fáng dù
房杜
fáng qiáo zì xuán líng qí zhōu lín zī rén
房乔，字玄龄，齐州临淄人。
fù yàn qiān shì duò lì sī lì cì shǐ
父彦谦，仕隋，历司隶刺史。
xuán líng yòu jǐng mǐn guàn zōng fén jí shàn zhǔ wén shū jiān cǎo lì
玄龄幼警敏，贯综坟籍，善属文，书兼草隶。
kāi huáng zhōng tiān xià hùn yī jiē wèi duò zuò fāng yǒng xuán líng mì bái fù yuē shàng wú gōng dé tú yǐ zhōu jìn qīn wàng zhū shā ràng shén qì yǒu zhī bù wéi zǐ sūn lì cháng jiǔ jì xiáo zhì dí shù jìng chǐ jiàn xiāng qīng xì zhōng dāng nèi xiāng zhū yí
开皇中，天下混壹，皆谓隋祚方永，玄龄密白父曰： “上无功德，徒以周近亲，妄诛杀，攘神器有之，不为子孙立长久计，淆置嫡庶， 竞侈僭，相倾阋，终当内相诛夷。
shì jīn suī píng qí wáng kuǐ kě xū yě
视今虽平，其亡，跬可须也。
yàn qiān jīng yuē wú wàng yán
”彦谦惊曰：无妄言！
nián shí bā jǔ jìn shì
”年十八，举进士。
shòu yǔ qí wèi xiào chóu mì shū shěng
授羽骑尉，校仇秘书省。
lì bù shì láng gāo xiào jī míng zhī rén wèi péi ju yuē pū guān rén duō yǐ wèi yǒu rú cǐ láng zhě dāng wèi guó qì dàn hèn bú jiàn qí sǒng hè áng xiāo yún
吏部侍郎高孝基名知人，谓裴矩曰：“仆观人多矣，未有如此郎者，当为国器，但恨不见其耸壑昂霄云。
bǔ xí chéng wèi
”补隰城尉。
hàn wáng liàng fǎn zuò lèi xǐ shàng jùn
汉王谅反，坐累，徙上郡。
gù zhōng yuán fāng luàn kǎi rán yǒu yōu tiān xià zhì
顾中原方乱，慨然有忧天下志。
huì fù jí mián shí xún bù jiě yī
会父疾，绵十旬， 不解衣；
jí sàng sháo yǐn bù rù kǒu wǔ rì
及丧，勺饮不入口五日。
tài zōng yǐ tún huáng gōng xùn wèi běi zhàng cè shàng yè jūn mén yī jiàn rú jiù shǔ wèi běi dào xíng jūn jì shì cān jūn
太宗以炖煌公徇渭北，杖策上谒军门，一见如旧，署渭北道行军记室参军。
gōng wèi qín wáng jí shòu fǔ jì shì fēng lín zī hóu
公为秦王，即授府记室，封临淄侯。
zhēng fá wèi cháng bù cóng zhòng zhēng qǔ guài zhēn xuán líng dú shōu rén wù zhì mù fǔ yǔ zhū jiāng mì xiāng shēn jié rén rén yuàn jìn sǐ lì
征伐未尝不从，众争取怪珍，玄龄独收人物致幕府，与诸将密相申结，人人愿尽死力。
wáng cháng yuē hàn guāng wǔ de dèng yǔ mén rén yì qīn
王尝曰：“汉光武得邓禹，门人益亲。
jīn wǒ yǒu xuán líng yóu yǔ yě
今我有玄龄，犹禹也。
jū fǔ chū rù shí nián jūn fú fǔ xí huò zhù mǎ jí bàn wén yuē lǐ jǐn chū bù zhe gǎo
”居府出入十年，军符府檄，或驻马即办，文约理尽，初不著稿。
gāo zǔ yuē ruò rén jī shi shì yi wěi rèn
高祖曰：“若人机识，是宜委任。
měi wèi wú r chén shì qiān lǐ wài yóu duì miàn yǔ
每为吾儿陈事，千里外犹对面语。
yǐn tài zǐ yǔ wáng yǒu xì wáng zhào xuán líng yǔ jì duì yuē guó nàn shì yǒu wéi shèng rén kè zhī
隐太子与王有隙，王召玄龄与计，对曰：“国难世有，惟圣人克之。
dài wáng gōng gài tiān xià fēi tè rén móu shén qiě xiāng zhī
大王功盖天下，非特人谋，神且相之。
nǎi yǐn dù rú huì xié pàn dà jì
”乃引杜如晦协判大计。
lěi jìn shǎn dōng dào dà xíng tái kǎo gōng láng zhōng wén xué guǎn xué shì
累进陕东道大行台考功郎中、 文学馆学士。
gù tài zǐ jì èr rén zhě qí zèn yú dì jiē chì zhú hái dì
故太子忌二人者，奇谮于帝，皆斥逐还第。
tài zǐ jiāng yǒu biàn wáng zhào èr rén yǐ fāng shì fú rù yè jì shì
太子将有变，王召二人以方士服入，夜计事。
shì píng wáng wèi huáng tài zǐ zhuó yòu shù zǐ
事平，王为皇太子，擢右庶子。
tài zǐ jí wèi wèi zhōng shū lìng
太子即位，为中书令。
dì gōng bān shǎng yǔ rú huì zhǎng sūn wú jì yù chí jìng dé hóu jūn jí gōng dì yī jìn jué hán guó gōng shí yì qiān sān bǎi hù yú jiē cì xù fēng bài
第功班赏，与如晦、长孙无忌、尉迟敬德、侯君集功第一，进爵邗国公，食邑千三百户， 余皆次叙封拜。
dì gù qún chén yuē zhèn lùn gōng děng gōng dìng fēng yì kǒng bù néng jǐn dāng wú yǒu huì gè wèi zhèn yán zhī
帝顾群臣曰：“朕论公等功，定封邑，恐不能尽，当无有讳，各为朕言之。
huái ān wáng shén tōng yuē yì shī qǐ chén bīng zuì xiān zhì jīn xuán líng děng yǐ dāo bǐ lì jū dì yī chén suǒ wèi yù
”淮安王神通曰：“义师起，臣兵最先至，今玄龄等以刀笔吏居第一，臣所未喻。
dì yuē shū fù bīng chéng xiān zhì rán wèi cháng gōng xíng zhèn láo gù jiàn dé zhī nán jūn bài bù zhèn tǎo hēi tà fǎn dòng wàng fēng zhé bēn
”帝曰：“叔父兵诚先至，然未尝躬行阵劳，故建德之南，军败不振，讨黑闼反动，望风辄奔。
jīn xuán líng děng yǒu jué shèng wéi wò dìng shè jì gōng cǐ xiāo hé suǒ yǐ xiān zhū jiāng yě
今玄龄等有决胜帷幄、定社稷功，此萧何所以先诸将也。
shū fù yǐ qīn yi wú ài zhě gù bù kě yuán sī yǔ gōng chén jìng xiān hòu ěr
叔父以亲，宜无爱者，顾不可缘私与功臣竞先后尔。
chū jiāng jūn qiū shī lì děng jiē hù bá rǎng mèi huò zhǐ huà zì chén shuō jiàn shén tōng kuì qū nǎi yuē bì xià zhì bù sī qí qīn wú shǔ kě wàng su yá
”初，将军丘师利等皆怙跋攘袂， 或指画自陈说，见神通愧屈，乃曰：“陛下至不私其亲，吾属可妄诉邪！
jìn shàng shū zuǒ pú yè jiān xiū guó shǐ gèng fēng wèi
进尚书左仆射，监修国史，更封魏。
dì yuē gōng wèi pú yè dāng zhù zhèn guǎng ěr mù fǎng xián cái
帝曰：“公为仆射，当助朕广耳目，访贤材。
cǐ wén yuè dié sòng rì shù bǎi qǐ xiá qiú rén zāi
此闻阅牒讼日数百，岂暇求人哉？
nǎi chì xì wù shǔ zuǒ yòu chéng dà shì guān pú yè
”乃敕细务属左右丞，大事关仆射。
dì cháng wèn chuàng yè shǒu wén shú nán
帝尝问：“创业、守文孰难？
xuán líng yuē fāng shí cǎo mèi qún xióng jìng zhú gōng pò nǎi jiàng zhàn shèng nǎi kè chuàng yè zé nán
”玄龄曰：“方时草昧，群雄竞逐，攻破乃降， 战胜乃克，创业则难。
wèi zhēng yuē wáng zhě zhī xìng bì chéng shuāi luàn fù hūn bào dài tiān shòu rén yǔ zhě
”魏征曰：“王者之兴，必乘衰乱，覆昏暴，殆天授人与者。
jì dé tiān xià zé ān yú jiāo yì
既得天下，则安于骄逸。
rén yù jìng yáo yì dú zhī
人欲静，徭役毒之；
shì fāng bì póu kè qióng zhī
世方敝，裒刻穷之。
guó yáo cǐ shuāi zé shǒu wén wéi nán
国繇此衰，则守文为难。
dì yuē xuán líng cóng wǒ dìng tiān xià mào bǎi sǐ yù yī shēng jiàn chuàng yè zhī nán
”帝曰：“玄龄从我定天下，冒百死，遇一生，见创业之难。
zhēng yǔ wǒ ān tiān xià wèi fù guì zé jiāo jiāo zé dài dài zé wáng jiàn shǒu wén zhī bù wéi yì
征与我安天下，畏富贵则骄，骄则怠，怠则亡，见守文之不为易。
rán chuàng yè zhī bù yì jì wǎng yǐ
然创业之不易，既往矣；
shǒu wén zhī nán fāng yǔ gōng děng shèn zhī
守文之难，方与公等慎之。
huì zhào dà chén shì xí shòu sòng zhōu cì shǐ xǐ guó liáng ér qún chén ràng shì xí shì gù ba cì shǐ suì wèi liáng guó gōng
会诏大臣世袭，授宋州刺史，徙国梁，而群臣让世袭事，故罢刺史，遂为梁国公。
wèi jǐ jiā tài zǐ shǎo shī
未几，加太子少师。
shǐ yì dōng gōng huáng tài zǐ yù bài zhī xuán líng ràng bù gǎn yè nǎi zhǐ
始诣东宫，皇太子欲拜之，玄龄让不敢谒，乃止。
jū zǎi xiàng jī shí wǔ nián nǚ wèi wáng fēi nán shàng zhǔ zì yǐ quán chǒng lóng jí lèi biǎo cí wèi zhào bù tīng
居宰相积十五年，女为王妃，男尚主，自以权宠隆极，累表辞位，诏不听。
qǐng zhī jìn sī kōng réng zǒng cháo zhèng
顷之，进司空， 仍总朝政。
xuán líng gù cí dì qiǎn shǐ wèi yuē ràng chéng měi dé yě
玄龄固辞，帝遣使谓曰：“让，诚美德也。
rán guó jiā xiāng juàn lài jiǔ yī rì qù liáng bì rú wáng zuǒ yòu shǒu
然国家相眷赖久，一日去良弼，如亡左右手。
gù gōng jīn lì wèi shuāi wú duō ràng
顾公筋力未衰，毋多让！
jìn wáng wèi huáng tài zǐ gǎi tài zǐ tài fù zhī mén xià shěng shì
”晋王为皇太子，改太子太傅，知门下省事。
yǐ mǔ sāng cì yíng zhāo líng yuán
以母丧，赐茔昭陵园。
qǐ fù qí guān
起复其官。
huì fá liáo liú shǒu jīng shī
会伐辽，留守京师。
zhào yuē gōng dāng xiāo hé zhī rèn zhèn wú xi gù yōu yǐ
诏曰：“公当萧何之任，朕无西顾忧矣。
fán liáng xiè fēi shū jūn wǔ xíng liú xī cái zǒng zhī
”凡粮械飞输，军伍行留，悉裁总之。
xuán líng shù shàng shū quàn dì yuàn wú qīng dí jiǔ shì wài yí
玄龄数上书劝帝，愿毋轻敌，久事外夷。
gù cí tài zǐ tài fù jiàn tīng
固辞太子太傅，见听。
wǎn jié duō bìng shí dì xìng yù huá gōng zhào xuán líng jū shǒu tīng wò zhì shì
晚节多病，时帝幸玉华宫，诏玄龄居守，听卧治事。
shāo jí zhào xǔ jiān yú rù diàn dì shì liú tì xuán líng yì gǎn yān bù zì shèng
稍棘，召许肩舆入殿，帝视流涕，玄龄亦感咽不自胜。
mìng shàng yī lín hou shàng shí gòng shàn rì zòu qǐ jū zhuàng
命尚医临候，尚食供膳，日奏起居状。
shǎo sǔn jí xǐ jiàn yú sè
少损，即喜见于色。
xuán líng gù zhū zǐ yuē jīn tiān xià shì wú bù de wéi tǎo gāo lí wèi zhǐ shàng hán nù yì jué qún chén mò gǎn jiàn wú ér bù yán bào kuì mò dì yǐ
玄龄顾诸子曰：“今天下事无不得，惟讨高丽未止，上含怒意决，群臣莫敢谏，吾而不言，抱愧没地矣！
suì shàng shū yuē
”遂上疏曰：
shàng gǔ suǒ bù chén zhě bì xià jiē chén zhī
上古所不臣者，陛下皆臣之；
suǒ bù zhì zhě bì xià jiē zhì zhī yǐ wèi zhōng guó huàn wú rú tū jué ér dà xiǎo kè hán xiāng cì shù shǒu chí biàn wò dāo fēn diǎn jìn wèi
所不制者，陛下皆制之矣，为中国患，无如突厥， 而大小可汗相次束手，弛辫握刀，分典禁卫。
yán tuó tiě lè pī zhì zhōu xiàn
延陀、铁勒，披置州县；
gāo chāng tǔ hún piān shī sǎo chú
高昌、吐浑， 偏师扫除。
wéi gāo lí lì dài bū mìng mò kè qióng tǎo
惟高丽历代逋命，莫克穷讨。
bì xià zé qí shì nì shēn zì jiāng liù jūn jìng huāng yì bù xún rì bá liáo dōng lǔ huò shù shí wàn cán zhòng niè jūn suō qì bù gǎn xi kě wèi gōng bèi qián shì yǐ
陛下责其弑逆，身自将六军，径荒裔，不旬日拔辽东，虏获数十万，残众、孽君缩气不敢息，可谓功倍前世矣。
yì yuē zhī jìn tuì cún wáng bù shī qí zhèng zhě qí wéi shèng rén hu
《易》曰：“知进退存亡不失其正者，其惟圣人乎！
gài jìn yǒu tuì zhī yì cún yǒu wáng zhī jī de yǒu sàng zhī lǐ wèi bì xià xī zhě cǐ yě
”盖进有退之义，存有亡之机，得有丧之理，为陛下惜者此也。
fu yuē zhī zú bù rǔ zhī zhǐ bù dài
傅曰：“知足不辱，知止不殆。
bì xià wēi míng gōng liè jì yún zú yǐ tuò dì kāi jiāng yì kě zhǐ yǐ
”陛下威名功烈既云足矣，拓地开疆亦可止矣。
biān yí chǒu zhǒng bù zú dài yǐ rén yì zé yǐ cháng lǐ gǔ zhě yǐ qín yú chù zhī
边夷丑种，不足待以仁义，责以常礼，古者以禽鱼畜之。
bì jué qí lèi kǒng shòu qióng zé bó gǒu jiù qí sǐ
必绝其类，恐兽穷则搏，苟救其死。
qiě bì xià měi jué sǐ zuì bì sān fù wǔ zòu jìn shū shí tíng yīn yuè yǐ rén mìng zhī zhòng wèi gǎn dòng yě
且陛下每决死罪，必三覆五奏，进疏食，停音乐，以人命之重为感动也。
jīn shì wú yī zuì qū zhī háng zhèn zhī jiān wěi zhī fēng dí zhī xià shǐ gān nǎo tú dì lǎo fù gū zǐ guǎ qī cí mǔ wàng huì chē bào kū gǔ cuī xīn yǎn qì qí suǒ yǐ biàn dòng yīn yáng shāng hài hé qì shí tiān xià zhī tòng yě
今士无一罪，驱之行阵之间，委之锋镝之下， 使肝脑涂地，老父孤子、寡妻慈母望槥车，抱枯骨，摧心掩泣，其所以变动阴阳， 伤害和气，实天下之痛也。
shǐ gāo lí wéi shī chén jié zhū zhī kě yě
使高丽违失臣节，诛之可也；
qīn rǎo bǎi xìng miè zhī kě yě
侵扰百姓，灭之可也；
néng wèi hòu shì huàn yí zhī kě yě
能为后世患，夷之可也。
jīn wú shì sān zhě ér zuò bì zhōng guó wèi jiù wáng xuě chǐ xīn luó bào chóu fēi suǒ cún xiǎo suǒ sǔn dà hu
今无是三者，而坐敝中国，为旧王雪耻，新罗报仇，非所存小、所损大乎？
chén yuàn xià pèi rán zhī zhào xǔ gāo lí zì xīn fén líng bō zhī chuán ba yìng mù zhī zhòng jí chén sǐ gǔ bù xiǔ
臣愿下沛然之诏，许高丽自新，焚陵波之船，罢应募之众，即臣死骨不朽。
dì de shū wèi gāo yáng gōng zhǔ yuē shì yǐ wēi shè shàng néng yōu wú guó shì hu
帝得疏，谓高阳公主曰：“是已危慑，尚能忧吾国事乎！
jí shèn dì mìng záo yuàn yuán yǐ biàn hòu wèn qīn wò shǒu yǔ jué
疾甚，帝命凿苑垣以便候问，亲握手与决。
zhào huáng tài zǐ jiù shěng
诏皇太子就省。
zhuó zi yí ài yòu wèi zhōng láng jiāng yí zé cháo sàn dài fū lìng jí jiàn zhī
擢子遗爱右卫中郎将，遗则朝散大夫，令及见之。
hōng nián qī shí yī zèng tài wèi bīng zhōu dū du shì yuē wén zhāo gěi bān jiàn yǔ bǎo gǔ chuī juàn bù èr qiān duàn sù èr qiān hú péi zàng zhāo líng
薨，年七十一，赠太尉、并州都督，谥曰文昭，给班剑、羽葆、鼓吹、绢布二千段、粟二千斛，陪葬昭陵。
gāo zōng zhào pèi xiǎng tài zōng miào tíng
高宗诏配享太宗庙廷。
xuán líng dāng guó sù yè qín qiáng rèn gōng jié jié bù yù yī wù shī suǒ
玄龄当国，夙夜勤强，任公竭节，不欲一物失所。
wú mào jì wén rén shàn ruò jǐ yǒu zhī
无媢忌，闻人善，若己有之。
míng dá lì zhì ér yuán shì yǐ wén yǎ yì fǎ chù lìng wu wèi kuān píng
明达吏治，而缘饰以文雅，议法处令，务为宽平。
bù yǐ jǐ cháng wàng rén qǔ rén bù qiú bèi suī bēi jiàn jiē de jǐn suǒ néng
不以己长望人，取人不求备，虽卑贱皆得尽所能。
huò yǐ shì bèi ràng bì qǐ sǎng qǐng zuì wèi tì shì ruò wú suǒ róng
或以事被让，必稽颡请罪，畏惕，视若无所容。
zhēn guàn mò nián yǐ qiǎn hái dì huáng mén shì láng chǔ suì liáng yán yú dì yuē xuán líng shì jūn zì wú suǒ fù bù kě yǐ yī shěng biàn shì chì wài fēi tiān zǐ rèn dà chén yì
贞观末年，以谴还第，黄门侍郎褚遂良言于帝曰：“玄龄事君自无所负，不可以一眚便示斥外，非天子任大臣意。
dì wù jù zhào yú jiā
”帝悟，遽召于家。
hòu bì wèi bù chū
后避位不出。
jiǔ zhī huì dì xìng fú róng yuán guān fēng sú xuán líng chì zǐ dì xùn sǎo tíng táng yuē shèng yú qiě lín xìng
久之，会帝幸芙蓉园观风俗，玄龄敕子弟汛扫廷堂，曰：“乘舆且临幸。
yǒu qǐng dì guǒ xìng qí dì yīn zài xuán líng hái gōng
”有顷，帝果幸其第， 因载玄龄还宫。
dì zài cuì wēi gōng yǐ sī nóng qīng li wěi wèi mín bù shàng shū huì yǒu zì jīng shī lái zhě dì yuē xuán líng wén wěi wèi shàng shū wèi hé
帝在翠微宫，以司农卿李纬为民部尚书，会有自京师来者，帝曰： “玄龄闻纬为尚书谓何？
yuē wéi chēng wěi hǎo xū wú tā yǔ
”曰：“惟称纬好须，无它语。
dì jù gǎi tài zǐ zhān shì
”帝遽改太子詹事。
dì tǎo liáo xuán líng shǒu jīng shī yǒu nán zi shàng jí biàn xuán líng jí zhuàng yuē wǒ nǎi gào gōng
帝讨辽，玄龄守京师，有男子上急变，玄龄诘状，曰：“我乃告公。
xuán líng yì qiǎn zhuī dì dì shì zòu yǐ zhǎn nán zǐ
”玄龄驿遣追帝， 帝视奏已，斩男子。
xià zhào zé yuē gōng hé bù zì xìn
下诏责曰：“公何不自信！
qí wěi rèn lèi rú cǐ
”其委任类如此。
zhì jiā yǒu fǎ dù cháng kǒng zhū zǐ jiāo chǐ xí shì líng rén nǎi jí gǔ jīn jiā jiè shū wèi píng fēng lìng gè qǔ yī jù yuē liú yì yú cǐ zú yǐ bǎo gōng yǐ
治家有法度，常恐诸子骄侈，席势凌人，乃集古今家诫，书为屏风，令各取一具，曰：“留意于此，足以保躬矣！
hàn yuán shì lèi yè zhōng jié wú xīn suǒ shàng ěr yi shī zhī
汉袁氏累叶忠节，吾心所尚，尔宜师之。
zi yí zhí sì
”子遗直嗣。
cì zǐ yí ài dàn lǜ wú xué yǒu wǔ lì
次子遗爱，诞率无学，有武力。
shàng gāo yáng gōng zhǔ wèi yòu wèi jiāng jūn
尚高阳公主，为右卫将军。
gōng zhǔ dì suǒ ài gù lǐ yǔ tā xù jué
公主，帝所爱，故礼与它婿绝。
zhǔ jiāo jiǎn jí yí zhí rèn dí yí zhí jù ràng jué dì bù xǔ
主骄蹇，疾遗直任嫡，遗直惧，让爵，帝不许。
zhǔ shāo shī ài yì yàng yàng
主稍失爱，意怏怏。
yǔ fú tú biàn jī luàn dì nù zhǎn fú tú shā nú bì shù shí rén zhǔ yuàn wàng dì bēng kū bù āi
与浮屠辩机乱，帝怒，斩浮屠，杀奴婢数十人，主怨望，帝崩，哭不哀。
gāo zōng shí chū yí zhí biàn zhōu cì shǐ yí ài fáng zhōu cì shǐ
高宗时， 出遗直汴州刺史，遗爱房州刺史。
zhǔ yòu wū yí zhí zuì dì chì zhǎng sūn wú jì jū zhì nǎi dé zhǔ yǔ yí ài fǎn zhuàng yí ài fú zhū zhǔ cì sǐ
主又诬遗直罪，帝敕长孙无忌鞫治，乃得主与遗爱反状，遗爱伏诛，主赐死。
yí zhí yǐ xiān xūn miǎn biǎn tóng líng wèi
遗直以先勋免，贬铜陵尉。
zhào tíng pèi xiǎng
诏停配享。
dù rú huì zì kè míng jīng zhào dù líng rén
杜如晦，字克明，京兆杜陵人。
zǔ guǒ yǒu míng zhōu duò jiān
祖果，有名周、隋间。
rú huì shǎo yīng shuǎng xǐ shū yǐ fēng liú zì mìng nèi fù dà jié lín jī zhé duàn
如晦少英爽，喜书，以风流自命，内负大节，临机辄断。
duò dà yè zhōng yù lì bù xuǎn shì láng gāo xiào jī yì zhī yuē jūn dāng wèi dòng liáng yòng yuàn bǎo lìng dé
隋大业中，预吏部选，侍郎高孝基异之，曰： “君当为栋梁用，愿保令德。
yīn bǔ fǔ yáng wèi qì guān qù
”因补滏阳尉，弃官去。
gāo zǔ píng jīng shī qín wáng yǐn wèi fǔ bīng cáo cān jūn xǐ shǎn zhōu zǒng guǎn fǔ zhǎng shǐ
高祖平京师，秦王引为府兵曹参军，徙陕州总管府长史。
shí fǔ shǔ duō wài qiān wáng huàn zhī
时府属多外迁，王患之。
fáng xuán líng yuē qù zhě suī duō bù zú lìn rú huì wáng zuǒ cái yě
房玄龄曰：“去者虽多，不足吝，如晦王佐才也。
dài wáng ruò zhōng shǒu fān wú suǒ shì
大王若终守籓，无所事；
bì yù jīng yíng sì fāng shě rú huì wú gòng gōng zhě
必欲经营四方，舍如晦无共功者。
wáng jīng yuē fēi gōng yán wǒ jǐ shī zhī
”王惊曰：“非公言，我几失之！
yīn biǎo liú mù fǔ
”因表留幕府。
cóng zhēng fá cháng cān wéi wò jī mì
从征伐，常参帷幄机秘。
fāng duō shì cái chǔ wú liú liáo shǔ gòng cái zhī mò jiàn suǒ yá
方多事，裁处无留，僚属共才之，莫见所涯。
jìn shǎn dōng dào dà xíng tái sī xūn láng zhōng fēng jiàn píng xiàn nán jiān wén xué guǎn xué shì
进陕东道大行台司勋郎中，封建平县男，兼文学馆学士。
tiān cè fǔ jiàn wèi zhōng láng
天策府建，为中郎。
wáng wèi huáng tài zǐ shòu zuǒ shù zǐ qiān bīng bù shàng shū jìn fēng cài guó gōng shí sān qiān hù bié shí yì zhōu qiān sān bǎi hù
王为皇太子，授左庶子，迁兵部尚书，进封蔡国公，食三千户，别食益州千三百户。
é jiǎn jiào shì zhōng shè lì bù shàng shū zǒng jiān dōng gōng bīng jìn wèi shàng shū yòu pú yè réng lǐng xuǎn
俄检校侍中， 摄吏部尚书，总监东宫兵，进位尚书右仆射，仍领选。
yǔ xuán líng gòng guǎn cháo zhèng yǐn shì xián zhě xià bù xiào xián de zhí dāng shí hào rán guī zhòng
与玄龄共筦朝政，引士贤者，下不肖，咸得职，当时浩然归重。
jiān chá yù shǐ chén shī hé shàng bá shì lùn wèi yī rén bù kě zǒng shù zhí yīn kǎi fěng rú huì děng
监察御史陈师合上《拔士论》，谓一人不可总数职，阴剀讽如晦等。
dì yuē xuán líng rú huì bù yǐ xūn jiù jìn tè qí cái kě yǔ zhì tiān xià zhě shī hé yù yǐ cǐ lí jiàn wú jūn chén yá
帝曰：“玄龄、如晦不以勋旧进，特其才可与治天下者，师合欲以此离间吾君臣邪？
chì lǐng biǎo
”斥岭表。
jiǔ zhī yǐ jí cí zhí zhào gěi cháng fèng jiù dì yī hou zhī shǐ dào xiāng zhǔ
久之，以疾辞职，诏给常俸就第，医候之使道相属。
huì bìng lì zhào huáng tài zǐ jiù wèn dì qīn zhì qí jiā fǔ zhī gěng sè
会病力，诏皇太子就问， 帝亲至其家，抚之梗塞。
jí wèi luàn zhuó qí zi zuǒ qiān niú gòu jiān shàng shě fèng yù
及未乱，擢其子左千牛构兼尚舍奉御。
hōng nián sì shí liù dì kū wèi tòng zèng kāi fǔ yí tóng sān sī
薨，年四十六，帝哭为恸，赠开府仪同三司。
jí zàng jiā sī kōng shì yuē chéng
及葬，加司空，谥曰成。
shǒu zhào yú shì nán lēi wén yú bēi shǐ yán jūn chén tòng dào yì
手诏虞世南勒文于碑，使言君臣痛悼意。
tā rì shí guā měi chuò qí bàn diàn yān
它日，食瓜美，辍其半奠焉。
cháng cì xuán líng huáng yín dài yuē rú huì yǔ gōng tóng fǔ zhèn jīn dú jiàn gōng
尝赐玄龄黄银带，曰：“如晦与公同辅朕，今独见公。
xuàn rán liú lèi yuē shì fu huáng yín guǐ shén wèi zhī
”泫然流泪曰：“世傅黄银鬼神畏之。
gèng qǔ jīn dài qiǎn xuán líng sòng qí jiā
”更取金带，遣玄龄送其家。
hòu hū mèng rú huì ruò píng shēng míng rì wèi xuán líng yán zhī chì suǒ yù zhuàn wǎng jì
后忽梦如晦若平生，明日为玄龄言之，敕所御馔往祭。
míng nián zhī xiáng qiǎn shàng gōng láo wèn qī zǐ guó fǔ guān zuǒ yì bù zhī ba ēn lǐ wú shǎo shuāi
明年之祥，遣尚宫劳问妻子，国府官佐亦不之罢，恩礼无少衰。
hòu zhào gōng chén shì xí zhuī zèng mì zhōu cì shǐ xǐ guó lái
后诏功臣世袭，追赠密州刺史，徙国莱。
fāng wèi xiāng shí tiān xià xīn dìng tái gé zhì dù xiàn wù róng diǎn lǜ èr rén tǎo cái
方为相时，天下新定，台阁制度，宪物容典，率二人讨裁。
měi yì shì dì suǒ xuán líng bì yuē fēi rú huì mò chóu zhī
每议事帝所，玄龄必曰：“非如晦莫筹之。
jí rú huì zhì zú yòng xuán líng cè yě
”及如晦至，卒用玄龄策也。
gài rú huì cháng yú duàn ér xuán líng shàn móu liǎng rén shēn xiāng zhī gù néng tóng xīn jì móu yǐ zuǒ yòu dì dāng shì yǔ liáng xiāng bì yuē fáng dù yún
盖如晦长于断，而玄龄善谋， 两人深相知，故能同心济谋，以佐佑帝，当世语良相，必曰房、杜云。
gòu wèi cí zhōu cì shǐ
构位慈州刺史。
cì zǐ hé xìng bào guǐ bù xún fǎ shàng chéng yáng gōng zhǔ guān zhì shàng chéng fèng yù fēng xiāng yáng jùn gōng
次子荷，性暴诡不循法，尚城阳公主，官至尚乘奉御，封襄阳郡公。
chéng qián móu fǎn hé yuē láng yá yán lì rén shàn xīng shù yán tiān yǒu biàn yi jiàn dà shì bì xià dāng wèi tài shàng huáng
承干谋反，荷曰：“琅邪颜利仁善星数，言天有变，宜建大事，陛下当为太上皇。
qǐng chēng jí shàng bì lín wèn kě yǐ dé zhì
请称疾，上必临问，可以得志。
jí bài zuò zhū
”及败，坐诛。
lín xíng yì xiàng xuān ào
临刑，意象轩骜。
gòu yǐ lèi biǎn sǐ lǐng biǎo
构以累贬死岭表。
rú huì dì chu kè shǎo shàng qí jié yǔ shū fù yān jiē méi yú wáng shì chōng
如晦弟楚客，少尚奇节，与叔父淹皆没于王世充。
yān yǔ rú huì yǒu xì zèn qí xiōng shā zhī bìng qiú chu kè bīn sǐ
淹与如晦有隙，谮其兄杀之， 并囚楚客濒死。
shì chōng píng yān dāng zhū
世充平，淹当诛。
chu kè qǐng yú rú huì bù xǔ
楚客请于如晦，不许。
chu kè yuē shū cán xiōng jīn xiōng yòu qì shū mén nèi jǐ jǐn qǐ bù tòng zāi
楚客曰：“叔残兄，今兄又弃叔，门内几尽，岂不痛哉！
rú huì gǎn wù qǐng zhī gāo zǔ de shì
”如晦感悟，请之高祖，得释。
fāng jiàn chéng nán zuò chu kè dùn shè sōng shān
方建成难作，楚客遁舍嵩山。
zhēn guàn sì nián zhào wèi jǐ shì zhōng
贞观四年，召为给事中。
tài zōng yuē jūn jū shān shì zhī yǐ wèi fēi zǎi xiàng bù qǐ qú rán yá
太宗曰：“君居山似之矣，谓非宰相不起，渠然邪？
fu zǒu yuǎn zhě zì jìn rén bù xù wú guān huàn cái bù fù
夫走远者自近，人不恤无官，患才不副。
ér xiōng yǔ wǒ yì zhī yī xīn zhě ěr dāng rú xiōng shì wú ér fǔ wǒ
而兄与我异支一心者，尔当如兄事吾而辅我。
chu kè dùn shǒu xiè yīn zhuó wèi zhōng láng jiàng
”楚客顿首谢，因擢为中郎将。
měi rù zhí jìn xī bù shì zhàng dì zhī ér láo zhī jìn pú zhōu cì shǐ zhèng yǒu néng míng xǐ yíng zhōu
每入直，尽夕不释杖，帝知而劳之，进蒲州刺史，政有能名，徙瀛州。
hòu wèi wèi wáng fǔ zhǎng shǐ qiān gōng bù shàng shū shè fǔ shì yǐ wēi sù wén
后为魏王府长史，迁工部尚书，摄府事，以威肃闻。
chuāi dì yì báo chéng qián nǎi wèi wáng xié mèi yòng shì chén shù yán wáng cōng ruì kě wèi sì rén huò yǐ wén dì yǐn huì
揣帝意薄承干，乃为王谐媚用事臣，数言王聪睿可为嗣，人或以闻，帝隐恚。
jí wáng biǎn jué bào qí zuì yǐ rú huì gōng miǎn sǐ fèi yú jiā zhōng qián huà lìng
及王贬爵，暴其罪，以如晦功免死，废于家，终虔化令。
yān zì zhí lǐ cái biàn duō wén yǒu měi míng
淹，字执礼，材辩多闻，有美名。
duò kāi huáng zhōng yǔ qí you wéi fú sì móu yuē shàng hǎo yòng yǐn mín sū wēi yǐ yǐn zhě zhào de měi guān
隋开皇中，与其友韦福嗣谋曰：“上好用隐民，苏威以隐者召，得美官。
nǎi gòng rù tài bái shān wèi bù shì zhě
”乃共入太白山，为不仕者。
wén dì è zhī zhé shù jiāng biǎo
文帝恶之，谪戍江表。
shè hái gāo xiào jī wèi yōng zhōu sī mǎ jiàn shòu chéng fèng láng zhuó lèi yù shǐ zhōng chéng
赦还，高孝基为雍州司马，荐授承奉郎，擢累御史中丞。
wáng shì chōng jiàn hào shǔ shǎo lì bù pō qīn jìn yòng shì
王世充僭号，署少吏部， 颇亲近用事。
luò yáng píng bù dé diào yù wǎng shì yǐn tài zǐ
洛阳平，不得调，欲往事隐太子。
shí fēng lún lǐng xuǎn yǐ shěn fáng xuán líng xuán líng kǒng shī zhī bái qín wáng yǐn wèi tiān cè fǔ bīng cáo cān jūn wén xué guǎn xué shì
时封伦领选，以谂房玄龄，玄龄恐失之，白秦王，引为天策府兵曹参军、文学馆学士。
cháng shì yàn fù shī yóu gōng cì yín zhōng
尝侍宴，赋诗尤工，赐银钟。
qìng zhōu zǒng guǎn yáng wén gàn fǎn cí lián tài zǐ guī zuì yān jí wáng guī wéi tǐng bìng liú yuè guī wáng zhī qí wū xiǎng huáng jīn sān bǎi liǎng
庆州总管杨文干反，辞连太子，归罪淹及王珪、韦挺，并流越巂，王知其诬，饷黄金三百两。
jí jiàn zuò zhào wèi yù shǐ dài fū fēng ān jí jùn gōng shí sì bǎi hù
及践阼，召为御史大夫，封安吉郡公，食四百户。
yān jiàn yán zhū sī wén ān jī qī qǐng yǐ yù shǐ jiǎn cù
淹建言诸司文桉稽期， 请以御史检促。
tài zōng yǐ wèn pú yè fēng lún lún yuē shè guān gè yǐ qí shì zhì yù shǐ hé bù fǎ ér suǒ ān qiú cī shì tài kē qiě qīn guān
太宗以问仆射封伦，伦曰：“设官各以其事治，御史劾不法，而索桉求疵，是太苛，且侵官。
yān hēi rán
”淹嘿然。
dì yuē hé bù shēn zhí
帝曰：“何不申执？
duì yuē lún suǒ yǐn guó dà tǐ chén fú qí yì yòu hé yán
”对曰：“伦所引国大体，臣伏其议，又何言？
dì yuè yǐ zī bó liàn dì chì dōng gōng yí diǎn bù zuì xī tīng yān cái dìng
”帝悦，以资博练，帝敕东宫仪典簿最悉听淹裁订。
é jiǎn xiào lì bù shàng shū cān yù cháo zhèng
俄检校吏部尚书，参豫朝政。
suǒ jiàn yíng sì shí rén hòu jiē zhī míng
所荐赢四十人，后皆知名。
cháng bái zhì huái dào kě yòng dì wèn zhuàng
尝白郅怀道可用，帝问状。
yān yuē huái dào jí duò shí wèi lì bù zhǔ shì fāng yáng dì xìng jiāng dū qún chén yíng ā dú huái dào zhí bù kě
淹曰：“怀道及隋时位吏部主事，方炀帝幸江都，群臣迎阿，独怀道执不可。
dì yuē qīng shí hé yún
”帝曰： “卿时何云？
yuē chén yǔ zhòng
”曰：“臣与众。
dì zhé yuē shì jūn yǒu fàn wú yǐn qīng zhí huái dào zhě hé bù dǎng yán
”帝折曰：“事君有犯无隐，卿直怀道者，何不谠言？
xiè yuē chén wèi xià yòu gù jiàn bù cóng tú sǐ wú yì
”谢曰：“臣位下，又顾谏不从，徒死无益。
dì yuē nèi yǐ jūn bù zú jiàn shàng hé shì
”帝曰：“内以君不足谏，尚何仕？
shí duò sù wàng duò shì zhōng hu
食隋粟忘隋事，忠乎？
yīn gù qún chén gōng děng wèi hé
”因顾群臣：“公等谓何？
wáng guī yuē bǐ gàn jiàn ér sǐ kǒng zǐ chēng rén xiè yě jiàn yì sǐ zé yuē mín zhī duō pì wú zì lì pì
”王珪曰：“比干谏而死， 孔子称仁，泄冶谏亦死，则曰：‘民之多僻，无自立辟。
lù zhòng zé shēn cóng gǔ zé rán
’禄重责深，从古则然。
dì xiào yuē qīng zài duò bù jiàn yi zhì
” 帝笑曰：“卿在隋不谏，宜置。
shì chōng qīn rèn hú bù yán
世充亲任，胡不言？
duì yuē gù cháng yán bú jiàn yòng
”对曰：“固尝言，不见用。
dì yuē shì chōng bì jiàn shì fēi qīng ruò hé ér miǎn
” 帝曰：“世充愎谏饰非，卿若何而免？
yān cí qióng bù dé duì
”淹辞穷不得对。
dì miǎn yuē jīn rèn qīng yǐ kě yǒu jiàn wèi
帝勉曰：“今任卿已，可有谏未？
dá yuē gù sǐ wú yǐn
”答曰：“顾死无隐。
zhēn guàn èr nián jí dì wèi lín wèn
”贞观二年疾，帝为临问。
zú zèng shàng shū yòu pú yè shì yuē xiāng
卒，赠尚书右仆射，谥曰襄。
shǐ yān diǎn èr zhí guì zhòng yú cháo yǐ ér wáng qīng bái míng huò jī dāng shì
始，淹典二职，贵重于朝矣，而亡清白名，获讥当世。
zi jìng tóng xí jué guān zhì hóng lú qīng
子敬同袭爵，官至鸿胪卿。
rú huì wǔ shì sūn yuán yǐng zhēn yuán mò jí jìn shì dì yòu zhuó hóng cí
如晦五世孙元颖，贞元末及进士第，又擢宏词。
shù cóng shǐ fǔ pì shǔ shāo yǐ yòu bǔ quē wèi hàn lín xué shì mǐn wén cí xiàn zōng tè suǒ shǎng huan
数从使府辟署，稍以右补阙为翰林学士，敏文辞，宪宗特所赏欢。
wú yuán jì píng lùn shū zhào qín qiān sī xūn yuán wài láng zhī zhì gào
吴元济平，论书诏勤，迁司勋员外郎，知制诰。
mù zōng yǐ yuán yǐng duō shí cháo zhāng yóu bèi chǒng bài zhōng shū shè rén hù bù shì láng wéi xué shì chéng zhǐ yǐ běn guān tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì jiàn ān xiàn nán
穆宗以元颖多识朝章，尤被宠，拜中书舍人、户部侍郎，为学士承旨，以本官同中书门下平章事，建安县男。
zì dì jí wèi bù yuè suì zhì zǎi xiàng jìn shēn hài yì
自帝即位，不阅岁至宰相，晋绅骇异。
fu zài qī chū wèi jiàn nán xi chuān jié dù shǐ tóng píng zhāng shì dì wèi yù ān fú mén lín jiàn
甫再期，出为剑南西川节度使、同平章事，帝为御安福门临饯。
jìng zōng jiāo pì bù jūn yuán yǐng měi yù zhōng dì yì yǐ gù xìng nǎi qiǎo suǒ zhēn yì xiàn zhī zhǒng xiāng niè yú dào bǎi gōng zào zuò wú chéng liǎn qǔ kē zhòng zhì xuē jūn shí yǐ zhù póu chù
敬宗骄僻不君，元颖每欲中帝意以固幸，乃巧索珍异献之，踵相蹑于道，百工造作无程，敛取苛重，至削军食以助裒畜。
yòu gěi yǔ bù shí róng rén hán jī nǎi yǎng zú mán jiǎo
又给与不时，戎人寒饥，乃仰足蛮徼。
yú shì rén rén zī kǔ fǎn wèi mán nèi chān róng bèi bù xiū
于是人人咨苦，反为蛮内觇，戎备不修。
dà hé sān nián nán zhào chéng xū xí róng guī děng zhōu zhū zhūn wén zéi zhì zhé kuì shù zhě wèi xiāng dǎo suì rù chéng dū
大和三年，南诏乘虚袭戎、巂等州，诸屯闻贼至，辄溃，戍者为乡导，遂入成都。
yǐ fu chéng yuán yǐng shàng bù zhī nǎi lǜ zuǒ yòu yīng yá chéng yǐ shǒu
已傅城，元颖尚不知，乃率左右婴牙城以守。
zéi dà lüè fén fú guō cán zhī liú shù rì qù shǔ zhī bǎo huò gōng qiǎo zǐ nǚ jǐn yǐ
贼大掠，焚郛郭，残之，留数日去，蜀之宝货、工巧、子女尽矣。
chū yuán yǐng jì pò jiāng tǐng shēn zǒu huì jiù zhì nǎi zhǐ
初，元颖计迫，将挺身走，会救至乃止。
wén zōng qiǎn shǐ zhě lín fǔ nán zhào nán zhào shàng yán shǔ rén qí wǒ zhū nüè shuài bù néng kè qǐng bì xià zhū zhī yǐ xiè shǔ rén
文宗遣使者临抚南诏，南诏上言：“蜀人祈我诛虐帅， 不能克，请陛下诛之，以谢蜀人。
yóu shì biǎn shào zhōu cì shǐ
”由是贬邵州刺史。
yì zhě bù yàn chì wèi xún zhōu sī mǎ
议者不厌，斥为循州司马。
guān shǔ cuī huáng hé gàn yǎn lú bìng xī duó zhì fēn zhú zhī
官属崔璜、纥干𪩘、卢并悉夺秩，分逐之。
yuán yǐng sǐ yú biǎn suǒ nián liù shí sì
元颖死于贬所，年六十四。
jiāng zhōng biǎo gài zèng guān qǐ guī zàng
将终，表丐赠官，乞归葬。
zhào zèng hú zhōu cì shǐ
诏赠湖州刺史。
yuán yǐng yǔ lǐ dé yù shàn huì chāng chū dé yù dāng guó yīn shè lìng fù qí guān
元颖与李德裕善，会昌初，德裕当国，因赦令复其官。
dì yuán jiàng zhōng tài zǐ bīn kè
弟元绛，终太子宾客。
yuán jiàng zi shěn quán
元绛子审权。
shěn quán zì yīn héng dì jìn shì pì zhè xi mù fǔ
审权，字殷衡，第进士，辟浙西幕府。
jǔ bá cuì zhōng wèi yòu shí yí
举拔萃中，为右拾遗。
xuān zōng shí rù hàn lín wéi xué shì lèi qiān bīng bù shì láng xué shì chéng zhǐ
宣宗时，入翰林为学士，累迁兵部侍郎、学士承旨。
yì zōng lì jìn tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì zài qiān mén xià shì láng chū wèi zhèn hǎi jūn jié dù shǐ tóng píng zhāng shì
懿宗立，进同中书门下平章事，再迁门下侍郎， 出为镇海军节度使、同平章事。
páng xūn luàn xú zhōu shěn quán yǔ líng hú táo cuī xuàn lián shī jǐ jiǎo kuì sù xiāng xián wáng shī lài jì
庞勋乱徐州，审权与令狐绹、崔铉连师掎角，馈粟相衔，王师赖济。
xūn pò jìn jiǎn jiào sī kōng rù wèi shàng shū zuǒ pú yè xiāng yáng jùn gōng
勋破，进检校司空，入为尚书左仆射、襄阳郡公。
jì lǐng hé zhōng zhōng wǔ jié dù shǐ
继领河中、忠武节度使。
zú zèng tài zǐ tài shī shì yuē dé
卒，赠太子太师，谥曰德。
shěn quán qīng zhòng guǎ yán xìng zhǎng hòu jū hàn lín zuì jiǔ zhōng bù lòu jìn jìn yǔ
审权清重寡言，性长厚，居翰林最久，终不漏禁近语。
zài fāng zhèn shì shì yǒu cháng chǔ yào fēi rì rù wèi shǐ jiù nèi qǐn
在方镇，视事有常处，要非日入未始就内寝。
zuò bì liǎn rèn cháng ruò duì dà bīn kè
坐必敛衽，常若对大宾客。
huò zhòu rì shǎo xī zé gù zhí jiāng jiě lián
或昼日少息，则顾直将解帘；
jí páng wú rén zì qǐ chè gōu shǒu yōng lián xú xià nǎi tuì
即旁无人，自起彻钩，手拥帘徐下，乃退。
yǔ dù cóng jù wèi jiàng xiàng cóng xiān jìn gù shì wèi shěn quán wèi xiǎo dù gōng
与杜悰俱位将相，悰先进，故世谓审权为“小杜公”。
zi ràng néng zì qún yì zhuó jìn shì dì cóng xuān wǔ wáng duó fǔ wèi tuī guān yǐ cháng ān wèi wèi jí xián xiào lǐ
子让能，字群懿，擢进士第，从宣武王铎府为推官，以长安尉为集贤校理。
sàng mǔ yǐ xiào wén
丧母，以孝闻。
yòu pì liú yè niú wèi èr fǔ shāo jìn bīng bù yuán wài láng
又辟刘邺、牛蔚二府，稍进兵部员外郎。
xiāo gòu lǐng dù zhī yǐn pàn dù zhī àn
萧遘领度支，引判度支按。
xī zōng shòu shǔ bēn yè xíng zài sān qiān zhōng shū shè rén zhào wèi hàn lín xué shì
僖宗狩蜀，奔谒行在，三迁中书舍人，召为翰林学士。
fāng guān dōng bīng xìng diào fā suí lái shū zhào cóng hào ràng néng sī jīng mǐn fán hào lìng xíng xià chǔ shì zhí jī wú suǒ yí suàn dì yǐ zhòng zhī
方关东兵兴，调发绥徕，书诏丛浩，让能思精敏，凡号令行下，处事值机，无所遗算，帝倚重之。
cóng hái jīng shī zài qiān bīng bù shàng shū fēng jiàn píng xiàn zi
从还京师， 再迁兵部尚书，封建平县子。
li kè yòng bīng zhì dì yè chū fèng xiáng cāng huáng wú zhī zhě
李克用兵至，帝夜出凤翔，苍黄无知者。
ràng néng fāng zhí tú bù cóng shí yú lǐ de yí mǎ chǐ shēn wèi dí chéng zhī
让能方直，徒步从十余里，得遗马， 褫绅为靮乘之。
zhū méi bīng bī shèng yú dì zǒu bǎo jī dú ràng néng cóng
朱玫兵逼乘舆，帝走宝鸡，独让能从。
yì rì kǒng wěi děng nǎi zhì
翌日，孔纬等乃至。
é ér jìn shòu liáng
俄而进狩梁。
shì shí zhàn dào wéi shān nán shí jūn shè suǒ huǐ tiān zǐ jiān guān yǎn sè ràng néng wèi cháng zàn qù cè
是时栈道为山南石君涉所毁，天子间关崄涩，让能未尝暂去侧。
dì láo yuē zhèn shī dào zài yí zōng miào
帝劳曰： “朕失道，再遗宗庙。
fāng jiān nán shí qīng bù shǎo shě zhèn gài gǔ suǒ wèi zhōng yú suǒ shì yá
方艰难时，卿不少舍朕，盖古所谓忠于所事邪！
ràng néng dùn shǒu yuē chén shì méng guó hòu ēn bì xià bù yǐ chén bù xiào shǐ hàn mù yǔ lín nàn gǒu miǎn chén zhī chǐ yě
”让能顿首曰：“臣世蒙国厚恩，陛下不以臣不肖，使扞牧圉，临难苟免，臣之耻也。
dì cì bāo zhōng zhuó bīng bù shì láng tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì
”帝次褒中，擢兵部侍郎、同中书门下平章事。
yú shí sì xiāng wáng yūn jí wěi wèi qiáng fān dà zhèn fù zhě yǐ shí bā gòng fù bù shū xíng zài wú yǐ bèi shǎng láo wèi bīng wǎng wǎng fá shí jūn chén bó shǒu wú tā cè
于时，嗣襄王煴即伪位，强籓大镇附者已十八，贡赋不输行在，无以备赏劳， 卫兵往往乏食，君臣搏手无它策。
ràng néng jiàn qiǎn dà shǐ rù hé zhōng yǐ yù wáng zhòng róng zhòng róng guǒ fèng zhào
让能建遣大使入河中，以谕王重荣，重荣果奉诏。
yǐ ér jīng shī píng jìn zhōng shū shì láng xǐ fēng xiāng yáng jùn gōng
已而京师平，进中书侍郎，徙封襄阳郡公。
guān lì duō wū wěi shǔ yǒu sī jiē yù lùn sǐ ràng néng yǐ xié cóng bù zú shēn zhì gù zhēng zhī duō suǒ quán dài
官吏多污伪署，有司皆欲论死，让能以胁从不足深治，固争之，多所全贷。
zhāo zōng lì jìn shàng shū zuǒ pú yè jìn guó gōng cì tiě quàn lèi jìn tài wèi
昭宗立，进尚书左仆射、晋国公，赐铁券，累进太尉。
li mào zhēn shǒu fèng xiáng zì dà shùn hòu bīng jìn qiáng shì yǒu gōng bù fèng fǎ cháo tíng ruò fú néng zhì
李茂贞守凤翔，自大顺后兵浸强，恃有功，不奉法，朝廷弱，弗能制。
huì yáng fù gōng zǒu shān nán mào zhēn yù jiān yǒu liáng hàn qǐng yǐ shī wèn zuì wèi bào ér bīng chū dì fèn qí zhuān rán bù de yǐ cóng zhī
会杨复恭走山南，茂贞欲兼有梁、汉，请以师问罪，未报而兵出，帝忿其专，然不得已从之。
shān nán píng zhào mào zhēn lǐng xìng yuán wǔ dìng ér yǐ xú yàn ruò wéi fèng xiáng jié dù shǐ fēn guǒ láng zhōu lì wǔ dìng jūn
山南平，诏茂贞领兴元、武定，而以徐彦若为凤翔节度使，分果、阆州隶武定军。
mào zhēn yuàn bù fù zhèn shàng zhāng yǔ bèi màn
茂贞怨，不赴镇，上章语悖慢。
yòu yí shū ràng néng dǐ zé yǐ wéi zhù shǒu liàng wéi luàn yì zhōng chén duó jǐ gōng qí yán chǒu sì
又诒书让能诋责，以为助守亮为乱，抑忠臣， 夺己功，其言丑肆。
jīng shī xiōng jù rì shù qiān rén shǒu quē xià hou zhōng wèi xī mén zhòng suì chū qǐng yǔ mào zhēn fèng xiáng de wèi bǎi xìng jì
京师匈惧，日数千人守阙下，候中尉西门重遂出，请与茂贞凤翔地，为百姓计。
dá yuē shì chū zǎi xiāng wǒ wú yù
答曰：“事出宰相，我无预。
mào zhēn yì yuàn
”茂贞益怨。
dì nù zhào ràng néng jì yì qiě qù diào fā jīng yuè bù jiù dì
帝怒，诏让能计议， 且趣调发，经月不就第。
shí zǎi xiāng cuī zhāo wěi yīn jié mào zhēn jí wáng xíng yú ràng néng suǒ yán xī lòu zhī mào zhēn nǎi yǐ jiàn ér shù bǎi zá shì rén hou zhāo wěi yǔ zhèng yán chāng guī dì yōng jiān yú zào yuē fèng xiáng wú zuì xìng gōng bù jiā tǎo yǐ zhèn jīng dū niǎn
时宰相崔昭纬阴结茂贞及王行瑜，让能所言悉漏之，茂贞乃以健儿数百杂市人， 候昭纬与郑延昌归第，拥肩舆噪曰：“凤翔无罪，幸公不加讨以震惊都辇！
zhāo wěi yuē shàng wěi dù tài wèi wú děng hé zhī
”昭纬曰：“上委杜太尉，吾等何知？
shì rén bù shí shú wèi tài wèi jí tóu wǎ shí wàng jī zhāo wěi děng zǒu ér miǎn suì sàng qí yìn
”市人不识孰为太尉，即投瓦石妄击，昭纬等走而免，遂丧其印。
dì yù nù bǔ shǒu è zhū zhī
帝愈怒，捕首恶诛之。
jīng shī zhēng bì luàn táo shān gǔ jiān
京师争避乱，逃山谷间。
ràng néng jiàn dì yuē mào zhēn gù yi zhū rán dà dào shì qù fèng xiáng guó xī mén yòu bì xià xīn jí wèi yuàn shǎo kuān jiǎ yǐ zhēn yuán gù shì gū xī zhī bù kě shǐ yuàn wàng
让能谏帝曰：“茂贞固宜诛，然大盗适去，凤翔国西门，又陛下新即位，愿少宽假，以贞元故事姑息之，不可使怨望。
dì yuē jīn zhào lìng bù chū chéng mén guó zhì ráo ruò jiǎ shēng tòng kū shí yě
”帝曰：“今诏令不出城门，国制桡弱，贾生恸哭时也。
zhèn gù yǎn yǎn dù rì zuò guān cǐ yá
朕顾奄奄度日，坐观此邪！
qīng wèi wǒ tú zhī zhèn zì yǐ bīng shǔ zhū wáng
卿为我图之，朕自以兵属诸王。
ràng néng yuē bì xià yù xuē dí jiàn màn gāng zhǔ wēi lóng wáng shì cǐ zhōng wài dà chén suǒ yí gòng chéng zhī bù yí zhuān rèn chén
”让能曰：“陛下欲削涤僭嫚， 刚主威，隆王室，此中外大臣所宜共成之，不宜专任臣。
dì yuē qīng yuán fǔ xiū qi yǔ wǒ jūn hé suǒ bì
”帝曰：“卿，元辅，休戚与我均，何所避？
qì yuē chén wèi zǎi xiàng suǒ yǐ wèi qǐ hái gǔ zhě sī yǒu yǐ bào bì xià gǎn jì shēn hu
”泣曰：“臣位宰相，所以未乞骸骨者，思有以报陛下，敢计身乎！
qiě bì xià zhī xīn xiàn zǔ xīn yě dàn shí yǒu suǒ wèi biàn
且陛下之心，宪祖心也，但时有所未便。
tā rì chén méng zhāo cuò zhī zhū gù bù zú mǐ qī guó huàn rán gǎn bù fèng zhào
它日臣蒙晁错之诛，顾不足弭七国患，然敢不奉诏！
jǐng fú èr nián yǐ sì tán wáng wèi zhāo tǎo shǐ shén cè jiāng li jīn suì fù zhī lǜ shī sān wàn sòng yàn ruò zhào zhèn
景福二年，以嗣覃王为招讨使，神策将李钅岁副之，率师三万送彦若赵镇。
zhāo wěi nèi wèi yǒu gōng mì yǔ mào zhēn yuē shàng bù xǐ bīng yī chū tài wèi
昭纬内畏有功，密语茂贞曰：“上不喜兵，一出太尉。
mào zhēn nǎi xī bīng yíng zhàn zhōu zhì tán wáng bài chéng shèng zhì sān qiáo
”茂贞乃悉兵迎战盩厔，覃王败，乘胜至三桥。
ràng néng yuē chén gù yù yán zhī chén qǐng guī sǐ yǐ shū nàn
让能曰：“臣固豫言之，臣请归死以纾难。
dì tì xià bù néng yǐ yuē yǔ qīng jué yǐ
”帝涕下不能已，曰： “与卿决矣！
zài biǎn léi zhōu sī hù cān jūn
”再贬雷州司户参军。
mào zhēn shàng zhù bīng qǐng bì shā zhī nǎi cì sǐ nián wǔ shí sān
茂贞尚驻兵请必杀之，乃赐死，年五十三。
dì yàn lín guān yù shǐ zhōng chéng
弟彦林，官御史中丞；
hóng huī hù bù shì láng jiē jí zhū
弘徽，户部侍郎，皆及诛。
dì tòng zhī hòu zèng tài shī
帝痛之，后赠太师。
zi guāng yì cì zǐ xiǎo bù fù shì
子光乂，次子晓，不复仕。
xiǎo rù liáng guì xiǎn yú shì
晓入梁，贵显于世。
zàn yuē tài zōng yǐ shàng shèng zhī cái qǔ gū duò ràng qún dào tiān xià yǐ píng yòng xuán líng rú huì fǔ zhèng
赞曰：太宗以上圣之才，取孤隋，攘群盗，天下已平，用玄龄、如晦辅政。
xìng dà luàn zhī yú jì gāng diāo chí ér néng xīng pú zhí jiāng shǐ hào lìng diǎn xíng càn rán wǎng bù wán suī shù bǎi nián yóu méng qí gōng kě wèi míng zǎi xiāng
兴大乱之余，纪纲雕弛，而能兴仆植僵，使号令典刑粲然罔不完，虽数百年犹蒙其功， 可谓名宰相。
rán qiú suǒ yǐ zhì zhī zhī jī dǎi bù kě jiàn hé zāi
然求所以致之之迹，逮不可见，何哉？
táng liǔ fāng yǒu yán dì dìng huò luàn ér fáng dù bù yán gōng
唐柳芳有言：“帝定祸乱，而房、杜不言功；
wáng wèi shàn jiàn ér fáng dù ràng qí zhí
王、魏善谏，而房、杜让其直；
yīng wèi shàn bīng ér fáng dù jì yǐ wén
英、卫善兵，而房、杜济以文。
chí zhòng měi xiào zhī jūn
持众美效之君。
shì hòu xīn jìn gèng yòng shì xuán líng shēn chǔ yào dì bù lìn quán shàn shǐ yǐ zhōng cǐ qí chéng lìng míng zhě
是后，新进更用事，玄龄身处要地，不吝权，善始以终，此其成令名者。
liàng qí rán hu
”谅其然乎！
rú huì suī rèn shì rì qiǎn guān xuán líng xǔ yǔ jí dì suǒ qīn kuǎn zé mó móu guǒ yǒu dà guò rén zhě
如晦虽任事日浅，观玄龄许与及帝所亲款，则谟谋果有大过人者。
fāng jūn chén míng liáng zhì yè yì cóng xiāng zī yǐ chéng gù qiān zǎi zhī yù xiāo cáo zhī xūn bù zú jìn yān
方君臣明良，志叶议从，相资以成，固千载之遇，萧、曹之勋，不足进焉。
suī rán zǎi xiàng suǒ yǐ dài tiān zhě yě fǔ zàn mí féng ér cáng zhū yòng shǐ sī rén yóu ér bù zhī fēi míng zhé hé zhēn shì zāi
虽然， 宰相所以代天者也，辅赞弥缝而藏诸用，使斯人由而不知，非明哲曷臻是哉？
bǐ yáng jǐ qǔ míng liǎo rán shǐ hù xiǎo zhě gài fáng dù zhī xì yá
彼扬己取名，了然使户晓者，盖房、杜之细邪！