wèi zhēng
魏征
wèi zhēng zì xuán chéng wèi zhōu qǔ chéng rén
魏征，字玄成，魏州曲城人。
shǎo gū luò tuò qì zī chǎn bù yíng yǒu dà zhì tōng guàn shū shù
少孤，落魄，弃赀产不营，有大志，通贯书术。
duò luàn guǐ wéi dào shì
隋乱，诡为道士。
wǔ yáng jùn chéng yuán bǎo cáng jǔ bīng yīng li mì yǐ zhēng diǎn shū xí
武阳郡丞元宝藏举兵应李密，以征典书檄。
mì de bǎo zàng shū zhé chēng shàn jì wén zhēng suǒ wéi cù zhào zhī
密得宝藏书，辄称善， 既闻征所为，促召之。
zhēng jìn shí cè shuō mì bù néng yòng
征进十策说密，不能用。
wáng shì chōng gōng luò kǒu zhēng jiàn zhǎng shǐ zhèng tǐng yuē wèi gōng suī zhòu shèng ér xiāo jiàng ruì shì sǐ shāng lüè jìn
王世充攻洛口，征见长史郑颋曰： “魏公虽骤胜，而骁将锐士死伤略尽；
yòu fǔ wú jiàn cái zhàn shèng bù shǎng
又府无见财，战胜不赏。
cǐ èr zhě bù kě yǐ zhàn
此二者不可以战。
ruò jùn chí qiào lěi kuàng rì chí jiǔ zéi liáng jǐn qiě qù wǒ zhuī jī zhī qǔ shèng zhī dào yě
若浚池峭垒，旷日持久，贼粮尽且去，我追击之，取胜之道也。
tǐng yuē lǎo rú cháng yǔ ěr
”颋曰：“老儒常语耳！
zhēng bù xiè qù
”征不谢去。
hòu cóng mì lái jīng shī jiǔ zhī wèi zhī míng
后从密来京师，久之未知名。
zì qǐng ān ji shān dōng nǎi zhuó mì shū chéng chí yì zhì lí yáng
自请安辑山东，乃擢秘书丞，驰驿至黎阳。
shí li jī shàng wèi mì shǒu zhēng yǔ shū yuē shǐ wèi gōng qǐ pàn tú zhèn bì dà hū zhòng shù shí wàn wēi zhī suǒ bèi bàn tiān xià rán ér yī bài bù zhèn zú guī táng zhě gù zhī tiān mìng yǒu suǒ guī yě
时李 𪟝尚为密守，征与书曰：“始魏公起叛徒，振臂大呼，众数十万，威之所被半天下， 然而一败不振，卒归唐者，固知天命有所归也。
jīn jūn chù bì zhēng zhī dì bù zǎo zì tú zé dà shì qù yǐ
今君处必争之地，不早自图，则大事去矣！
jī de shū suì dìng jì guī ér dà fā sù kuì huái ān wáng zhī jūn
”𪟝得书，遂定计归，而大发粟馈淮安王之军。
huì dòu jiàn dé xiàn lí yáng huò zhēng wěi bài qǐ jū shè rén
会窦建德陷黎阳，获征，伪拜起居舍人。
jiàn dé bài yǔ péi ju zǒu rù guān yǐn tài zǐ yǐn wèi xiǎn mǎ
建德败，与裴矩走入关，隐太子引为洗马。
zhēng jiàn qín wáng gōng gāo yīn quàn tài zǐ zǎo wéi jì
征见秦王功高，阴劝太子早为计。
tài zǐ bài wáng zé wèi yuē ěr xì wú xiōng dì nài hé
太子败，王责谓曰：“尔阋吾兄弟，奈何？
dá yuē tài zǐ zǎo cóng zhēng yán bù sǐ jīn rì zhī huò
” 答曰：“太子蚤从征言，不死今日之祸。
wáng qì qí zhí wú hèn yì
”王器其直，无恨意。
jí wèi bài jiàn yì dài fū fēng jù lù xiàn nán
即位，拜谏议大夫，封钜鹿县男。
dàng shì shí hé běi zhōu xiàn sù shì yǐn cháo zhě bù zì ān wǎng wǎng cáo fú sī luàn
当是时，河北州县素事隐、巢者不自安，往往曹伏思乱。
zhēng bái tài zōng yuē bù shì zhì gōng huò bù kě jiě
征白太宗曰：“不示至公，祸不可解。
dì yuē ěr xíng ān yù hé běi
”帝曰：“尔行安喻河北。
dào yù tài zǐ qiān niú li zhì ān qí wáng hù jūn li sī xíng chuán sòng jīng shī zhēng yǔ qí fù móu yuē shǔ yǒu zhào gōng fǔ jiù rén pǔ yuán zhī
” 道遇太子千牛李志安、齐王护军李思行传送京师，征与其副谋曰：“属有诏，宫府旧人普原之。
jīn fù zhí sòng zhì ān děng shuí bù zì yí zhě
今复执送志安等，谁不自疑者？
wú shǔ suī wǎng rén bù xìn
吾属虽往，人不信。
jí dài ér hòu wén
”即贷而后闻。
shǐ hái dì yuè rì yì qīn huò yǐn zhì wò nèi fǎng tiān xià shì
使还，帝悦，日益亲，或引至卧内，访天下事。
zhēng yì zì yǐ bù shì yù nǎi zhǎn jìn dǐ yùn wú suǒ yǐn fán èr bǎi yú zòu wú bù kǎi qiē dāng dì xīn zhě
征亦自以不世遇，乃展尽底蕴无所隐，凡二百余奏，无不剀切当帝心者。
yóu shì bài shàng shū yòu chéng jiān jiàn yì dài fū
由是拜尚书右丞，兼谏议大夫。
zuǒ yòu yǒu huǐ zhēng ē dǎng qīn qī zhě dì shǐ wēn yàn bó àn xùn fēi shì
左右有毁征阿党亲戚者，帝使温彦博按讯，非是。
yàn bó yuē zhēng wéi rén chén bù néng zhe xíng jì yuǎn xián yí ér bèi fēi bàng shì yi zé yě
彦博曰：“征为人臣，不能著形迹，远嫌疑，而被飞谤，是宜责也。
dì wèi yàn bó xíng ràng zhēng
”帝谓彦博行让征。
zhēng jiàn dì xiè yuē chén wén jūn chén tóng xīn shì wèi yī tǐ qǐ yǒu zhì zhì gōng shì xíng jī
征见帝，谢曰：“臣闻君臣同心，是谓一体，岂有置至公，事形迹？
ruò shàng xià gòng yóu cí lù bāng zhī xìng sàng wèi kě zhī yě
若上下共由兹路，邦之兴丧未可知也。
dì jué rán yuē wú wù zhī yǐ
”帝矍然，曰：“吾悟之矣！
zhēng dùn shǒu yuē yuàn bì xià bǐ chén wèi liáng chén wú bǐ chén wèi zhōng chén
”征顿首曰：“愿陛下俾臣为良臣，毋俾臣为忠臣。
dì yuē zhōng liáng yì hu
”帝曰：“忠、良异乎？
yuē liáng chén jì qì jiù táo yě
”曰：“良臣，稷、契、咎陶也；
zhōng chén lóng féng bǐ gàn yě
忠臣，龙逢、比干也。
liáng chén shēn hé měi míng jūn dōu xiǎn hào zǐ sūn fu chéng liú zuò wú jiāng
良臣，身荷美名，君都显号，子孙傅承，流祚无疆；
zhōng chén jǐ yīng huò zhū jūn xiàn hūn è sàng guó yí jiā zhǐ qǔ kōng míng
忠臣，己婴祸诛，君陷昏恶，丧国夷家，只取空名。
cǐ qí yì yě
此其异也。
dì yuē shàn
”帝曰：“善。
yīn wèn wèi jūn zhě hé dào ér míng hé shī ér àn
”因问：“为君者何道而明， 何失而暗？
zhēng yuē jūn suǒ yǐ míng jiān tīng yě
”征曰：“君所以明，兼听也；
suǒ yǐ àn piān xìn yě
所以暗，偏信也。
yáo shùn shì pì sì mén míng sì mù dá sì cōng
尧、舜氏辟四门，明四目，达四聪。
suī yǒu gòng gǔn bù néng sāi yě jìng yán yōng wéi bù néng huò yě
虽有共，鮌，不能塞也，靖言庸违，不能惑也。
qín èr shì yǐn cáng qí shēn yǐ xìn zhào gāo tiān xià kuì pàn ér bù dé wén
秦二世身居深宫，偏信赵高，天下散乱而不得闻；
liáng wǔ dì xìn zhū yì hóu jǐng xiàng guān ér bù dé wén
梁武帝信朱异，侯景向关而不得闻；
suí yáng dì xìn yú shì jī zéi biàn tiān xià ér bù dé wén
隋炀帝信虞世基，贼遍天下而不得闻。
gù yuē jūn néng jiān tīng zé jiān rén bù dé yōng bì ér xià qíng tōng yǐ
故曰，君能兼听，则奸人不得壅蔽，而下情通矣。
zhèng rén jī xī nǚ měi ér cái huáng hòu jiàn qǐng wèi chōng huá diǎn cè jù
郑仁基息女美而才，皇后建请为充华，典册具。
huò yán xǔ pìn yǐ
或言许聘矣。
zhēng jiàn yuē bì xià chù tái xiè zé yù mín yǒu liàn yǔ
征谏曰：“陛下处台榭，则欲民有楝宇；
shí gāo liáng zé yù mín yǒu bǎo shì
食膏粱，则欲民有饱适；
gù pín yù zé yù mín yǒu shì jiā
顾嫔御，则欲民有室家。
jīn zhèng yǐ yuē hūn bì xià qǔ zhī qǐ wéi rén fù mǔ yì
今郑已约昏，陛下取之，岂为人父母意！
dì tòng zì jiù jí zhào tíng cè
”帝痛自咎，即诏停册。
zhēn guàn sān nián yǐ mì shū jiān cān yù cháo zhèng
贞观三年，以秘书监参豫朝政。
gāo chāng wáng qǔ wén tài jiāng rù cháo xī yù zhū guó yù yīn wén tài xī qiǎn shǐ zhě fèng xiàn
高昌王曲文泰将入朝，西域诸国欲因文泰悉遣使者奉献。
dì zhào wén tài shǐ rén yàn dá hé gàn yíng zhī
帝诏文泰使人厌怛纥干迎之。
zhēng yuē yì shí wén tài rù cháo suǒ guò gòng nǐ bù néng jù jīn yòu jiā zhū guó yān zé bīn sāi zhōu xiàn yǐ fá zhì zuì zhě zhòng
征曰：“异时文泰入朝，所过供拟不能具， 今又加诸国焉，则濒塞州县以乏致罪者众。
bǐ yǐ shāng gǔ lái zé biān rén wèi zhī lì
彼以商贾来，则边人为之利；
ruò bīn kè zhī zhōng guó xiāo rán hào yǐ
若宾客之， 中国萧然耗矣。
hàn jiàn wǔ shí xī yù qǐng zhì dōu hù sòng shì zǐ guāng wǔ bù xǔ bù yǐ mán yí bì zhōng guó yě
汉建武时，西域请置都护、送侍子，光武不许，不以蛮夷敝中国也。
dì yuē shàn
” 帝曰：“善。
zhuī zhǐ qí zhào
”追止其诏。
yú shì dì jí wèi sì nián suì duàn sǐ èr shí jiǔ jī zhì xíng cuò mǐ dòu sān qián
于是帝即位四年，岁断死二十九，几至刑措，米斗三钱。
xiān shì dì cháng tàn yuē jīn dà luàn zhī hòu qí nán zhì hu
先是，帝尝叹曰： “今大乱之后，其难治乎？
zhēng yuē dà luàn zhī yì zhì pì jī rén zhī yì shí yě
”征曰：“大乱之易治，譬饥人之易食也。
dì yuē gǔ bù yún shàn rén wèi bāng bǎi nián rán hòu shèng cán qù shā yá
”帝曰： “古不云善人为邦百年，然后胜残去杀邪？
dá yuē cǐ bù wéi shèng zhé lùn yě
”答曰：“此不为圣哲论也。
shèng zhé zhī zhì qí yìng rú xiǎng jī yuè ér kě gài bù qí nán
圣哲之治， 其应如响，期月而可，盖不其难。
fēng dé yí yuē bù rán
”封德彝曰：“不然。
sān dài zhī hòu jiāo guǐ rì zī
三代之后，浇诡日滋。
qín rèn fǎ lǜ hàn zá bà dào jiē yù zhì bù néng fēi néng zhì bù yù
秦任法律，汉杂霸道，皆欲治不能，非能治不欲。
zhēng shū shēng hǎo xū lùn tú luàn guó jiā bù kě tīng
征书生，好虚论，徒乱国家，不可听。
zhēng yuē wǔ dì sān wáng bù yì mín yǐ jiào xíng dì dào ér dì xíng wáng dào ér wáng gù suǒ xíng hé rú ěr
”征曰：“五帝、三王不易民以教，行帝道而帝，行王道而王，顾所行何如尔。
huáng dì zhú chī yóu qī shí zhàn ér shèng qí luàn yīn zhì wú wéi
黄帝逐蚩尤，七十战而胜其乱，因致无为。
jiǔ lí hài dé zhuān xū zhēng zhī yǐ kè ér zhì
九黎害德，颛顼征之，已克而治。
jié wèi luàn tāng fàng zhī
桀为乱，汤放之；
zhòu wú dào wǔ wáng fá zhī
纣无道，武王伐之。
tāng wǔ shēn jí tài píng
汤、武身及太平。
ruò rén jiàn jiāo guǐ bù fù fǎn piáo jīn dāng wèi guǐ wèi mèi shàng ān dé ér huà zāi
若人渐浇诡，不复返朴，今当为鬼为魅，尚安得而化哉！
dé yí bù néng duì rán xīn yǐ wéi bù kě
”德彝不能对，然心以为不可。
dì nà zhī bù yí
帝纳之不疑。
zhì shì tiān xià dà zhì
至是，天下大治。
mán yí jūn zhǎng xí yī guān dài dāo sù wèi
蛮夷君长袭衣冠，带刀宿卫。
dōng bó hǎi nán yú lǐng hù hé bù bì xíng lǚ bù jī liáng qǔ gěi yú dào
东薄海，南逾岭，户阖不闭，行旅不赍粮， 取给于道。
dì wèi qún chén yuē cǐ zhēng quàn wǒ xíng rén yì jì xiào yǐ
帝谓群臣曰：“此征劝我行仁义，既效矣。
xī bù lìng fēng dé yí jiàn zhī
惜不令封德彝见之！
é jiǎn jiào shì zhōng jìn jué jùn gōng
俄检校侍中，进爵郡公。
dì xìng jiǔ chéng gōng gōng yù shě wéi chuān gōng xià
帝幸九成宫，宫御舍𣲗川宫下。
pú yè lǐ jìng shì zhōng wáng guī jì zhì lì gǎi guǎn gōng yù yǐ shě jìng guī
仆射李靖、侍中王珪继至，吏改馆宫御以舍靖、珪。
dì wén nù yuē wēi fú yóu shì děng yá
帝闻，怒曰：“威福由是等邪！
hé qīng wǒ gōng rén
何轻我宫人？
zhào bìng àn zhī
”诏并按之。
zhēng yuē jìng guī jiē bì xià fù xīn dà chén gōng rén zhǐ hòu gōng sǎo chú lì ěr
征曰：“靖、珪皆陛下腹心大臣，宫人止后宫扫除隶耳。
fāng dà chén chū guān lì zī cháo tíng fǎ shì
方大臣出，官吏谘朝廷法式；
guī lái bì xià wèn rén jiān jí kǔ
归来，陛下问人间疾苦。
fu guān shè gù jìng děng jiàn guān lì zhī suǒ lì bù kě bù yè yě
夫官舍，固靖等见官吏之所，吏不可不谒也。
zhì gōng rén zé bù rán gòng kuì zhī yú wú suǒ cān chéng
至宫人则不然，供馈之余无所参承。
yǐ cǐ àn lì qiě hài tiān xià ěr mù
以此按吏，且骇天下耳目。
dì wù qǐn bù wèn
”帝悟，寝不问。
hòu yàn dān xiāo lóu jiǔ zhōng wèi zhǎng sūn wú jì yuē wèi zhēng wáng guī shì yǐn tài zǐ cháo cì wáng shí chéng kě wù wǒ néng qì yuàn yòng cái wú xiū gǔ rén
后宴丹霄楼，酒中谓长孙无忌曰：“魏征、王珪事隐太子、巢刺王时，诚可恶， 我能弃怨用才，无羞古人。
rán zhēng měi jiàn wǒ bù cóng wǒ fā yán zhé bù jí yīng hé zāi
然征每谏我不从，我发言辄不即应，何哉？
zhēng yuē chén yǐ shì yǒu bù kě gù jiàn ruò bù cóng zhé yīng kǒng suì xíng zhī
”征曰： “臣以事有不可，故谏，若不从辄应，恐遂行之。
dì yuē dì jí yīng xū bié chén lùn gù bu de
”帝曰：“弟即应，须别陈论， 顾不得？
zhēng yuē xī shùn jiè qún chén ěr wú miàn cóng tuì yǒu hòu yán
”征曰：“昔舜戒群臣：‘尔无面从，退有后言。
ruò miàn cóng kě fāng bié chén lùn cǐ nǎi hòu yán fēi jì sōu suǒ yǐ shì yáo shùn yě
’若面从可，方别陈论， 此乃后言，非稷、搜所以事尧、舜也。
dì dà xiào yuē rén yán zhēng jǔ dòng shū màn wǒ dàn jiàn qí wǔ mèi ěr
”帝大笑曰：“人言征举动疏慢，我但见其妩媚耳！
zhēng zài bài yuē bì xià dǎo chén shǐ yán suǒ yǐ gǎn rán
”征再拜曰：“陛下导臣使言，所以敢然；
ruò bù shòu chén gǎn shù pī nì lín zāi
若不受，臣敢数批逆鳞哉！
shí nián wèi shì zhōng
十年，为侍中。
shàng shū shěng zhì sòng bù jué zhě zhào zhēng píng zhì
尚书省滞讼不决者，诏征平治。
zhēng bù sù xí fǎ dàn cún dà tǐ chǔ shì yǐ qíng rén rén yuè fú
征不素习法，但存大体，处事以情，人人悦服。
jìn zuǒ guāng lù dài fu zhèng guó gōng
进左光禄大夫、郑国公。
duō bìng cí zhí dì yuē gōng dú bú jiàn jīn zài kuàng hé zú guì yá
多病，辞职，帝曰：“公独不见金在鑛何足贵邪？
shàn yě duàn ér wèi qì rén nǎi bǎo zhī
善冶锻而为器，人乃宝之。
zhèn fāng zì bǐ yú jīn yǐ qīng wèi liáng jiàng ér jiā lì yān
朕方自比于金，以卿为良匠而加砺焉。
qīng suī jí wèi jí shuāi yōng dé biàn ěr
卿虽疾，未及衰，庸得便尔？
zhēng kěn qǐng shù què yù láo
”征恳请，数却愈牢。
nǎi bài tè jìn zhī mén xià shěng shì zhào cháo zhāng guó diǎn cān yì dé shī lù cì guó guān fáng gē bìng tóng zhí shì
乃拜特进，知门下省事，诏朝章国典，参议得失，禄赐、国官、防合并同职事。
wén dé huáng hòu jì zàng dì jí yuàn zhōng zuò céng guān yǐ wàng zhāo líng yǐn zhēng tóng shēng zhēng shú shì yuē chén máo hūn bù néng jiàn
文德皇后既葬，帝即苑中作层观，以望昭陵，引征同升，征孰视曰：“臣毛昏，不能见。
dì zhǐ shì zhī zhēng yuē cǐ zhāo líng yá
”帝指示之，征曰：“此昭陵邪？
dì yuē rán
皇帝说：“是的。
zhēng yuē chén yǐ wéi bì xià wàng xiàn líng ruò zhāo líng chén gù jiàn zhī
”征曰：“臣以为陛下望献陵，若昭陵，臣固见之。
dì qì wèi huǐ guān
”帝泣，为毁观。
xún yǐ dìng wǔ lǐ dāng fēng yī zi xiàn nán zhēng qǐng fēng gū xiōng zǐ shū cí
寻以定五礼，当封一子县男， 征请封孤兄子叔慈。
dì chuàng rán yuē cǐ kě yǐ lì sú
帝怆然曰：“此可以励俗。
jí xǔ zhī
”即许之。
hòu xìng luò yáng cì zhāo rén gōng duō suǒ qiǎn zé
后幸洛阳，次昭仁宫，多所谴责。
zhēng yuē duò wéi zé bù xiàn shí huò gòng fèng bù jīng wèi cǐ wú xiàn ér zhì yú wáng
征曰：“隋惟责不献食，或供奉不精，为此无限，而至于亡。
gù tiān mìng bì xià dài zhī zhèng dāng jīng jù jiè yuē nài hé lìng rén huǐ wèi bù shē
故天命陛下代之，正当兢惧戒约，奈何令人悔为不奢。
ruò yǐ wéi zú jīn bù chì zú yǐ
若以为足， 今不啻足矣；
yǐ wéi bù zú wàn cǐ níng yǒu zú yá
以为不足，万此宁有足邪？
dì jīng yuē fēi gōng bù wén cǐ yán
”帝惊曰：“非公不闻此言。
tuì yòu shàng shū yuē
”退又上疏曰：
shū chēng míng dé shèn fá wéi xíng zhī xù
《书》称“明德慎罚”，“惟刑之恤”。
lǐ yuē wéi shàng yì shì wéi xià yì zhī zé xíng bù fán
《礼》曰：“为上易事，为下易知， 则刑不烦。
shàng duō yí zé bǎi xìng huò
”“上多疑，则百姓惑；
xià nán zhī zé jūn zhǎng láo
下难知，则君长劳。
fu shàng yì shì xià yì zhī jūn zhǎng bù láo bǎi xìng bù huò gù jūn yǒu yī dé chén wú èr xīn
”夫上易事，下易知，君长不劳，百姓不惑，故君有一德，臣无二心。
fu xíng shǎng zhī běn zài hu quàn shàn ér chéng è
夫刑赏之本，在乎劝善而惩恶。
dì wáng suǒ yǔ tiān xià huà yī bù yǐ qīn shū guì jiàn ér qīng zhòng zhě yě
帝王所与，天下画一，不以亲疏贵贱而轻重者也。
jīn zhī xíng shǎng huò yóu xǐ nù huò chū hào wù
今之刑赏，或由喜怒，或出好恶。
xǐ zé qín xíng yú fǎ zhōng nù zé qiú zuì yú lǜ wài
喜则矜刑于法中，怒则求罪于律外；
hǎo zé zuān pí chū yǔ è zé xǐ gòu suǒ bān
好则钻皮出羽，恶则洗垢索瘢。
gài xíng làn zé xiǎo rén dào zhǎng shǎng miù zé jūn zǐ dào xiāo
盖刑滥则小人道长，赏谬则君子道消。
xiǎo rén zhī è bù chéng jūn zǐ zhī shàn bù quàn ér wàng zhì ān xíng cuò fēi suǒ wén yě
小人之恶不惩，君子之善不劝，而望治安刑措，非所闻也。
qiě xiá yù ér yán jiē dūn shàng kǒng lǎo
且暇豫而言，皆敦尚孔、老；
zhì yú wēi nù zé zhuān fǎ shēn hán
至于威怒，则专法申、韩。
gù dào dé zhī zhǐ wèi hóng ér qiè báo zhī fēng xiān yáo
故道德之旨未弘，而锲薄之风先摇。
xī zhōu lí shàng xià qí shǒu ér chu fǎ yǐ bì zhāng tāng qīng zhòng qí xīn ér hàn xíng yǐ miù kuàng rén zhǔ ér zì gāo xià hu
昔州犁上下其手而楚法以敝，张汤轻重其心而汉刑以谬，况人主而自高下乎！
qīng zhě fá rén huò yǐ gòng zhāng bù shàn huò bù néng cóng yù jiē fēi zhì zhì zhī jí yě
顷者罚人，或以供张不赡，或不能从欲，皆非致治之急也。
fu guì bù yǔ jiāo qī ér jiāo zì zhì fù bù yǔ shē qī ér shē zì zhì fēi tú yǔ yě
夫贵不与骄期而骄自至，富不与奢期而奢自至，非徒语也。
qiě wǒ zhī suǒ dài shí zài yǒu duò
且我之所代，实在有隋。
yǐ duò fǔ cáng kuàng jīn zhī zī chǔ yǐ duò jiá bīng kuàng jīn zhī shì mǎ yǐ duò hù kǒu kuàng jīn zhī bǎi xìng qiè cháng dù dà céng hé děng jí yān
以隋府藏况今之资储，以隋甲兵况今之士马，以隋户口况今之百姓，挈长度大，曾何等级焉！
rán duò yǐ fù qiáng ér sàng dòng zhī yě
然隋以富强而丧，动之也；
wǒ yǐ pín guǎ ér ān jìng zhī yě
我以贫寡而安， 静之也。
jìng zhī zé ān dòng zhī zé luàn rén jiē zhī zhī fēi yǐn ér nán jiàn wēi ér nán chá yě
静之则安，动之则乱，人皆知之，非隐而难见、微而难察也。
bù dǎo píng yì zhī tu ér zūn fù chē zhī zhé hé zāi
不蹈平易之涂，而遵覆车之辙，何哉？
ān bù sī wēi zhì bù niàn luàn cún bù lǜ wáng yě
安不思危，治不念乱，存不虑亡也。
fāng duò wèi luàn zì wèi bì wú luàn
方隋未乱，自谓必无乱；
wèi wáng zì wèi bì bù wáng
未亡，自谓必不亡。
suǒ yǐ jiá bīng jí dòng yáo yì bù xī yǐ zhì lù rǔ ér bù wù miè wáng zhī suǒ yóu yě qǐ bù āi zāi
所以甲兵亟动，徭役不息，以至戮辱而不悟灭亡之所由也，岂不哀哉！
fu jiān xíng zhī měi è bì jiù zhǐ shuǐ
夫监形之美恶，必就止水；
jiān zhèng zhī ān wēi bì qǔ wáng guó
监‘政之安危，必取亡国。
shī yuē yīn jiàn bù yuǎn zài xià hòu zhī shì
《诗》曰： “殷鉴不远，在夏后之世。
chén yuàn dāng jīn zhī dòng jìng yǐ duò wèi jiàn zé cún wáng zhì luàn kě de ér zhī
臣愿当今之动静，以隋为鉴，则存亡治乱可得而知。
sī suǒ yǐ wēi zé ān yǐ sī suǒ yǐ luàn zé zhì yǐ sī suǒ yǐ wáng zé cún yǐ
思所以危则安矣，思所以乱则治矣，思所以亡则存矣。
cún wáng zhī suǒ zài zài jié shì yù shěng yóu tián xi mǐ lì ba bù jí shèn piān tīng jìn zhōng hòu yuǎn pián nìng ér yǐ
存亡之所在，在节嗜欲，省游畋，息靡丽，罢不急，慎偏听，近忠厚，远便佞而已。
fu shǒu zhī zé yì de zhī shí nán
夫守之则易，得之实难。
jīn jì dé qí suǒ nán qǐ bù néng bǎo qí suǒ yì
今既得其所难，岂不能保其所易？
bǎo zhī bù gù jiāo shē yín yí yǒu yǐ dòng zhī yě
保之不固，骄奢淫泆有以动之也。
dì yàn qún chén jī cuì chí hān lè fù shī
帝宴群臣积翠池，酣乐赋诗。
zhēng fù xī hàn qí zú zhāng yuē zhōng jiè shū sūn lǐ fāng zhī huáng dì zūn
征赋《西汉》，其卒章曰：“终藉叔孙礼，方知皇帝尊。
dì yuē zhēng yán wèi cháng bù yuē wǒ yǐ lǐ
”帝曰：“征言未尝不约我以礼。
tā rì cóng róng wèn yuē bǐ zhèng zhì ruò hé
”它日，从容问曰：“比政治若何？
zhēng jiàn jiǔ chéng píng dì yì yǒu suǒ hū yīn duì yuē bì xià zhēn guàn zhī chū dǎo rén shǐ jiàn
” 征见久承平，帝意有所忽，因对曰：“陛下贞观之初，导人使谏。
sān nián yǐ hòu jiàn jiàn zhě yuè ér cóng zhī
三年以后，见谏者悦而从之。
bǐ yī èr nián miǎn qiǎng shòu jiàn ér zhōng bù píng yě
比一二年，勉强受谏，而终不平也。
dì jīng yuē gōng hé wù yàn zhī
”帝惊曰：“公何物验之？
duì yuē bì xià chū jí wèi lùn yuán lǜ shī sǐ sūn fú qié jiàn yǐ wéi fǎ bù dàng sǐ bì xià cì yǐ lán líng gōng zhǔ yuán zhí bǎi wàn
”对曰：“陛下初即位，论元律师死，孙伏伽谏以为法不当死，陛下赐以兰陵公主园， 直百万。
huò yuē shǎng tài hòu
或曰：‘赏太厚。
dá yuē zhèn jí wèi wèi yǒu jiàn zhě suǒ yǐ shǎng zhī
’答曰：‘朕即位，未有谏者，所以赏之。
cǐ dǎo rén shǐ jiàn yě
’此导人使谏也。
hòu liǔ xióng wàng su duò zī yǒu sī de hé qí wěi jiāng lùn sǐ dài zhòu zòu zuì dāng tú zhí zhī sì wǔ rán hòu shè
后柳雄妄诉隋资，有司得，劾其伪，将论死，戴胄奏罪当徒，执之四五然后赦。
wèi zhòu yuē dì shǒu fǎ rú cǐ bù wèi làn fá
谓胄曰‘弟守法如此，不畏滥罚。
cǐ yuè ér cóng jiàn yě
”此悦而从谏也。
jìn huáng fǔ dé cān shàng shū yán xiū luò yáng gōng láo rén yě
近皇甫德参上书言‘修洛阳宫，劳人也；
shōu dì zū hòu liǎn yě
收地租，厚敛也；
sú shàng gāo jì gōng zhōng suǒ huà yě
俗尚高髻，宫中所化也。
bì xià huì yuē shì zǐ shǐ guó jiā bù yì yī rén bù shōu yī zū gōng rén wú fā nǎi chēng qí yì
’陛下恚曰：‘是子使国家不役一人，不收一租，宫人无发，乃称其意。
chén zòu rén chén shàng shū bù jī qiè bù néng qǐ rén zhǔ yì jī qiè jí jìn shàn bàng
’臣奏：‘人臣上书，不激切不能起人主意，激切即近讪谤。
yú shí bì xià suī cóng chén yán shǎng bó ba zhī yì zhōng bù píng
’于时，陛下虽从臣言，赏帛罢之，意终不平。
cǐ nán yú shòu jiàn yě
此难于受谏也。
dì wù yuē fēi gōng wú néng dào cǐ zhě
”帝悟曰：“非公，无能道此者。
rén kǔ bù zì jué ěr
人苦不自觉耳！
xiān shì dì zuò fēi xiān gōng zhēng shàng shū yuē
先是，帝作飞仙宫，征上疏曰：
duò yǒu tiān xià sān shí yú nián fēng xíng wàn lǐ wēi zhān shū sú yī dàn jǔ ér qì zhī
隋有天下三十余年，风行万里，威詹殊俗，一旦举而弃之。
bǐ yáng dì zhě qǐ è zhì ān xǐ miè wáng zāi
彼炀帝者，岂恶治安、喜灭亡哉？
shì qí fù qiáng bù yú hòu huàn yě
恃其富强，不虞后患也。
qū tiān xià
驱天下，
yì wàn wù
役万物，
yǐ zì fèng yǎng
以自奉养，
zǐ nǚ yù bó shì qiú
子女玉帛是求，
gōng yǔ tái xiè shì shì
宫宇台榭是饰，
yáo yì wú shí
徭役无时，
gān gē bù xiū
干戈不休，
wài shì wēi zhòng
外示威重，
nèi háng xiǎn jì
内行险忌，
chán xié zhě jìn
谗邪者进，
zhōng zhèng zhě tuì
忠正者退，
shàng xià xiāng méng
上下相蒙，
rén bù kān mìng
人不堪命，
yǐ zhì yǔn pǐ fū zhī shǒu
以致殒匹夫之手，
wèi tiān xià xiào
为天下笑。
shèng zhé chéng jī zhěng qí wēi ruò
圣哲乘机，拯其危溺。
jīn gōng guàn tái xiè jǐn jū zhī yǐ
今宫观台榭，尽居之矣；
qí zhēn yì wù jǐn shōu zhī yǐ
奇珍异物，尽收之矣；
jī jiāng shū yuàn jǐn shì yú cè yǐ
姬姜淑媛，尽侍于侧矣；
sì hǎi jiǔ zhōu jǐn wéi chén qiè yǐ
四海九州， 尽为臣妾矣。
ruò néng jiàn bǐ suǒ yǐ wáng niàn wǒ suǒ yǐ de fén bǎo yī huǐ guǎng diàn ān chǔ bēi gōng dé zhī shàng yě
若能鉴彼所以亡，念我所以得，焚宝衣，毁广殿，安处卑宫，德之上也。
ruò chéng gōng bù fèi jí réng qí jiù chú qí bù jí dé zhī cì yě
若成功不废，即仍其旧，除其不急，德之次也。
bù wéi wáng yè zhī jiān nán wèi tiān mìng kě shì yīn jī zēng jiù gān xīn chǐ mí shǐ rén bú jiàn dé ér láo yì shì wén sī wéi xià yǐ
不惟王业之艰难，谓天命可恃， 因基增旧，甘心侈靡，使人不见德而劳役是闻，斯为下矣。
yǐ bào yì bào yǔ luàn tóng dào
以暴易暴，与乱同道。
fu zuò shì bù fǎ hòu wú yǐ guān
夫作事不法，后无以观。
rén yuàn shén nù zé zāi hài shēng
人怨神怒，则灾害生；
zāi hài shēng zé huò luàn zuò
灾害生，则祸乱作；
huò luàn zuò ér néng yǐ shēn míng lìng zhōng xiān yǐ
祸乱作，而能以身名令终鲜矣。
shì suì dà yǔ gǔ luò yì huǐ gōng sì shí jiǔ piào jū rén liù bǎi jiā
是岁，大雨，谷、洛溢，毁宫寺十九，漂居人六百家。
zhēng chén shì yuē
征陈事曰：
chén wén wèi guó jī yú dé lǐ bǎo yú chéng xìn
臣闻为国基于德礼，保于诚信。
chéng xìn lì zé xià wú èr qíng
诚信立，则下无二情；
dé lǐ xíng zé yuǎn zhě lái gé
德礼形，则远者来格。
gù dé lǐ chéng xìn guó zhī dà gāng bù kě sī xū fèi yě
故德礼诚信，国之大纲，不可斯须废也。
chuán yuē jūn shǐ chén yǐ lǐ chén shì jūn yǐ zhōng
传曰：“君使臣以礼，臣事君以忠。
zì gǔ jiē yǒu sǐ mín wú xìn bù lì
” “自古皆有死，民无信不立。
yòu yuē tóng yán ér xìn xìn zài yán qián
”又曰：“同言而信，信在言前；
tóng lìng ér xíng chéng zài lìng wài
同令而行，诚在令外。
rán zé yán ér bù xíng yán bù xìn yě
”然则言而不行，言不信也；
lìng ér bù cóng lìng wú chéng yě
令而不从，令无诚也。
bù xìn zhī yán bù chéng zhī lìng jūn zi fú wèi yě
不信之言，不诚之令，君子弗为也。
zì wáng dào xiū míng mián shí yú zài cāng lǐn yù jī tǔ dì yì guǎng rán ér dào dé bù rì bó rén yì bù rì hòu hé zāi
自王道休明，绵十余载，仓廪愈积，土地益广，然而道德不日博，仁义不日厚， 何哉？
yóu dài xià zhī qíng wèi jǐn chéng xìn suī yǒu shàn shǐ zhī qín ér wú kè zhōng zhī měi
由待下之情，未尽诚信，虽有善始之勤，而无克终之美。
gù pián nìng zhī tú de sì qí qiǎo wèi tóng xīn wèi péng dǎng gào jié wèi zhì gōng qiáng zhí wèi shàn quán zhōng dǎng wèi fěi bàng
故便佞之徒得肆其巧，谓同心为朋党，告讦为至公，强直为擅权，忠谠为诽谤。
wèi zhī péng dǎng suī zhōng xìn kě yí
谓之朋党，虽忠信可疑；
wèi zhī zhì gōng suī jiǎo wěi wú jiù
谓之至公，虽矫伪无咎。
qiáng zhí zhě wèi shàn quán ér bù dé jǐn zhōng dǎng zhě lǜ fěi bàng ér bù gǎn yǔ zhī zhēng
强直者畏擅权而不得尽，忠谠者虑诽谤而不敢与之争。
yíng huò shì tīng yù yú dà dào fáng huà sǔn dé wú sī shèn zhě
荧惑视听，郁于大道，妨化损德，无斯甚者。
jīn jiāng zhì zhì zé wěi zhī jūn zǐ dé shī huò fǎng zhū xiǎo rén shì yù huǐ cháng zài xiǎo rén ér dū zé cháng jiā jūn zǐ yě
今将致治则委之君子，得失或访诸小人，是誉毁常在小人，而督责常加君子也。
fu zhōng zhì zhī rén qǐ wú xiǎo huì rán lǜ bù jí yuǎn suī shǐ jié lì jǐn chéng yóu wèi miǎn qīng bài kuàng nèi huái jiān lì chéng yán shùn zhǐ hu
夫中智之人，岂无小惠，然虑不及远，虽使竭力尽诚，犹未免倾败，况内怀奸利， 承颜顺旨乎？
gù kǒng zǐ yuē jūn zǐ ér bù rén zhě yǒu yǐ wèi yǒu xiǎo rén ér rén zhě
故孔子曰：“君子而不仁者有矣，未有小人而仁者。
rán zé jūn zǐ bù néng wú xiǎo è è bù jī wú hài yú zhèng
”然则君子不能无小恶，恶不积无害于正；
xiǎo rén shí yǒu xiǎo shàn shàn bù jī bù zú yǐ zhōng
小人时有小善，善不积不足以忠。
jīn wèi zhī shàn rén yǐ fù lǜ qí bù xìn hé yì lì zhí mù ér yí qí jǐng zhī qū hu
今谓之善人矣，复虑其不信，何异立直木而疑其景之曲乎？
gù shàng bù xìn zé wú yǐ shǐ xià xià bù xìn zé wú yǐ shì shàng
故上不信则无以使下，下不信则无以事上。
xìn zhī wèi yì dà yǐ
信之为义大矣！
xī qí huán gōng wèn guǎn zhòng yuē wú yù shǐ jiǔ fǔ yú jué ròu fǔ yú zǔ dé wú hài bà hu
昔齐桓公问管仲曰：“吾欲使酒腐于爵，肉腐于俎，得无害霸乎？
guǎn zhòng yuē cǐ gù fēi qí shàn zhě rán wú hài bà yě
”管仲曰： “此固非其善者，然无害霸也。
gōng yuē hé rú ér hài bà
”公曰：“何如而害霸？
yuē bù néng zhī rén hài bà yě
”曰：“不能知人，害霸也；
zhī ér bù néng yòng hài bà yě
知而不能用，害霸也；
yòng ér bù néng rèn hài bà yě
用而不能任，害霸也；
rèn ér bù néng xìn hài bà yě
任而不能信，害霸也；
jì xìn ér yòu shǐ xiǎo rén cān zhī hài bà yě
既信而又使小人参之，害霸也。
jìn zhōng xíng mù bó gōng gǔ jīng nián ér bù néng xià kuì xián lún yuē gǔ zhī sè fū xián lún zhī zhī qǐng wú pí shì dà fū ér gǔ kě de
”晋中行穆伯攻鼓，经年而不能下，馈闲伦曰：“鼓之啬夫， 闲伦知之，请无疲士大夫，而鼓可得。
mù bó bù yīng
”穆伯不应。
zuǒ yòu yuē bù zhé yī jǐ bù shāng yī zú ér gǔ kě de jūn xī bù wéi
左右曰：“不折一戟，不伤一卒，而鼓可得，君奚不为？
mù bó yuē xián lún zhī wéi rén yě nìng ér bù rén
”穆伯曰：“闲伦之为人也，佞而不仁。
ruò shǐ xián lún xià zhī wú bù kě yǐ bù shǎng ruò shǎng zhī shì shǎng nìng rén yě
若使闲伦下之， 吾不可以不赏，若赏之，是赏佞人也。
nìng rén dé zhì shì shǐ jìn guó shě rén ér wèi nìng suī de gǔ ān yòng zhī
佞人得志，是使晋国舍仁而为佞，虽得鼓， 安用之！
fu mù bó liè guó dài fū guǎn zhòng bà zhě zhī zuǒ yóu néng shèn yú xìn rèn yuǎn bì nìng rén kuàng bì xià zhī shàng shèng hu
”夫穆伯，列国大夫，管仲，霸者之佐，犹能慎于信任，远避佞人，况陛下之上圣乎？
ruò yù lìng jūn zi xiǎo rén shì fēi bù zá bì huái zhī yǐ dé dài zhī yǐ xìn lì zhī yǐ yì jié zhī yǐ lǐ rán hòu shàn shàn ér è wù shěn fá ér míng shǎng wú wéi zhī huà hé yuǎn zhī yǒu
若欲令君子小人是非不杂，必怀之以德，待之以信，厉之以义，节之以礼，然后善善而恶恶，审罚而明赏，无为之化何远之有！
shàn shàn ér bù néng jìn è wù ér bù néng qù fá bù jí yǒu zuì shǎng bù jiā yǒu gōng zé wēi wáng zhī qī huò wèi kě bǎo
善善而不能进，恶恶而不能去，罚不及有罪，赏不加有功，则危亡之期或未可保。
dì shǒu zhào jiā dá
帝手诏嘉答。
yú shì fèi míng dé gōng xuán pǔ yuàn cì zāo shuǐ zhě
于是，废明德宫玄圃院赐遭水者。
tā rì yàn qún chén dì yuē zhēn guàn yǐ qián cóng wǒ dìng tiān xià jiān guān cǎo mèi xuán líng gōng yě
它日，宴群臣，帝曰：“贞观以前，从我定天下，间关草昧，玄龄功也。
zhēn guàn zhī hòu nà zhōng jiàn zhèng zhèn wéi wèi guó jiā zhǎng lì zhēng ér yǐ
贞观之后，纳忠谏，正朕违，为国家长利，征而已。
suī gǔ míng chén yì hé yǐ jiā
虽古名臣，亦何以加！
qīn jiě pèi dāo yǐ cì èr rén
”亲解佩刀， 以赐二人。
dì cháng wèn qún chén zhēng yǔ zhū gě liàng shú xián
帝尝问群臣：“征与诸葛亮孰贤？
cén wén běn yuē liàng cái jiān jiàng xiàng fēi zhēng kě bǐ
”岑文本曰：“亮才兼将相，非征可比。
dì yuē zhēng dǎo lǚ rén yì yǐ bì zhèn gōng yù zhì zhī yáo shùn suī liàng wú yǐ kàng
”帝曰：“征蹈履仁义，以弼朕躬，欲致之尧、舜，虽亮无以抗。
shí shàng fēng zhě zhòng huò bù qiè shì dì yàn zhī yù jiā qiáo chù zhēng yuē gǔ zhě lì bàng mù yù wén jǐ guò
时上封者众， 或不切事，帝厌之，欲加谯黜，征曰：“古者立谤木，欲闻己过。
fēng shì qí bàng mù zhī yí hu
封事，其谤木之遗乎！
bì xià sī wén de shī dāng zì qí suǒ chén
陛下思闻得失，当恣其所陈。
yán ér shì hu wèi cháo tíng zhī yì
言而是乎，为朝廷之益；
fēi hu wú sǔn yú zhèng
非乎，无损于政。
dì yuè jiē láo qiǎn zhī
” 帝悦，皆劳遣之。
shí sān nián ā shǐ nà jié shè lǜ zuò luàn yún yáng shí rán zì dōng zhì wǔ yuè bù yǔ zhēng shàng shū jí yán yuē
十三年，阿史那结社率作乱，云阳石然，自冬至五月不雨，征上疏极言曰：
chén fèng shì wéi wò shí yú nián bì xià xǔ chén yǐ rén yì zhī dào shǒu ér bù shī
臣奉侍帷幄十余年，陛下许臣以仁义之道，守而不失；
jiǎn yuē pǔ sù zhōng shǐ fú yū
俭约朴素，终始弗渝。
dé yīn zài ěr bù gǎn wàng yě
德音在耳，不敢忘也。
qǐng nián yǐ lái jìn bù kè zhōng
顷年以来，浸不克终。
jǐn yòng tiáo chén bì wàn fēn yī
谨用条陈，裨万分一。
bì xià zài zhēn guàn chū qīng jìng guǎ yù huà bèi huāng wài
陛下在贞观初，清净寡欲，化被荒外。
jīn wàn lǐ qiǎn shǐ shì suǒ jùn mǎ bìng fǎng guài zhēn
今万里遣使，市索骏马，并访怪珍。
xī hàn wén dì què qiān lǐ mǎ jìn wǔ dì fén zhì tóu qiú
昔汉文帝却千里马，晋武帝焚雉头裘。
bì xià jū cháng lùn yì yuǎn xī yáo shùn jīn suǒ wéi gèng yù chù hàn wén jìn wǔ xià hu
陛下居常论议，远希尧、舜，今所为，更欲处汉文、晋武下乎？
cǐ bù kè zhōng yī jiàn yě
此不克终一渐也。
zǐ gòng wèn zhì rén
子贡问治人。
kǒng zǐ yuē lǐn hu ruò xiǔ suǒ zhī yù liù mǎ
孔子曰：“懔乎若朽索之驭六马。
zǐ gòng yuē hé wèi zāi
” 子贡曰：“何畏哉？
duì yuē bù yǐ dào dǎo zhī zé wú chóu yě ruò hé bù wèi
”对曰：“不以道导之，则吾仇也，若何不畏！
bì xià zài zhēn guàn chū hù mín zhī láo xù zhī rú zi bù qīng yíng wéi
”陛下在贞观初，护民之劳，煦之如子，不轻营为。
qǐng jì shē sì sī yòng rén lì nǎi yuē bǎi xìng wú shì zé yì jiāo láo yì zé yì shǐ
顷既奢肆，思用人力，乃曰：“百姓无事则易骄，劳役则易使。
zì gǔ wèi yǒu bǎi xìng yì lè ér zhì qīng bài zhě hé yǒu nì wèi qí jiāo ér wèi láo yì zāi
”自古未有百姓逸乐而致倾败者，何有逆畏其骄而为劳役哉？
cǐ bù kè zhōng èr jiàn yě
此不克终二渐也。
bì xià zài zhēn guàn chū yì jǐ yǐ lì wù bǐ lái zòng yù yǐ láo rén
陛下在贞观初，役己以利物，比来纵欲以劳人。
suī yōu rén zhī yán bù jué yú kǒu ér lè shēn zhī shì shí qiè zhū xīn
虽忧人之言不绝于口，而乐身之事实切诸心。
wú lǜ yíng gòu zhé yuē fú wèi cǐ bù biàn wǒ shēn
无虑营构，辄曰：“弗为此，不便我身。
tuī zhī rén qíng shuí gǎn fù zhēng
”推之人情， 谁敢复争？
cǐ bù kè zhōng sān jiàn yě
此不克终三渐也。
zài zhēn guàn chū qīn jūn zǐ chì xiǎo rén
在贞观初，亲君子，斥小人。
bǐ lái qīng xiè xiǎo rén lǐ zhòng jūn zi
比来轻亵小人，礼重君子。
zhòng jūn zǐ yě gōng ér yuǎn zhī
重君子也，恭而远之；
qīng xiǎo rén yě xiá ér jìn zhī
轻小人也，狎而近之。
jìn zhī mò jiàn qí fēi yuǎn zhī mò jiàn qí shì
近之莫见其非，远之莫见其是。
mò jiàn qí shì zé bù dài jiān ér shū
莫见其是，则不待间而疏；
mò jiàn qí fēi zé yǒu shí ér nì
莫见其非，则有时而昵。
nì xiǎo rén shū jūn zǐ ér yù zhì zhì fēi suǒ wén yě
昵小人，疏君子，而欲致治， 非所闻也。
cǐ bù kè zhōng sì jiàn yě
此不克终四渐也。
zài zhēn guàn chū bù guì yì wù bù zuò wú yì
在贞观初，不贵异物，不作无益。
ér jīn nán de zhī huò zá rán bìng jìn wán hǎo zhī zuò wú shí ér xi
而今难得之货杂然并进，玩好之作无时而息。
shàng shē mí ér wàng xià pǔ sù lì yì guǎng ér jì nóng yè xìng bù kě de yǐ
上奢靡而望下朴素，力役广而冀农业兴，不可得已。
cǐ bù kè zhōng wǔ jiàn yě
此不克终五渐也。
zhēn guàn zhī chū qiú shì rú kě xián zhě suǒ jǔ jí xìn ér rèn zhī qǔ qí suǒ zhǎng cháng kǒng bù jí
贞观之初，求士如渴，贤者所举，即信而任之，取其所长，常恐不及。
bǐ lái yóu xīn hào wù yǐ zhòng xián jǔ ér yòng yǐ yī rén huǐ ér qì suī jī nián rèn ér xìn huò yī cháo yí ér chì
比来由心好恶，以众贤举而用，以一人毁而弃，虽积年任而信，或一朝疑而斥。
fu xíng yǒu sù lǚ shì yǒu chéng jī yī rén zhī huǐ wèi bì kě xìn jī nián zhī xíng bù yīng dùn kuī
夫行有素履，事有成迹，一人之毁未必可信，积年之行不应顿亏。
bì xià bù chá qí yuán yǐ wéi zāng pǐ shǐ chán nìng de xíng shǒu dào shū jiān
陛下不察其原， 以为臧否，使谗佞得行，守道疏间。
cǐ bù kè zhōng liù jiàn yě
此不克终六渐也。
zài zhēn guàn chū gāo jū shēn gǒng wú tián liè bì yì zhī hǎo
在贞观初，高居深拱，无田猎毕弋之好。
shù nián zhī hòu zhì bù kè gù yīng quǎn zhī gòng yuǎn jí sì yí chen chū xī fǎn chí chěng wéi lè biàn qǐ bù cè qí jí jiù hu
数年之后，志不克固，鹰犬之贡，远及四夷，晨出夕返，驰骋为乐， 变起不测，其及救乎？
cǐ bù kè zhōng qī jiàn yě
此不克终七渐也。
zài zhēn guàn chū yù xià yǒu lǐ qún qíng shàng dá
在贞观初，遇下有礼，群情上达。
jīn wài guān zòu shì yán sè bù jiē jiān yīn suǒ duǎn jí qí xì guò suī yǒu zhōng kuǎn ér bù dé shēn
今外官奏事，颜色不接，间因所短，诘其细过，虽有忠款，而不得申。
cǐ bù kè zhōng bā jiàn yě
此不克终八渐也。
zài zhēn guàn chū zī zī zhì dào cháng ruò bù zú
在贞观初，孜孜治道，常若不足。
bǐ shì gōng yè zhī dà fù shèng zhì zhī míng zhǎng ào zòng yù wú shì xìng bīng wèn zuì yuǎn yì
比恃功业之大，负圣智之明，长慠纵欲，无事兴兵，问罪远裔。
qīn xiá zhě ā zhǐ bù kěn jiàn shū yuǎn zhě wèi wēi bù gǎn yán
亲狎者阿旨不肯谏，疏远者畏威不敢言。
jī ér bù yǐ suǒ sǔn fēi xì
积而不已，所损非细。
cǐ bù kè zhōng jiǔ jiàn yě
此不克终九渐也。
zhēn guàn chū pín nián shuāng hàn jī nèi hù kǒu bìng jiù guān wài xié lǎo fú yòu lái wǎng shù nián zú wú yī hù wáng qù
贞观初，频年霜旱，畿内户口并就关外，携老扶幼，来往数年，卒无一户亡去。
cǐ yóu bì xià jīn yù fǔ níng gù sǐ bù xié èr yě
此由陛下矜育抚宁，故死不携贰也。
bǐ zhě pí yú yáo yì guān zhōng zhī rén láo bì yóu shén
比者疲于徭役，关中之人，劳弊尤甚。
zá jiang dāng xià gù ér bù qiǎn
杂匠当下，顾而不遣。
zhèng bīng fān shàng fù bié qū rèn
正兵番上，复别驱任。
shì wù qiǎng shǔ yú chán dì zi bèi wàng yú dào
市物襁属于廛，递子背望于道。
tuō yǒu yī gǔ bù shōu bǎi xìng zhī xīn kǒng bù néng rú qián rì zhī tiē tài
脱有一谷不收，百姓之心，恐不能如前日之帖泰。
cǐ bù kè zhōng shí jiàn yě
此不克终十渐也。
fu huò fú wú mén wéi rén zhī zhào rén wú xìn yān yāo bù wàng zuò
夫祸福无门，惟人之召，人无衅焉，妖不妄作。
jīn hàn zhī zāi yuǎn bèi jùn guó xiōng chǒu zhī niè qǐ yú gū xià cǐ shàng tiān shì jiè nǎi bì xià kǒng jù yōu qín zhī rì yě
今旱之灾，远被郡国，凶丑之孽，起于毂下，此上天示戒，乃陛下恐惧忧勤之日也。
qiān zǎi xiū qī shí nán zài de míng zhǔ kě wèi ér bù wéi chén suǒ yǐ yù jié cháng tàn zhě yě
千载休期，时难再得，明主可为而不为，臣所以郁结长叹者也！
shū zòu dì yuē zhèn jīn wén guò yǐ yuàn gǎi zhī yǐ zhōng shàn dào
疏奏，帝曰：“朕今闻过矣，愿改之，以终善道。
yǒu wéi cǐ yán dāng hé shī yán miàn yǔ gōng xiāng jiàn zāi
有违此言，当何施颜面与公相见哉！
fāng yǐ suǒ shàng shū liè wéi píng zhàng zhù zhāo xī jiàn zhī jiān lù fù shǐ guān shǐ wàn shì zhī jūn chén zhī yì
方以所上疏，列为屏障，庶朝夕见之，兼录付史官，使万世知君臣之义。
yīn cì huáng jīn shí jīn mǎ èr pǐ
” 因赐黄金十斤，马二匹。
gāo chāng píng dì yàn liǎng yí diàn tàn yuē gāo chāng ruò bù shī dé qǐ zhì yú wáng
高昌平，帝宴两仪殿，叹曰：“高昌若不失德，岂至于亡！
rán zhèn yì dāng zì jiè bù yǐ xiǎo rén zhī yán ér yì jūn zǐ shù jī huò ān yě
然朕亦当自戒，不以小人之言而议君子，庶几获安也。
zhēng yuē xī qí huán gōng yǔ guǎn zhòng bào shū yá níng qī sì rén zhě yǐn huán gōng qǐng shū yá yuē hé qǐ wèi guǎ rén shòu
”征曰：“昔齐桓公与管仲、鲍叔牙、宁戚四人者饮，桓公请叔牙曰：‘盍起为寡人寿？
shū yá fèng shāng ér qǐ yuē yuàn gōng wú wàng zài jǔ shí shǐ guǎn zhòng wú wàng shù fù yú lǔ shí shǐ nìng qi wú wàng fàn niú chē xià shí
’叔牙奉觞而起曰：‘愿公无忘在莒时， 使管仲无忘束缚于鲁时，使宁戚无忘饭牛车下时。
huán gōng bì xí ér xiè yuē guǎ rén yǔ èr dài fū néng wú wàng fū zǐ zhī yán zé shè jì bù wēi yǐ
’桓公避席而谢曰：‘寡人与二大夫能无忘夫子之言，则社稷不危矣。
dì yuē zhèn bù gǎn wàng bù yī shí gōng bù dé wàng shū yá zhī wéi rén yě
’”帝曰：“朕不敢忘布衣时，公不得忘叔牙之为人也。
dì qiǎn shǐ zhě zhì xī yù lì yè hù kè hán wèi hái yòu qiǎn shǐ jī jīn bó zhū guó shì mǎ
帝遣使者至西域立叶护可汗，未还，又遣使赍金帛诸国市马。
zhēng yuē jīn lì kě hàn wèi dìng jí yì zhū guó shì mǎ bǐ bì yǐ wéi yì zài mǎ bù zài lì kè hán
征曰：“今立可汗未定，即诣诸国市马，彼必以为意在马，不在立可汗。
kè hán de lì bì bù huái ēn
可汗得立，必不怀恩。
zhū fán wén zhī yǐ zhōng guó báo yì zhòng lì wèi bì de mǎ ér xiān shī yì yǐ
诸蕃闻之，以中国薄义重利，未必得马而先失义矣。
wèi wén dì yù qiú shì xī yù dà zhū sū zé yǐ wèi huì jí sì hǎi zé bù qiú zì zhì
魏文帝欲求市西域大珠，苏则以为惠及四海，则不求自至；
qiú ér de zhī bù zú guì yě
求而得之，不足贵也。
bì xià kě bù wèi sū zé yán hu
陛下可不畏苏则言乎！
dì suì zhǐ
”帝遂止。
shì hòu yòu pú yè quē yù yòng zhēng zhēng ràng dé bù bài
是后右仆射缺，欲用征，征让，得不拜。
huáng tài zǐ chéng qián yǔ wèi wáng tài jiāo è dì yuē dāng jīn zhōng jiǎn guì zhòng wú yú zhēng wǒ qiǎn fu huáng tài zǐ yì tiān xià zhī wàng yǔ yì gù yǐ
皇太子承干与魏王泰交恶，帝曰： “当今忠謇贵重无逾征，我遣傅皇太子，一天下之望，羽翼固矣。
jí bài tài zǐ tài shī
”即拜太子太师。
zhēng yǐ jí cí zhào dá yuē hàn tài zǐ yǐ sì hào wèi zhù wǒ lài gōng qí yì yě
征以疾辞，诏答曰：“汉太子以四皓为助，我赖公，其义也。
gōng suī wò kě yōng quán zhī
公虽卧，可拥全之。
shí qī nián jí shèn
十七年，疾甚。
zhēng jiā chū wú zhèng qǐn dì mìng chuò xiǎo diàn cái wèi yíng gòu wǔ rì bì bìng cì sù rù bù bèi yǐ cóng qí shàng
征家初无正寝，帝命辍小殿材为营构，五日毕，并赐素褥布被， 以从其尚。
lìng zhōng láng jiàng sù qí dì dòng jìng zhé yǐ wén yào shàn cì yí wú suàn zhōng shǐ zhě zhui dào
令中郎将宿其第，动静辄以闻，药膳赐遗无算，中使者缀道。
dì qīn wèn jí píng zuǒ yòu yǔ zhōng rì nǎi hái
帝亲问疾， 屏左右，语终日乃还。
hòu fù yǔ tài zǐ zhēn zhì zhēng dì zhēng jiā cháo fú tuō dài
后复与太子臻至征第，征加朝服，拖带。
dì bēi mèn fǔ zhī liú tì wèn suǒ yù
帝悲懑，拊之流涕， 问所欲。
duì yuē lí bù xù wěi ér yōu zōng zhōu zhī wáng
对曰：“嫠不恤纬，而忧宗周之亡！
dì jiāng yǐ héng shān gōng zhǔ jiàng qí zǐ shū yù
”帝将以衡山公主降其子叔玉。
shí zhǔ yì cóng dì yuē gōng qiáng shì xīn fù
时主亦从，帝曰：“公强视新妇！
zhēng bù néng xiè
”征不能谢。
shì xī dì mèng zhēng ruò píng shēng jí dàn hōng
是夕，帝梦征若平生，及旦，薨。
dì lín kū wèi zhī tòng bà cháo wǔ rì
帝临哭，为之恸，罢朝五日。
tài zǐ jǔ āi xī huá táng
太子举哀西华堂。
zhào nèi wài bǎi guān cháo jí shǐ jiē fù sàng zèng sī kōng xiāng zhōu dū dū shì yuē wén zhēn gěi yǔ bǎo gǔ chuī bān jiàn sì shí rén péi zàng zhāo líng
诏内外百官朝集使皆赴丧，赠司空、相州都督，谥曰文贞，给羽葆、鼓吹、班剑四十人，陪葬昭陵。
jiāng zàng qí qī péi cí yuē zhēng sù jiǎn yuē jīn jiǎ yī pǐn lǐ yí wù bāo dà fēi zhēng zhì
将葬，其妻裴辞曰： “征素俭约，今假一品礼，仪物褒大，非征志。
jiàn xǔ nǎi yòng sù chē bái bù chān wéi wú tú chē chú líng
”见许，乃用素车，白布幨帷，无涂车、刍灵。
dì dēng yuàn xi lóu wàng kū jìn āi
帝登苑西楼，望哭尽哀。
jìn wáng fèng zhào zhì jì
晋王奉诏致祭。
dì zuò wén yú bēi suì shū zhī
帝作文于碑，遂书之。
yòu cì jiā fēng hù jiǔ bǎi
又赐家封户九百。
dì hòu lín cháo tàn yuē yǐ tóng wèi jiàn kě zhèng yī kòu
帝后临朝叹曰：“以铜为鉴，可正衣寇；
yǐ gǔ wéi jiàn kě zhī xīng tì
以古为鉴，可知兴替；
yǐ rén wéi jiàn kě míng dé shī
以人为鉴，可明得失。
zhèn cháng bǎo cǐ sān jiàn nèi fáng jǐ guò
朕尝保此三鉴，内防己过。
jīn wèi zhēng shì yī jiàn wáng yǐ
今魏征逝，一鉴亡矣。
zhèn bǐ shǐ rén zhì qí jiā de shū yī zhǐ shǐ bàn gǎo qí kě shí zhě yuē tiān xià zhī shì yǒu shàn yǒu è rèn shàn rén zé guó ān yòng è rén zé guó bì
朕比使人至其家，得书一纸，始半稿，其可识者曰：‘天下之事，有善有恶，任善人则国安，用恶人则国弊。
gōng qīng zhī nèi qíng yǒu ài zēng zēng zhě wéi jiàn qí è ài zhě zhǐ jiàn qí shàn
公卿之内，情有爱憎，憎者惟见其恶，爱者止见其善。
ài zēng zhī jiān suǒ yí xiáng shèn
爱憎之间，所宜详慎。
ruò ài ér zhī qí è zēng ér zhī qí shàn qù xié wù yí rèn xián wù cāi kě yǐ xìng yǐ
若爱而知其恶，憎而知其善，去邪勿疑，任贤勿猜，可以兴矣。
qí dà lüè rú cǐ
’其大略如此。
zhèn gù sī zhī kǒng bù miǎn sī guò
朕顾思之，恐不免斯过。
gōng qīng shì chén kě shū zhī yú hù zhī ér bì jiàn yě
公卿侍臣可书之于笏，知而必谏也。
zhēng zhuàng mào bù yú zhōng rén yǒu zhì dǎn měi fàn yán jìn jiàn suī féng dì shén nù shén sè bù xǐ ér tiān zǐ yì wèi jì wēi
征状貌不逾中人，有志胆，每犯颜进谏，虽逢帝甚怒，神色不徙，而天子亦为霁威。
yì zhě wèi bēn yù bù néng guò
议者谓贲、育不能过。
cháng shàng zhǒng hái zòu yuē xiàng wén bì xià yǒu guān nán zhī xíng jì bàn ér zhǐ hé yě
尝上冢还，奏曰：“向闻陛下有关南之行，既办而止， 何也？
dì yuē wèi qīng suì tíng ěr
”帝曰：“畏卿，遂停耳。
shǐ sāng luàn hòu diǎn zhāng yān sàn zhēng zòu yǐn zhū rú xiào jí mì shū guó jiā tú jí càn rán wán zhěng
”始，丧乱后，典章湮散，征奏引诸儒校集秘书， 国家图籍粲然完整。
cháng yǐ xiǎo dài lǐ zōng huì bù lún gèng zuò lèi lǐ èr shí piān shù nián ér chéng
尝以《小戴礼》综汇不伦，更作《类礼》二十篇，数年而成。
dì měi qí shū lù tián nèi fǔ
帝美其书，录寘内府。
dì běn yǐ bīng dìng tiān xià suī yǐ zhì bù wàng jīng lüè sì yí yě
帝本以兵定天下，虽已治，不忘经略四夷也。
gù zhēng shì yàn zòu pò zhèn wǔ dé wǔ zé fǔ shǒu bù gù zhì qìng shàn lè zé dì wán wú yì jǔ yǒu suǒ fěng qiē rú cǐ
故征侍宴，奏 《破阵武德舞》，则俯首不顾，至《庆善乐》，则谛玩无斁，举有所讽切如此。
zhēng wáng dì sī bù yǐ dēng líng yān gé guān huà xiàng fù shī dào tòng wén zhě mào zhī huǐ duǎn bǎi wéi
征亡，帝思不已，登凌烟阁观画像，赋诗悼痛，闻者媢之，毁短百为。
zhēng cháng jiàn dù zhèng lún hóu jūn jí cái rèn zǎi xiàng jí zhèng lún yǐ zuì chù jūn jí zuò nì zhū xiān rén suì zhǐ wèi ē dǎng
征尝荐杜正伦、侯君集才任宰相，及正伦以罪黜，君集坐逆诛，纤人遂指为阿党；
yòu yán zhēng cháng lù qián hòu jiàn zhēng yǔ shì shǐ guān chǔ suì liáng
又言征尝录前后谏争语示史官褚遂良。
dì zī bú yuè nǎi tíng shū yù hūn ér pū suǒ wéi bēi gù qí jiā shuāi yǐ
帝滋不悦，乃停叔玉昏，而仆所为碑，顾其家衰矣。
liáo dōng zhī yì gāo lí mò hé fàn zhèn li jī děng lì zhàn pò zhī
辽东之役，高丽、靺鞨犯阵，李𪟝等力战破之。
jūn hái chàng rán yuē wèi zhēng ruò zài wú yǒu cǐ xíng yá
军还，怅然曰：“魏征若在， 吾有此行邪！
jí zhào qí jiā dào xíng zài cì láo qī zǐ yǐ shào láo cí qí mù fù lì bēi ēn lǐ jiā yān
”即召其家到行在，赐劳妻子，以少牢祠其墓，复立碑，恩礼加焉。
sì zǐ shū yù shū wǎn shū lín shū yú
四子：叔玉、叔琬、叔璘、叔瑜。
shū yù xí jué wèi guāng lù shǎo qīng
叔玉袭爵为光禄少卿。
shén lóng chū yǐ qí zi yīng shào fēng
神龙初，以其子膺绍封。
shū lín lǐ bù shì láng wǔ hòu shí wèi kù lì suǒ shā
叔璘，礼部侍郎，武后时，为酷吏所杀。
shū yú yù zhōu cì shǐ shàn cǎo lì yǐ bǐ yì fu qí zi huá jí shēng xuē jì
叔瑜，豫州刺史，善草隶，以笔意傅其子华及甥薛稷。
shì chēng shàn shū zhě qián yǒu yú zhě hòu yǒu xuē wèi
世称善书者“前有虞、褚，后有薛、魏”。
huá wéi jiǎn jiào tài zǐ zuǒ shù zǐ wǔ yáng xiàn nán
华为检校太子左庶子、 武阳县男。
kāi yuán zhōng qǐn táng huǒ zǐ sūn kū sān rì zhào bǎi guān fù diào
开元中，寝堂火，子孙哭三日，诏百官赴吊。
zhēng wǔ shì sūn mó
征五世孙谟。
mó zì shēn zhī zhuó jìn shì dì tóng zhōu cì shǐ yáng rǔ shì pì wèi cháng chūn gōng xún guān
谟，字申之，擢进士第，同州刺史杨汝士辟为长春宫巡官。
wén zōng dú zhēn guàn zhèng yào sī zhēng xián zhào fǎng qí hòu rǔ shì jiàn wèi yòu shí yí
文宗读《贞观政要》， 思征贤，诏访其后，汝士荐为右拾遗。
mó zī yǔ kuí xiù dì yì zhī
谟姿宇魁秀，帝异之。
yōng guǎn jīng lüè shǐ dǒng chāng líng wū shā cān jūn héng fāng hòu biǎn xù zhōu sī hù é xǐ xiá zhōu cì shǐ
邕管经略使董昌龄诬杀参军衡方厚，贬溆州司户，俄徙峡州刺史。
mó jiàn yuē wáng zhě shè yǒu zuì wéi gù wú shè
谟谏曰： “王者赦有罪，唯故无赦。
bǐ chāng líng zhuān shā bù gū shì jì bào zhāng jiā rén xián yuān wàn lǐ tóu sù yù qióng zuì de tè bèi jīn dài zhōng wài yǐ wéi qū fǎ
比昌龄专杀不辜，事迹暴章，家人衔冤，万里投诉，狱穷罪得，特被矜贷，中外以为屈法。
jīn yòu shòu cì shǐ fù shǐ zhì rén wěn xiàn zhāng guāi zhì zhì bù jiàn qí kě
今又授刺史，复使治人，紊宪章，乖至治，不见其可。
yǒu zhào gǎi hóng zhōu bié jià
”有诏改洪州别驾。
yù shǐ zhōng chéng li xiào běn zōng shì zi zuò li xùn shì zhū sǐ qí èr nǚ mò rù gōng
御史中丞李孝本，宗室子，坐李训事诛死，其二女没入宫。
mó shàng yán bì xià jí wèi bú yuè shēng sè yú jīn shí nián wèi shǐ cǎi zé
谟上言：“陛下即位，不悦声色，于今十年，未始采择。
shù yuè yǐ lái shāo yì shēng jì jiào fāng yuè xuǎn bǎi shí wèi yǐ zhuāng zhái shōu shì yún yún yǒu wén
数月以来，稍意声伎，教坊阅选，百十未已， 庄宅收市，沄沄有闻。
jīn yòu qǔ xiào běn nǚ nèi zhī hòu gōng zōng xìng bù yù chǒng xìng wèi lèi shāng zhì dào zhī běn sù chén huì zhī xián
今又取孝本女内之后宫，宗姓不育，宠幸为累，伤治道之本， 速尘秽之嫌。
yàn yuē zhǐ hán mò ruò chóng qiú zhǐ bàng mò ruò zì xiū
谚曰：‘止寒莫若重裘，止谤莫若自修。
wéi bì xià chóng qiān zǎi zhī shèng dé qù yī dàn zhī wán hǎo
’惟陛下崇千载之盛德，去一旦之玩好。
dì jí chū xiào běn nǚ zhào yuē nǎi zǔ zài zhēn guàn shí zhǐ shì zhí yán wú suǒ bì měi lǎn guó shǐ zhèn yǔ jiā zhī
”帝即出孝本女，诏曰：“乃祖在贞观时，指事直言，无所避，每览国史，朕与嘉之。
mó wèi shí yí lǚ yǒu xiàn nà
谟为拾遗，屡有献纳。
fu bèi sǎ sào yú nèi fēi yuē shēng jì xù zōng nǚ zhī yòu bù wéi yú qǔ rán yí shì zhī jiān bù kě hù xiǎo mó cí shēn qiè qí xī wǒ zhī shī bù yì zhì hū
夫备洒埽于内，非曰声妓，恤宗女之幼， 不为渔取，然疑似之间，不可户晓，谟辞深切，其惜我之失，不亦至乎？
mó suī jū wèi rì qiǎn zhèn hé ài yī guān zēng zhí chén zhī qì qí yǐ mó wèi yòu bǔ quē
谟虽居位日浅，朕何爱一官，增直臣之气，其以谟为右补阙。
xiān shì dì wèi zǎi xiàng yuē tài zōng de zhēng cān bì quē shī zhèn jīn de mó yòu néng jí jiàn zhèn bù gǎn yǎng xī zhēn guàn shù jī chù wú guò zhī de
先是，帝谓宰相曰：“太宗得征，参裨阙失，朕今得谟，又能极谏，朕不敢仰希贞观，庶几处无过之地。
jiào fāng yǒu gōng shàn wèi xīn shēng zhě zhào shòu yáng zhōu sī mǎ yì zhě pō yán sī mǎ pǐn gāo láng guān cì shǐ dié chù bù kě yǐ shòu jiàn gōng dì yì yòu zhī
”教坊有工善为新声者，诏授扬州司马，议者颇言司马品高，郎官、刺史迭处，不可以授贱工，帝意右之。
zǎi xiàng yù jiàn guān wù fù yán mó dú gù jiàn bù kě gōng jiàng rùn zhōu sī mǎ
宰相谕谏官勿复言，谟独固谏不可，工降润州司马。
jīng nán jiān jūn lǚ lìng chēn zòng qiàn zú rǔ jiāng líng lìng guān chá shǐ wéi zhǎng bì bù fā yí nèi shū mì shǐ yán zhuàng
荆南监军吕令琛纵傔卒辱江陵令，观察使韦长避不发，移内枢密使言状。
mó hé zhǎng rèn chá lián zhī jiān jūn qīn qū guān sī bù yǐ shàng wén sī bái jìn chén luàn fǎ dù qǐng míng qí fá
谟劾长任察廉，知监军侵屈官司，不以上闻，私白近臣，乱法度，请明其罚。
bù bào
不报。
é wèi qǐ jū shè rén dì wèn qīng jiā shū zhào pō yǒu cún zhě hu
俄为起居舍人，帝问：“卿家书诏颇有存者乎？
mó duì wéi gù hù zài
”谟对：“惟故笏在。
zhào lìng shàng sòng
”诏令上送。
zhèng tán yuē zài rén bù zài hù
郑覃曰：“在人不在笏。
dì yuē tán bù shí zhèn yì cǐ hù nǎi jīn gān táng
”帝曰：“覃不识朕意，此笏乃今甘棠。
dì yīn chì mó yuē shì yǒu bù dàng wú xián lùn zòu
”帝因敕谟曰：“事有不当，毋嫌论奏。
mó duì chén qǐng wèi jiàn chén gù de yǒu suǒ chén
”谟对：“臣顷为谏臣，故得有所陈；
jīn zé jì yán dòng bù gǎn qīn guān
今则记言动， 不敢侵官。
dì yuē liǎng shěng shǔ jiē kě yì cháo tíng shì ér wú cí yě
”帝曰：“两省属皆可议朝廷事，而毋辞也！
dì suǒ qǐ jū zhù mó zòu gǔ zhì zuǒ yòu shǐ shū dé shī yǐ cún jiàn jiè
”帝索起居注，谟奏： “古置左、右史，书得失，以存鉴戒。
bì xià suǒ wéi shàn wú wèi bù shū
陛下所为善，无畏不书；
bù shàn tiān xià zhī rén yì yǒu yǐ jì zhī
不善，天下之人亦有以记之。
dì yuē bù rán
”帝曰：“不然。
wǒ jì cháng guān zhī
我既尝观之。
mó yuē xiàng zhě qǔ guān shǐ shì wèi shī zhí
”谟曰：“向者取观，史氏为失职。
bì xià yī jiàn zé hòu lái suǒ shū bì yǒu huì qū shàn è bù shí bù kě yǐ wèi shǐ qiě hòu dài hé xìn zāi
陛下一见，则后来所书必有讳屈，善恶不实，不可以为史，且后代何信哉？
nǎi zhǐ
于是成子留了下来。
zhōng wèi chóu shì liáng bǔ yāo mín hè lán jìn xìng jí dǎng yǔ zhì jūn zhōng fǎn zhuàng qiě dì zì lín wèn zhào mìng zhǎn qiú yǐ xùn
中尉仇士良捕妖民贺兰进兴及党与治军中，反状且，帝自临问，诏命斩囚以徇。
yù shǐ zhōng chéng gāo yuán yù jiàn yán yù dāng yǔ zhòng gòng zhī
御史中丞高元裕建言：“狱当与众共之。
xíng bù dà lǐ fǎ guān yě jué dà yù bù yǔ zhī lǜ lìng wèi hé
刑部、大理，法官也，决大狱不与知，律令谓何？
qǐng guī yǒu sī
请归有司。
wèi bào
”未报。
mó shàng yán shì xì jūn jí tuī jūn zhōng
谟上言：“事系军，即推军中。
rú qí mín yi fù fǔ xiàn
如齐民，宜付府县。
jīn yù bù zài yǒu sī fǎ yǒu qīng zhòng hé cóng ér zhī
今狱不在有司，法有轻重，何从而知？
dì tíng jué zhào shén cè jūn yǐ guān bīng liú zhàng nèi yú fù yù shǐ tái
”帝停决，诏神策军以官兵留仗内，余付御史台。
tái dàn shì liáng bù gǎn yì zú jiē zhū sǐ
台惮士良，不敢异，卒皆诛死。
zhuó jiàn yì dài fū jiān qǐ jū shè rén hóng wén guǎn zhí xué shì mó gù ràng bú jiàn kě nǎi bài
擢谏议大夫，兼起居舍人、弘文馆直学士， 谟固让不见可，乃拜。
shǐ mó zhī jìn li jué yáng sì fù shí tuī yǐn zhī
始谟之进，李珏、杨嗣复实推引之。
wǔ zōng lì mó zuò èr rén dǎng chū wèi fén zhōu cì shǐ
武宗立，谟坐二人党，出为汾州刺史。
é biǎn xìn zhōu zhǎng shǐ
俄贬信州长史。
xuān zōng sì wèi yí yǐng shāng èr zhōu cì shǐ
宣宗嗣位，移郢、商二州刺史。
zhào shòu jǐ shì zhōng qiān yù shǐ zhōng chéng fā fù mǎ dōu wèi dù zhōng lì jiān zāng quán qī suō qì
召授给事中，迁御史中丞，发驸马都尉杜中立奸赃，权戚缩气。
é jiān hù bù shì láng shì mó zòu zhōng chéng jì gāng suǒ jì bù yí zá lǐng qián gǔ qǐ zhuān zhì hù bù
俄兼户部侍郎事，谟奏：“中丞，纪纲所寄，不宜杂领钱谷，乞专治户部。
zhào kě
”诏可。
qǐng zhī jìn tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì
顷之，进同中书门下平章事。
jiàn yán jīn tiān xià cū zhì wéi dōng gōng wèi lì bù zǎo yǐ zhèng rén fù dǎo zhī fēi suǒ yǐ cún fù èr zhī zhòng
建言：“今天下粗治， 惟东宫未立，不早以正人傅导之，非所以存副贰之重。
qiě qì xià dì wèi gǎn dòng
”且泣下，帝为感动。
zì jìng zōng hòu è yán chǔ dí shì gù gōng qīng wú gǎn kāi chén zhě
自敬宗后，恶言储嫡事，故公卿无敢开陈者。
shí dì chūn qiū gāo dí sì wèi biàn mó fǔ zhèng bái fà qí duān cháo yì guī zhòng
时帝春秋高，嫡嗣未辨，谟辅政，白发其端，朝议归重。
huì zhān pí guó xiàn xiàng mó yǐ wéi fēi tǔ xìng bù kě chù qǐng hái qí xiàn
会詹毘国献象，谟以为非土性，不可畜，请还其献。
zhào kě
朝廷下诏宽恕了他们。
hé dōng jié dù shǐ li yè shā jiàng lǔ biān bù zhèn rǎo yè nèi shì píng jiè rén wú gǎn yán zhě mó zòu xǐ huá zhōu
河东节度使李业杀降虏，边部震扰，业内恃凭藉，人无敢言者，谟奏徙滑州。
qiān zhōng shū shì láng
迁中书侍郎。
dà lǐ qīng mǎ shǔ yǒu xī kǎi shù shí shǒu jù ér yì zhī
大理卿马曙有犀铠数十首，惧而瘗之。
nú wáng qìng yǐ yuàn gào shǔ cáng jiǎ yǒu yì móu àn zhī wú tā zhuàng tóu shǔ lǐng wài qìng miǎn
奴王庆以怨告曙藏甲有异谋，按之无它状，投曙岭外， 庆免。
yì zhě wèi nú su zhǔ fǎ bù tīng
议者谓奴诉主，法不听。
mó yǐn lǜ gù zhēng zú lùn qìng sǐ
谟引律固争，卒论庆死。
lèi qiān mén xià shì láng jiān hù bù shàng shū
累迁门下侍郎，兼户部尚书。
dà zhōng shí nián yǐ píng zhāng shì lǐng jiàn nán xi chuān jié dù shǐ
大中十年，以平章事领剑南西川节度使。
shàng jí qiú dài zhào bài lì bù shàng shū yīn jiǔ jí jiǎn jiào shàng shū yòu pú yè tài zǐ shǎo bǎo
上疾求代，召拜吏部尚书，因久疾， 检校尚书右仆射、太子少保。
zú nián liù shí liù zèng sī tú
卒，年六十六，赠司徒。
mó wèi zǎi xiàng yì shì tiān zǐ qián tā xiāng huò wěi yì guī fěng wéi mó dǎng qiē wú suǒ huí wèi
谟为宰相，议事天子前，它相或委抑规讽，惟谟谠切无所回畏。
xuān zōng cháng yuē mó míng chén sūn yǒu zǔ fēng zhèn xīn dàn zhī
宣宗尝曰： “谟名臣孙，有祖风，朕心惮之。
rán zú yǐ gāng zhèng wèi líng hú táo suǒ jì chán ba zhī
”然卒以刚正为令狐绹所忌，谗罢之。
zàn yuē jūn chén zhī jì gù bù nán zāi
赞曰：君臣之际，顾不难哉！
yǐ zhēng zhī zhōng ér tài zōng zhī ruì shēn mò wèi jǐ cāi zèn jù xíng
以征之忠，而太宗之睿，身殁未几，猜谮遽行。
shǐ zhēng zhī jiàn lèi shù shí yú wàn yán zhì jūn zǐ xiǎo rén wèi cháng bù fǎn fù wèi dì yán zhī yǐ nìng xié zhī luàn zhōng yě
始，征之谏，累数十余万言，至君子小人，未尝不反复为帝言之，以佞邪之乱忠也。
jiǔ yóu bù miǎn
久犹不免。
gù yuē hào hào zhě yì wū yáo yáo zhě nán quán zì gǔ suǒ tàn yún
故曰：“皓皓者易污，峣峣者难全”，自古所叹云。
táng liǔ fāng chēng zhēng sǐ zhī bù zhī mò bù hèn xī yǐ wéi sān dài yí zhí
唐柳芳称“征死， 知不知莫不恨惜，以为三代遗直”。
liàng zāi
谅哉！
mó zhī lùn yì tǐng tǐng yǒu zǔ fēng liè shī suǒ wèi shì yǐ shì zhī zhě yú
谟之论议挺挺，有祖风烈，《诗》所谓 “是以似之”者欤！