dìng líng
中宗崩，蒇陵事，韦庶人不臣，不得祔，有司加上尊谥，以后祔定陵。
zhōng zōng shù rén wéi shì jīng zhào wàn nián rén
中宗庶人韦氏，京兆万年人。
zǔ hóng biǎo zhēn guàn zhōng cáo wáng fǔ diǎn jūn
祖弘表，贞观中曹王府典军。
dì zài dōng gōng hòu bèi xuǎn wèi fēi
帝在东宫，后被选为妃。
sì shèng chū lì wèi huáng hòu
嗣圣初，立为皇后。
é yǔ dì chù fáng líng měi shǐ zhì dì zhé kǒng yù zì shā
俄与帝处房陵，每使至，帝辄恐， 欲自杀。
hòu zhǐ yuē huò fú hé cháng zǎo wǎn děng sǐ ěr wú jù
后止曰：“祸福何常，早晚等死耳，无遽！
jí dì fù jí wèi hòu jū zhōng gōng
”及帝复即位，后居中宫。
shì shí shàng guān zhāo róng yǔ zhèng shì fāng jìng huī děng jiāng jǐn zhū zhū wǔ wǔ sān sī jù nǎi yīn zhāo róng rù qǐng de xìng wū hòu zú móu huī děng zhū zhī
是时，上官昭容与政事，方敬晖等将尽诛诸武，武三思惧，乃因昭容入请，得幸于后，卒谋晖等诛之。
chū dì yōu fèi yǔ hòu yuē yī zhāo jiàn tiān rì bù xiāng zhì
初，帝幽废，与后约：“一朝见天日，不相制。
zhì shì yǔ sān sī shēng yù chuáng bó xì dì cóng páng diǎn chóu bù wéi wǔ
”至是与三思升御床博戏，帝从旁典筹，不为忤。
sān sī fěng qún chén shàng hòu hào wèi shùn tiān huáng hòu
三思讽群臣上后号为顺天皇后。
nǎi qīn yè zōng miào zèng fù xuán zhēn shàng luò jùn wáng
乃亲谒宗庙，赠父玄贞上洛郡王。
zuǒ shí yí gǔ xū yǐ jiàn yán fēi lǐ shì wáng zhě méng shū gòng qì zhī
左拾遗贾虚已建言：“非李氏王者，盟书共弃之。
jīn fù guó wèi jǐ jù sī hòu jiā qiě xiān cháo huò jiàn wèi yuǎn shén kě jù yě
今复国未几，遽私后家，且先朝祸鉴未远，甚可惧也。
rú jīn huáng hòu gù cí shǐ tiān xià zhī hòu gōng qiān ràng bù yì shàn hu
如今皇后固辞，使天下知后宫谦让， 不亦善乎？
bù tīng
庄公不听。
shén lóng sān nián jié mǐn tài zǐ jǔ bīng bài
神龙三年，节愍太子举兵败。
zōng chu kè lǜ qún chén qǐng jiā hào yì shèng zhào kě
宗楚客率群臣请加号“翊圣”， 诏可。
jìn zhōng miù chuán yǒu wǔ sè yún qǐ hòu yī sì dì tú yǐ shì zhū cháo yīn dà shè tiān xià cì bǎi guān mǔ qī fēng hào
禁中谬传有五色云起后衣笥，帝图以示诸朝，因大赦天下，赐百官母、妻封号。
tài shǐ jiā yè zhì zhōng biǎo shàng sāng tiáo gē shí èr piān yán hòu dāng shòu mìng yuē xī gāo zǔ shí tiān xià gē táo lǐ
太史迦叶志忠表上《桑条歌》十二篇，言后当受命，曰：“昔高祖时，天下歌 《桃李》；
tài zōng shí gē qín wáng pò zhèn
太宗时，歌《秦王破阵》；
gāo zōng gē táng táng
高宗歌《堂堂》；
tiān hòu shì gē wǔ mèi niang
天后世，歌《武媚娘》；
huáng dì shòu mìng gē yīng wáng shí zhōu
皇帝受命，歌《英王石州》；
hòu jīn shòu mìng gē sāng tiáo wéi gài hòu fēi zhī dé zhuān cán sāng gòng zōng miào shì yě
后今受命，歌《桑条韦》，盖后妃之德专蚕桑，共宗庙事也。
nǎi cì zhì zhōng dì yī qū cǎi qī bǎi duàn
”乃赐志忠第一区，彩七百段。
tài cháng shǎo qīng zhèng yīn yīn zhī bèi yuè fǔ
太常少卿郑愔因之被乐府。
chu kè yòu fěng bǔ quē zhào yán xǐ lí shì sāng tiáo wèi jiǔ shí bā dài dì dà xǐ zhuó yán xǐ jiàn yì dài fū
楚客又讽补阙赵延禧离释《桑条》为九十八代，帝大喜，擢延禧谏议大夫。
wū shì zhāo róng yǐ wǔ shì shì dòng hòu
于是昭容以武氏事动后。
jí biǎo zēng chū mǔ fú
即表增出母服；
mín yǐ èr shí sān wèi dīng xiàn wǔ shí jiǔ miǎn
民以二十三为丁，限五十九免；
wǔ pǐn ér shàng mǔ qī bù yáo fu zi fēng zhě sàng de yòng gǔ chuī
五品而上母、妻不繇夫、子封者，丧得用鼓吹。
shù gǎi zhì dù yīn chǔ rén wàng
数改制度，阴储人望。
shāo chǒng shù qīn shǔ fēng bài zhī
稍宠树亲属，封拜之。
zhāo róng yǔ mǔ jí shàng gōng hè lóu děng duō shòu jīn qián
昭容与母及尚宫贺娄等多受金钱。
fēng wū zhào lǒng xī fū rén chū rù jìn zhōng shì yǔ shàng guān liè
封巫赵陇西夫人，出入禁中，势与上官埒。
yáo shì mò chì xié fēng chū yǐ
繇是墨敕斜封出矣。
sān nián dì qīn jiāo yǐn hòu yà xiàn
三年，帝亲郊，引后亚献。
míng nián zhēng yuè wàng yè dì yǔ hòu wēi fú guò shì páng yáng guān lǎn zòng gōng nǚ chū yóu jiē yín bēn bù hái
明年，正月望夜，帝与后微服过市， 彷徉观览，纵宫女出游，皆淫奔不还。
guó zǐ jì jiǔ yè jìng néng shàn jìn jià cháng shì mǎ qín kè gāo yī guāng lù shǎo qīng yáng jūn shàn pēng tiáo mián yǐn rù hòu tíng
国子祭酒叶静能善禁架，常侍马秦客高医， 光禄少卿杨均善烹调，绵引入后廷。
jūn qín kè zhēng wū hòu cháng sàng miǎn bù lì xún zhé qǐ
均、秦客蒸于后，尝丧免，不历旬辄起。
dì yù shì yì zhě chóu jiù qín kè jí ān lè gōng zhǔ
帝遇弑，议者裯咎秦客及安乐公主。
hòu dà jù
后大惧，
yǐn suǒ qīn yì jì
引所亲议计，
nǎi yǐ xíng bù shàng shū péi tán gōng bù shàng shū zhāng xī fǔ zhèng
乃以刑部尚书裴谈、 工部尚书张锡辅政，
liú shǒu dōng dōu
留守东都，
zhào jiāng jūn zhào chéng fú xuē jiǎn yǐ bīng wǔ bǎi wèi qiáo wáng zhòng fú
诏将军赵承福、薛简以兵五百卫谯王重福，
yǔ xiōng wēn dìng cè
与兄温定策，
lì wēn wáng zhòng mào wèi huáng tài zǐ
立温王重茂为皇太子，
liè fǔ bīng wǔ wàn fēn èr yíng tún jīng shī
列府兵五万分二营屯京师，
rán hòu fā sāng
然后发丧。
tài zǐ jí wèi shì wèi shāng dì
太子即位，是为殇帝。
huáng tài hòu lín cháo wēn zǒng nèi wài bīng jiǎn hù gōng shěng
皇太后临朝，温总内外兵，检护宫省。
zú dì zhuó bō zōng zǐ jié xuán xuán shēng gāo chóng jí wǔ yán xiù fēn lǐng zuǒ yòu tún yíng yǔ lín fēi qí wàn qí
族弟濯、播，宗子捷、璇，璇〗甥高崇及武延秀，分领左右屯营、羽林、飞骑、万骑。
jīng shī dà kǒng chuán yán qiě gé mìng
京师大恐，传言且革命。
bō xuán rù jūn zhōng biān dū wàn qí yù lì wēi shì yuàn bù wéi yòng
播、 璇入军中，鞭督万骑欲立威，士怨不为用。
é ér lín zī wáng yǐn bīng yè pī xuán wǔ mén rù yǔ lín shā xuán bō chóng wū qǐn fǔ guān kòu tài jí diàn hòu dùn rù fēi qí yíng wéi luàn bīng suǒ shā
俄而临淄王引兵夜披玄武门入羽林，杀璇、播、崇于寝，斧关叩太极殿，后遁入飞骑营，为乱兵所杀。
zhǎn yán xiù ān lè gōng zhǔ
斩延秀、安乐公主。
fēn bǔ zhū wéi zhū wǔ yǔ qí zhī dǎng xī zhū zhī xiāo hòu jí ān lè shǒu dōng shì
分捕诸韦、诸武与其支党，悉诛之，枭后及安乐首东市。
yì rì zhuī biǎn wèi shù rén zàng yǐ yī pǐn lǐ
翌日，追贬为庶人，葬以一品礼。
shàng guān zhāo róng zhě míng wǎn r xī tái shì láng yí zhī sūn
上官昭容者，名婉儿，西台侍郎仪之孙。
fù tíng zhī yǔ yí sǐ wǔ hòu shí
父廷芝，与仪死武后时。
mǔ zhèng tài cháng shǎo qīng xiū yuǎn zhī zǐ
母郑，太常少卿休远之姊。
wǎn r shǐ shēng yǔ mǔ pèi yè tíng
婉儿始生，与母配掖廷。
tiān xìng sháo jǐng shàn wén zhāng
天性韶警，善文章。
nián shí sì wǔ hòu zhào jiàn yǒu suǒ zhì zuò ruò sù gòu
年十四，武后召见，有所制作， 若素构。
zì tōng tiān yǐ lái nèi zhǎng zhào mìng yàn lì kě guān
自通天以来，内掌诏命，掞丽可观。
cháng wǔ zhǐ dāng zhū hòu xī qí cái zhǐ qíng ér bù shā yě
尝忤旨当诛，后惜其才，止黥而不杀也。
rán qún chén zòu yì jí tiān xià shì jiē yǔ zhī
然群臣奏议及天下事皆与之。
dì jí wèi dà bèi xìn rèn jìn bài zhāo róng fēng zhèng pèi guó fū rén
帝即位，大被信任，进拜昭容，封郑沛国夫人。
wǎn r tōng wǔ sān sī gù zhào shū tuī yòu wǔ shì yì táng jiā jié mǐn tài zǐ bù píng
婉儿通武三思，故诏书推右武氏，抑唐家，节愍太子不平。
jí jǔ bīng kòu sù zhāng mén suǒ wǎn r wǎn r yuē wǒ sǐ dāng cì suǒ huáng hòu dà jiā yǐ
及举兵，叩肃章门索婉儿，婉儿曰：“我死，当次索皇后、大家矣！
yǐ jī nù dì dì yǔ hòu xié wǎn r dēng xuán wǔ mén bì zhī
”以激怒帝，帝与后挟婉儿登玄武门避之。
huì tài zǐ bài nǎi miǎn
会太子败，乃免。
wǎn r quàn dì chǐ dà shū guǎn zēng xué shì yuán yǐn dà chén míng rú chōng xuǎn
婉儿劝帝侈大书馆，增学士员，引大臣名儒充选。
shù cì yàn fù shī qún chén gēng hè wǎn r cháng dài dì jí hòu cháng níng ān lè èr zhǔ zhòng piān bìng zuò ér cǎi lì yì xīn
数赐宴赋诗，群臣赓和，婉儿常代帝及后、长宁安乐二主，众篇并作，而采丽益新。
yòu chà dì qún chén suǒ fù cì jīn jué gù cháo tíng mí rán chéng fēng
又差第群臣所赋，赐金爵，故朝廷靡然成风。
dāng shí shǔ cí zhě dà dǐ suī fú mí rán suǒ de jiē yǒu kě guān wǎn r lì yě
当时属辞者，大抵虽浮靡，然所得皆有可观，婉儿力也。
zhèng zú shì jié yì fū rén
郑卒，谥节义夫人。
wǎn r qǐng xiáng zhì xíng fú zhào qǐ wèi jié yú é hái zhāo róng
婉儿请降秩行服，诏起为婕妤，俄还昭容。
dì jí wǎn r jū chuān zhǎo zhù yán qióng shì shèng qù jí yǐn shì chén yàn qí suǒ
帝即婉儿居穿沼筑岩，穷饰胜趣， 即引侍臣宴其所。
shì shí zuǒ yòu nèi zhí jiē tīng chū wài bù hé zhǐ
是时，左右内职皆听出外，不何止。
wǎn r yǔ jìn bì zhì jiē yíng wài zhái yá rén huì fu zhēng hou mén xià sì xiá nì yīn yǐ qiú jù zhí yào guān
婉儿与近嬖至皆营外宅，邪人秽夫争候门下，肆狎昵，因以求剧职要官。
yǔ cuī shí luàn suì yǐn zhī zhèng shì
与崔湜乱，遂引知政事。
shí kāi shāng shān dào wèi bàn yīn dì yí zhì xū liè qí gōng jiā zhēn shǎng
湜开商山道， 未半，因帝遗制，虚列其功，加甄赏。
wéi hòu zhī bài zhǎn què xià
韦后之败，斩阙下。
chū zhèng fāng rèn mèng jù rén bì dà chēng yuē chí cǐ chēng liáng tiān xià
初，郑方妊，梦巨人畀大称曰：“持此称量天下。
wǎn r shēng yú yuè mǔ xì yuē chēng liáng zhě qǐ ěr yá
”婉儿生逾月，母戏曰： “称量者岂尔邪？
zhé yǎ rán yīng
”辄哑然应。
hòu nèi bǐng jī zhèng fú qí mèng yún
后内秉机政，符其梦云。
jǐng yún zhōng zhuī fù zhāo róng shì huì wén
景云中，追复昭容，谥惠文。
shǐ cóng mǔ zi wáng yù wèi shí yí yù jiè yuē shàng wǎng qiú fáng líng wǔ shì dé zhì yǐ zú ér zhōng xīng tiān mìng suǒ zài bù kě xìng yě
始，从母子王昱为拾遗，昱戒曰：“上往囚房陵，武氏得志矣，卒而中兴，天命所在，不可幸也。
sān sī suī chéng xìn tiān xià zhī bì bài jīn zhāo róng shàng suǒ xìn ér fù zhī qiě miè zú
三思虽乘衅，天下知必败，今昭容上所信，而附之，且灭族！
zhèng yǐ zé wǎn r bù cóng
” 郑以责婉儿，不从。
jié mǐn zhū sān sī guǒ suǒ zhī shǐ yōu jù
节愍诛三思，果索之，始忧惧。
jí cǎo yí zhì jí yǐn xiāng wáng fǔ zhèng
及草遗制，即引相王辅政。
lín zī wáng bīng qǐ bèi shōu
临淄王兵起，被收。
wǎn r yǐ zhào cǎo shì liú yōu qiú yōu qiú yán zhī wáng wáng bù xǔ suì zhū
婉儿以诏草示刘幽求，幽求言之王，王不许，遂诛。
kāi yuán chū póu cì qí wén zhāng zhào zhāng shuō tí piān
开元初，裒次其文章，诏张说题篇。
ruì zōng sù míng shùn shèng huáng hòu liú shì zǔ dé wēi zì yǒu chuán
睿宗肃明顺圣皇后刘氏，祖德威，自有传。
yí fèng zhōng dì zài fān nà wèi rú rén é wèi fēi
仪凤中，帝在籓，纳为孺人，俄为妃。
shēng níng wáng shòu chāng dài guó èr gōng zhǔ
生宁王、寿昌代国二公主。
dì jí wèi wèi huáng hòu
帝即位，为皇后。
huì dì jiàng hào huáng sì fù wèi fēi
会帝降号皇嗣，复为妃。
cháng shòu èr nián wèi hù bì wū yǔ dòu dé fēi xié gǔ dào zhòu zǔ wǔ hòu bìng shā zhī gōng zhōng zàng mì mò zhī
长寿二年，为户婢诬与窦德妃挟蛊道祝诅武后，并杀之宫中，葬秘莫知。
jǐng yún yuán nián zhuī shì sù míng huáng hòu
景云元年，追谥肃明皇后。
ruì zōng zhāo chéng shùn shèng huáng hòu dòu shì zēng zǔ kàng fù xiào chén zì yǒu chuán
睿宗昭成顺圣皇后窦氏，曾祖抗，父孝谌，自有传。
hòu wǎn shū yóu xún lǐ zé
后婉淑，尤循礼则。
dì wèi xiāng wáng nà wèi rú rén
帝为相王，纳为孺人；
jí wèi jìn dé fēi
即位，进德妃。
shēng xuán zōng jí jīn xiān yù zhēn èr gōng zhǔ
生玄宗及金仙、玉真二公主。
yǔ sù míng tóng zhuī shì bìng zhāo hún zàng dōng dōu zhī nán sù míng yuē huì líng hòu yuē jìng líng lì bié miào yuē yí kūn yǐ xiǎng yún
与肃明同追谥，并招魂葬东都之南，肃明曰惠陵，后曰靖陵，立别庙曰仪坤以享云。
dì bēng zhuī chēng huáng tài hòu yǔ sù míng fù qiáo líng
帝崩，追称皇太后，与肃明祔桥陵。
hòu yǐ zi guì gù xiān fù ruì zōng shì
后以子贵，故先祔睿宗室。
sù míng yǐ kāi yuán èr shí nián nǎi de fù miào
肃明以开元二十年乃得祔庙。
chū tài cháng jiā shì hòu yuē dà zhāo chéng
初，太常加谥后曰“大昭成”。
huò yán fǎ yi yǐn shèng zhēn guān shì ér yuē dà zhāo chéng fēi yě
或言：“法宜引‘圣真’冠谥，而曰‘大昭成’， 非也。
yǐ dān yán pèi zhī yīng yuē shèng zhāo ruò ruì chéng
以单言配之，应曰‘圣昭’若‘睿成’；
yǐ fù yán pèi zhī yīng yuē dà shèng zhāo chéng shèng zhēn zhāo chéng
以复言配之，应曰‘大圣昭成’、 ‘圣真昭成’。
yòu yǐn tài mù huáng hòu shǐ shì mù jí gāo zǔ bēng hé dì shì yuē tài mù zhuī zēng tài mù shén huáng hòu
”又引太穆皇后始谥穆，及高祖崩，合帝谥曰太穆，追增太穆神皇后；
wén dé huáng hòu shǐ shì wén dé jí tài zōng bēng hé shì wén dé shèng huáng hòu
文德皇后始谥文德，及太宗崩，合谥文德圣皇后。
yòu yuán fàn yè zhe hàn guāng liè děng wéi bǐ
又援范晔著汉光烈等为比。
tài cháng wèi yè yǐ dì hào biāo hòu shì shì shǐ jiā jì shì tǐ fù rén fēi bì yǔ fu tóng yě
太常谓：“晔以帝号标后谥，是史家记事体，妇人非必与夫同也。
rù miào chēng hòu xì fu
入庙称后，系夫；
zài cháo chēng tài xì zǐ
在朝称太，系子。
wén mǔ shēng hào yě
‘文母’，生号也；
wén wáng jì méi shì yě
‘文王’，既没谥也。
zhōu gōng qǐ yǐ fu cóng fù hu
周公岂以夫从妇乎？
hàn fǎ bù kě yǐ wèi jù
汉法不可以为据。
zhì yuē kě
”制曰“可”。
tiān bǎo bā zài zhì zhào zì tài mù ér xià liù huáng hòu bìng zēng shàng shùn shèng èr shì yún
天宝八载制诏，自太穆而下六皇后，并增上“顺圣”二谥云。
xuán zōng huáng hòu wáng shì tóng zhōu xià guī rén
玄宗皇后王氏，同州下邽人。
liáng jì zhōu cì shǐ shén niàn zhī yì sūn
梁冀州刺史神念之裔孙。
dì wèi lín zī wáng pìn wèi fēi
帝为临淄王，聘为妃。
jiāng qīng nèi nán yù dà jì
将清内难，预大计。
xiān tiān yuán nián lì wèi huáng hòu
先天元年，立为皇后。
jiǔ wú zi ér wǔ fēi shāo yǒu chǒng hòu bù píng xiǎn dǐ zhī
久无子，而武妃稍有宠，后不平，显诋之。
rán fǔ xià sù yǒu ēn zhōng wú kěn zèn duǎn zhě
然抚下素有恩，终无肯谮短者。
dì mì yù fèi hòu yǐ yǔ jiāng jiǎo
帝密欲废后，以语姜晈。
jiǎo lòu yán jí sǐ
晈漏言，即死。
hòu xiōng shǒu yī jù wèi qiú yā shèng fú tú míng wù jiào jì běi dǒu qǔ pī lì mù kè tiān dì wén jí dì huì hé pèi zhī yuē hòu yǒu zi yǔ zé tiān bǐ
后兄守一惧，为求厌胜，浮屠明悟教祭北斗，取霹雳木刻天地文及帝讳合佩之，曰： “后有子，与则天比。
kāi yuán shí èr nián shì jué dì zì lín hé yǒu zhuàng nǎi zhì zhào yǒu sī huáng hòu tiān mìng bù yòu huá ér bù shí yǒu wú jiāng zhī xīn bù kě yǐ chéng zōng miào mǔ yí tiān xià qí fèi wèi shù rén
”开元十二年，事觉，帝自临劾有状，乃制诏有司：“皇后天命不祐，华而不实，有无将之心，不可以承宗庙、母仪天下，其废为庶人。
cì shǒu yī sǐ
”赐守一死。
shǐ hòu yǐ ài chí bù zì ān
始，后以爱弛，不自安。
chéng jiān qì yuē bì xià dú bù niàn ā zhōng tuō zǐ bàn bì yì dòu miàn wéi shēng rì tāng bǐng yá
承间泣曰：“陛下独不念阿忠脱紫半臂易斗面，为生日汤饼邪？
dì mǐn rán dòng róng
”帝悯然动容。
ā zhōng hòu hū qí fù rén jiǎo yún
阿忠，后呼其父仁皎云。
yáo shì jiǔ nǎi fèi
繇是久乃废。
dāng shí wáng yīn zuò cuì yǔ zhàng fù fěng dì
当时王𬤇作《翠羽帐赋》讽帝。
wèi jǐ zú yǐ yī pǐn lǐ zàng
未几卒，以一品礼葬。
hòu gōng sī mù zhī dì yì huǐ
后宫思慕之，帝亦悔。
bǎo yìng yuán nián zhuī fù hòu hào
宝应元年，追复后号。
xuán zōng zhēn shùn huáng hòu wǔ shì héng ān wáng yōu zhǐ nǚ yòu rù gōng
玄宗贞顺皇后武氏，恒安王攸止女，幼入宫。
dì jí wèi qǐn de xìng
帝即位，寝得幸。
shí wáng huáng hòu fèi gù jìn cè huì fēi qí lǐ zhì bǐ huáng hòu
时王皇后废， 故进册惠妃，其礼秩比皇后。
chū dì zài lù zhào lì fēi yǐ chàng xìng yǒu róng zhǐ shàn gē wǔ
初，帝在潞，赵丽妃以倡幸，有容止，善歌舞。
kāi yuán chū fù xiōng jiē měi guān
开元初，父兄皆美官。
jí fēi jìn lì fēi ēn yì chí yǐ shí sì nián zú shì yuē hé
及妃进， 丽妃恩亦弛，以十四年卒，谥曰和。
shēng tài zǐ yīng
生太子瑛。
ér huáng fǔ dé yí shēng è wáng liú cái rén shēng guāng wáng jiē fān dǐ zhī jiù hòu ài báo ér fēi nǎi zhuān chǒng
而皇甫德仪生鄂王，刘才人生光王， 皆籓邸之旧，后爱薄，而妃乃专宠。
fēng suǒ shēng mǔ yáng zhèng guó fū rén dì zhōng guó zǐ jì jiǔ xìn mì shū jiān
封所生母杨郑国夫人，弟忠国子祭酒，信秘书监。
jiāng suì lì huáng hòu yù shǐ pān hǎo lǐ shàng shū yuē lǐ fù mǔ chóu bù gòng tiān
将遂立皇后，御史潘好礼上疏曰：“《礼》，父母仇，不共天。
chūn qiū zi bù fù chóu bù zǐ yě
《春秋》，子不复仇，不子也。
bì xià yù yǐ wǔ shì wèi hòu hé yǐ jiàn tiān xià shì
陛下欲以武氏为后，何以见天下士！
fēi zài cóng shū sān sī yě cóng fù yán xiù yě jiē gàn jì luàn cháng tiān xià gòng jí
妃再从叔三思也，从父延秀也，皆干纪乱常，天下共疾。
fu è mù chuí yìn zhì shì bù xī
夫恶木垂荫，志士不息；
dào quán fēi yì lián fū bù yǐn
盗泉飞溢，廉夫不饮。
pǐ fū pǐ fù shàng xiāng zé kuàng tiān zǐ hu
匹夫匹妇尚相择，况天子乎？
yuàn shèn xuǎn huá zú chēng shén qí zhī xīn
愿慎选华族，称神祇之心。
chūn qiū sòng rén xià fù zhī huì wú yǐ qiè wèi fū rén
《春秋》：宋人夏父之会，无以妾为夫人；
qí huán gōng shì kuí qiū yuē wú yǐ qiè wèi qī
齐桓公誓葵丘曰：‘无以妾为妻。
cǐ shèng rén míng dí shù zhī fēn
’此圣人明嫡庶之分。
fēn dìng zé kuī jìng zhī xīn xī yǐ
分定，则窥竞之心息矣。
jīn rén jiān xián yán yòu chéng xiàng zhāng shuō yù qǔ lì hòu gōng tú fù xiāng jīn tài zǐ fēi huì fēi suǒ shēng ér fēi yǒu zi ruò yī lì chén jí zé chǔ wèi jiāng bù ān
今人间咸言右丞相张说欲取立后功图复相，今太子非惠妃所生，而妃有子，若一俪宸极，则储位将不安。
gǔ rén suǒ yǐ jiàn qí jiàn zhě yǒu yǐ yě
古人所以谏其渐者，有以也！
suì bù guǒ lì
”遂不果立。
fēi shēng zǐ bì xiù nì fán èr wáng yī zhǔ jiē bù yù
妃生子必秀嶷，凡二王、一主，皆不育。
jí shēng shòu wáng dì mìng níng wáng yǎng wài dǐ
及生寿王，帝命宁王养外邸。
yòu shēng shèng wáng xián yi tài huá èr gōng zhǔ
又生盛王、咸宜太华二公主。
hòu lǐ lín fǔ yǐ shòu wáng mǔ ài xī fēi yì xiàn tài zǐ è guāng èr wáng jiē fèi sǐ
后李林甫以寿王母爱，希妃意陷太子、鄂光二王，皆废死。
huì fēi hōng nián sì shí yú zèng huáng hòu jí shì zàng jìng líng
会妃薨，年四十馀，赠皇后及谥，葬敬陵。
xuán zōng yuán xiàn huáng hòu yáng shì huá zhōu huá yīn rén
玄宗元献皇后杨氏，华州华阴人。
zēng zǔ shì dá wèi duò nà yán
曾祖士达，为隋纳言。
tiān shòu zhōng yǐ wǔ hòu mǔ dǎng zhuī fēng shì dá wèi zhèng wáng fù zhī qìng tài wèi
天授中，以武后母党， 追封士达为郑王，父知庆太尉。
dì zài dōng gōng hòu yǐ jǐng yún chū rù gōng wèi liáng yuàn
帝在东宫，后以景云初入宫为良媛。
shí tài píng gōng zhǔ jì dì ér gōng zhōng zuǒ yòu chí liǎng duān xiān xī bì wén
时太平公主忌帝，而宫中左右持两端，纤悉必闻。
yuàn fāng shēn dì bù zì ān mì yǔ shì dú zhāng shuō yuē yòng shì zhě bù yù wú duō zǐ nài hé
媛方娠，帝不自安，密语侍读张说曰：“用事者不欲吾多子，奈何？
mìng shuō xié jì yǐ rù dì wū qū shì zì zhǔ zhī
”命说挟剂以入，帝于曲室自煮之。
mèng ruò yǒu jiè ér gē zhě huán dǐng sān ér sān zhǔ jǐn fù
梦若有介而戈者环鼎三，而三煮尽覆。
yǐ gào shuō shuō yuē tiān mìng yě
以告说，说曰：“天命也！
nǎi zhǐ
于是成子留了下来。
shēng nán shì wèi sù zōng
生男，是为肃宗。
dì jí wèi wèi guì pín
帝即位，为贵嫔。
qí zǐ jié mǐn tài zǐ fēi yě
其姊，节愍太子妃也。
chū sù zōng shēng bo yún bù yí yǎng
初，肃宗生，卜云：“不宜养。
nǎi mìng wáng huáng hòu jǔ zhī
”乃命王皇后举之。
hòu wú zi fǔ sù zōng rú suǒ shēng
后无子，抚肃宗如所生。
hòu yòu shēng níng qīn gōng zhǔ nǎi hōng
后又生宁亲公主，乃薨。
shuō yǐ jiù ēn gù zi zì dé shàng níng qīn
说以旧恩，故子 自得尚宁亲。
sù zōng jí wèi zhì dé èr zài tài shàng huáng zì shǔ gào yǒu sī qí yì zūn chēng suì shàng cè shì
肃宗即位，至德二载，太上皇自蜀诰有司“其议尊称”，遂上册谥。
bǎo yìng mò fù tài líng
宝应末，祔泰陵。
xuán zōng guì fēi yáng shì duò liáng jùn tōng shǒu wāng sì shì sūn
玄宗贵妃杨氏，隋梁郡通守汪四世孙。
xǐ jí pú zhōu suì wèi yǒng lè rén
徙籍蒲州，遂为永乐人。
yòu gū yǎng shū fù jiā
幼孤，养叔父家。
shǐ wéi shòu wáng fēi
始为寿王妃。
kāi yuán èr shí sì nián wǔ huì fēi hōng hòu tíng wú dàng dì yì zhě
开元二十四年，武惠妃薨，后廷无当帝意者。
huò yán fēi zī zhì tiān tǐng yi chōng yè tíng suì zhào nèi jìn zhōng yì zhī jí wéi zì chū fēi yì zhě gài jí nǚ guān hào tài zhēn gèng wéi shòu wáng pìn wéi zhāo xun nǚ ér tài zhēn de xìng
或言妃姿质天挺， 宜充掖廷，遂召内禁中，异之，即为自出妃意者，丐籍女官，号“太真”，更为寿王聘韦昭训女，而太真得幸。
shàn gē wǔ suì xiǎo yīn lǜ qiě zhì suàn jǐng yǐng yíng yì zhé wù
善歌舞，邃晓音律，且智算警颖，迎意辄悟。
dì dà yuè suì zhuān fáng yàn gōng zhōng hào niáng zǐ yí tǐ yǔ huáng hòu děng
帝大悦， 遂专房宴，宫中号“娘子”，仪体与皇后等。
tiān bǎo chū jìn cè guì fēi
天宝初，进册贵妃。
zhuī zèng fù xuán yǎn tài wèi qí guó gōng
追赠父玄琰太尉、齐国公。
zhuó shū xuán guī guāng lù qīng zōng xiōng xiān hóng lú qīng qí shì yù shǐ shàng tài huá gōng zhǔ
擢叔玄珪光禄卿，宗兄铦鸿胪卿，锜侍御史，尚太华公主。
zhǔ huì fēi suǒ shēng zuì jiàn chǒng yù
主，惠妃所生，最见宠遇。
ér zhāo yì jìn xiǎn
而钊亦浸显。
zhāo guó zhōng yě
钊，国忠也。
sān zǐ jiē měi shào dì hū wèi yí fēng hán guó qín sān guó wèi fū rén chū rù gōng yè ēn chǒng shēng yàn zhèn tiān xià
三姊皆美劭，帝呼为姨，封韩、虢、秦三国，为夫人，出入宫掖，恩宠声焰震天下。
měi mìng fù rù bān chí yíng gōng zhǔ děng jiē ràng bù gǎn jiù wèi
每命妇入班，持盈公主等皆让不敢就位。
tái shěng zhōu xiàn fèng qǐng tuō bēn zǒu qī huì guò zhào chì
台省、州县奉请托，奔走期会过诏敕。
sì fāng xiàn xiǎng jié nà mén ruò shì rán
四方献饷结纳，门若市然。
jiàn píng xìn chéng èr gōng zhǔ yǐ yǔ fēi jiā wǔ zhì zhuī nèi fēng wù fù mǎ dū wèi dú gū míng shī guān
建平、信成二公主以与妃家忤，至追内封物，驸马都尉独孤明失官。
tā rì fēi yǐ qiǎn hái xiān dì bǐ zhōng zè dì shàng bù yù shí chī nù zuǒ yòu
它日，妃以谴还铦第，比中仄，帝尚不御食，笞怒左右。
gāo lì shì yù yàn dì yì nǎi bái yǐ diàn zhōng gòng zhàng sī nóng jiǔ xì bǎi yú chē sòng fēi suǒ dì jí yǐ yù shàn fēn cì
高力士欲验帝意，乃白以殿中供帐、司农酒饩百馀车送妃所，帝即以御膳分赐。
lì shì zhī dì zhǐ shì xī qǐng zhào fēi hái xià yuè ān xìng fāng mén chí rù
力士知帝旨，是夕，请召妃还，下钥安兴坊门驰入。
fēi jiàn dì fú dì xiè dì shì rán fǔ wèi liáng wò
妃见帝，伏地谢，帝释然，抚尉良渥。
míng rì zhū yí shàng shí lè zuò dì zhòu cì zuǒ yòu bù kě zī
明日，诸姨上食，乐作，帝骤赐左右不可赀。
yóu shì yù jiàn chǒng cì zhū yí qián suì bǎi wàn wèi zhī fěn fèi
由是愈见宠，赐诸姨钱岁百万为脂粉费。
xiān yǐ shàng zhù guó mén liè jǐ yǔ xiān guó zhōng zhū yí wǔ jiā dì shè lián gèn nǐ xiàn gōng jìn lǜ yī táng fèi mín qiān wàn
铦以上柱国门列戟，与铦、国忠、诸姨五家第舍联亘，拟宪宫禁，率一堂费缗千万。
jiàn tā dì yǒu shèng zhě zhé huài fù zào wu yǐ huán chǐ xiāng kuā xǔ tǔ mù gōng bù xī
见它第有胜者，辄坏复造，务以环侈相夸诩，土木工不息。
dì suǒ de qí zhēn jí gòng xiàn fēn cì zhī shǐ zhě xiāng xián wū dào wǔ jiā rú yī
帝所得奇珍及贡献分赐之，使者相衔于道，五家如一。
fēi měi cóng yóu xìng chéng mǎ zé lì shì shòu pèi cè
妃每从游幸，乘马则力士授辔策。
fán chōng jǐn xiù guān jí yě tuàn jīn yù zhě dà dǐ qiān rén fèng xū suǒ qí fú mì wán biàn huà ruò shén
凡充锦绣官及冶彖金玉者，大抵千人，奉须索，奇服秘玩，变化若神。
sì fāng zhēng wèi guài zhēn rù gòng dòng hài ěr mù
四方争为怪珍入贡，动骇耳目。
wū shì lǐng nán jié dù shǐ zhāng jiǔ zhāng guǎng líng zhǎng shǐ wáng yì yǐ suǒ xiàn zuì jìn jiǔ zhāng yín qīng jiē zhuó yì hù bù shì láng tiān xià fēng mǐ
其中，岭南节度使张九章、广陵长史王翼因贡献最多，因而提升张九章官阶为银青光禄大夫，提拔王翼为户部侍郎，由此天下靡然成风。
fēi shì lì zhī bì yù shēng zhì zhī nǎi zhì qí chuán sòng zǒu shù qiān lǐ wèi wèi biàn yǐ zhì jīng shī
妃嗜荔支， 必欲生致之，乃置骑传送，走数千里，味未变已至京师。
tiān bǎo jiǔ zài fēi fù de qiǎn hái wài dì guó zhōng móu wū jí wēn
天宝九载，妃复得谴还外第，国忠谋于吉温。
wēn yīn jiàn dì yuē fù rén guò wǔ dāng sǐ rán hé xī gōng zhōng yī xí guǎng wéi fū jīn zhì dì gèng shǐ wài rǔ hu
温因见帝曰：“妇人过忤当死， 然何惜宫中一席广为𫓧钅质地，更使外辱乎？
dì gǎn dòng chuò shí zhào zhōng rén zhāng tāo guāng cì zhī
”帝感动，辍食，诏中人张韬光赐之。
fēi yīn tāo guāng xiè dì yuē qiè yǒu zuì dāng wàn zhū rán fū fā wài jiē shàng suǒ cì jīn qiě sǐ wú yǐ bào
妃因韬光谢帝曰：“妾有罪当万诛，然肤发外皆上所赐，今且死，无以报。
yǐn dāo duàn yī liáo fā zòu zhī yuē yǐ cǐ liú jué
”引刀断一缭发奏之，曰：“以此留诀。
dì jiàn hài wǎn jù zhào rù lǐ yù rú chū
”帝见骇惋，遽召入，礼遇如初。
yīn yòu xìng qín guó jí guó zhōng dì cì liǎng jiā jù wàn
因又幸秦国及国忠第，赐两家钜万。
guó zhōng jì yáo lǐng jiàn nán měi shí yuè dì xìng huá qīng gōng wǔ zhái chē qí jiē cóng jiā bié wèi duì duì yī sè é wǔ jiā duì hé làn ruò wàn huā chuān gǔ chéng jǐn xiù guó zhōng dǎo yǐ jiàn nán qí jié
国忠既遥领剑南，每十月，帝幸华清宫，五宅车骑皆从，家别为队，队一色， 俄五家队合，烂若万花，川谷成锦绣，国忠导以剑南旗节。
yí diàn duò què sè sè jī bèi láng jí wū dào xiāng wén shù shí lǐ
遗钿堕舄，瑟瑟玑琲， 狼藉于道，香闻数十里。
shí zài zhēng yuè wàng yè fēi jiā yǔ guǎng níng zhǔ tóng qí zhēng huán mén biān tǐng yán guàn jìng zhǔ duò mǎ jǐn de qù
十载正月望夜，妃家与广宁主僮骑争阛门，鞭挺讠雚竞， 主堕马，仅得去。
zhǔ jiàn dì qì nǎi zhào shā yáng shì nú biǎn fù mǎ dū wèi chéng chāng yì guān
主见帝泣，乃诏杀杨氏奴，贬驸马都尉程昌裔官。
guó zhōng zhī fǔ zhèng qí xi pò shàng wàn chūn gōng zhǔ xuān shàng yán hé jùn zhǔ
国忠之辅政， 其息昢尚万春公主，暄尚延和郡主；
dì jiàn shàng chéng róng jùn zhǔ
弟鉴尚承荣郡主。
yòu zhào wèi xuán yǎn lì jiā miào dì zì shū qí bēi
又诏为玄琰立家庙，帝自书其碑。
xiān qín guó zǎo sǐ gù hán guó yǔ guó zhōng guì zuì jiǔ
铦、秦国早死，故韩、虢与国忠贵最久。
ér guó guó sù yǔ guó zhōng luàn pō wéi rén zhī bù chǐ yě
而虢国素与国忠乱，颇为人知，不耻也。
měi rù yè bìng qū dào zhōng cóng jiān shì mǔ bǎi yú qí jù mì rú jǐn jìng zhuāng yíng lǐ bù shī wéi zhàng shí rén wèi wéi xióng hú
每入谒，并驱道中，从监、侍姆百馀骑，炬蜜如尽，靓妆盈里，不施帏障， 时人谓为“雄狐”。
zhū wáng zǐ sūn fán hūn pìn bì xiān yīn hán guó yǐ qǐng zhé jiē suì zhì shù bǎi qiān jīn yǐ xiè
诸王子孙凡婚聘，必先因韩、虢以请，辄皆遂，至数百千金以谢。
chū ān lù shān yǒu biān gōng dì chǒng zhī zhào yǔ zhū yí yuē wèi xiōng dì ér lù shān mǔ shì fēi lái cháo bì yàn jiàn jié huān
初，安禄山有边功，帝宠之，诏与诸姨约为兄弟，而禄山母事妃，来朝，必宴饯结欢。
lù shān fǎn yǐ zhū guó zhōng wèi míng qiě zhǐ yán fēi jí zhū yí zuì
禄山反，以诛国忠为名，且指言妃及诸姨罪。
dì yù yǐ huáng tài zǐ fǔ jūn yīn shàn wèi zhū yáng dà jù kū wū tíng
帝欲以皇太子抚军，因禅位， 诸杨大惧，哭于廷。
guó zhōng rù bái fēi fēi xián kuài qǐng sǐ dì yì jū nǎi zhǐ
国忠入白妃，妃衔块请死，帝意沮，乃止。
jí xi xìng zhì mǎ wéi chén xuán lǐ děng yǐ tiān xià jì zhū guó zhōng yǐ sǐ jūn bù jiě
及西幸至马嵬，陈玄礼等以天下计诛国忠，已死，军不解。
dì qiǎn lì shì wèn gù yuē huò běn shàng zài
帝遣力士问故，曰：“祸本尚在！
dì bù de yǐ yǔ fēi jué yǐn ér qù yì lù cí xià guǒ shī yǐ zǐ yīn yì dào cè nián sān shí bā
”帝不得已，与妃诀，引而去，缢路祠下，裹尸以紫茵，瘗道侧，年三十八。
dì zhì zì shǔ dào guò qí suǒ shǐ jì zhī qiě zhào gǎi zàng
帝至自蜀，道过其所，使祭之，且诏改葬。
lǐ bù shì láng li kuí yuē lóng wǔ jiàng shì yǐ guó zhōng fù shàng sù luàn wèi tiān xià shā zhī
礼部侍郎李揆曰：“龙武将士以国忠负上速乱，为天下杀之。
jīn zàng fēi kǒng fǎn zè zì yí
今葬妃，恐反仄自疑。
dì nǎi zhǐ
”帝乃止。
mì qiǎn zhōng shǐ zhě jù guān guǒ tā zàng yān
密遣中使者具棺椁它葬焉。
qǐ yì gù xiāng náng yóu zài zhōng rén yǐ xiàn dì shì zhī qī gǎn liú tì mìng gōng mào fēi wū bié diàn zhāo xī wǎng bì wèi gěng xī
启瘗，故香囊犹在，中人以献，帝视之，凄感流涕，命工貌妃于别殿，朝夕往，必为鲠欷。
mǎ wéi zhī nán guó guó yǔ guó zhōng qī péi róu děng bēn chén cāng xiàn lìng lǜ lì zhuī zhī yì yǐ wéi zéi qì mǎ zǒu lín
马嵬之难，虢国与国忠妻裴柔等奔陈仓，县令率吏追之，意以为贼，弃马走林。
guó guó xiān shā qí èr zi róu yuē gài wǒ sǐ
虢国先杀其二子，柔曰：“丐我死！
jí bìng qí nǚ cì shā zhī nǎi zì jǐng bù shū lì zài zhì wū yù wèn yuē guó jiā hu
”即并其女刺杀之，乃自刭，不殊，吏载置于狱，问曰：“国家乎？
zéi hu
贼乎？
lì yuē hù yǒu zhī
”吏曰：“互有之。
nǎi sǐ yì chén cāng dōng guō wài
”乃死，瘗陈仓东郭外。
zàn yuē huò chēng wǔ wéi luàn táng tóng yī zhé wǔ chí jiǔ wéi jí miè hé zāi
赞曰：或称武、韦乱唐同一辙，武持久，韦亟灭，何哉？
yì zhě wèi fǒu
议者谓否。
wǔ hòu zì gāo zōng shí xié tiān zǐ wēi fú xié zhì sì hǎi suī zhú sì dì gǎi guó hào rán shǎng fá jǐ chū bù jiǎ jiè qún chén jiàn wū shàng ér zhì wū xià gù néng zhōng tiān nián diàn luàn ér bù wáng
武后自高宗时挟天子威福，胁制四海，虽逐嗣帝，改国号，然赏罚己出，不假借群臣，僭于上而治于下，故能终天年，阽乱而不亡。
wéi shì chéng fu
韦氏乘夫，
yín zhēng wū cháo
淫蒸于朝，
xié fēng sì chū
斜封四出，
zhèng fàng bù yī
政放不一，
jì zhèn shā dì
既鸩杀帝，
yǐn ruì zōng fǔ zhèng
引睿宗辅政，
quán qù shǒu bù zì zhī
权去手不自知，
qi de yǐ shū
戚地已疏，
rén xīn xiāng shān
人心相挻，
xuán zōng jiè qí shì yǐ hàn háo yīng
玄宗藉其事以撼豪英，
gù qǔ ruò duó yí
故取若掇遗，
bù xuán zhǒng zōng zú yí dān
不旋踵宗族夷丹，
shì duó ér shì qiǎn yě
势夺而事浅也。
rán èr hòu yí hòu wáng jiè gù bù hòu zāi
然二后遗后王戒，顾不厚哉！