论衡 · 王充 · Chapter 14 of 84

卷三·物势篇

PinyinModern Translation
Size

rú zhě lùn yuē tiān dì gù shēng rén

儒者论曰:“天地故生人。

cǐ yán wàng yě

”此言妄也。

fu tiān dì hé qì rén ǒu zì shēng yě

夫天地合气,人偶自生也;

yóu fū fù hé qì zi zé zì shēng yě

犹夫妇合气,子则自生也。

fū fù hé qì fēi dāng shí yù de shēng zǐ

夫妇合气,非当时欲得生子;

qíng yù dòng ér hé hé ér shēng zǐ yǐ

情欲动而合,合而生子矣。

qiě fú fù bù gù shēng zǐ yǐ zhī tiān dì bù gù shēng rén yě

且夫妇不故生子,以知天地不故生人也。

rán zé rén shēng wū tiān dì yě yóu yú zhī wū yuān jī shī zhī wū rén yě

然则人生于天地也,犹鱼之于渊,饥虱之于人也。

yīn qì ér shēng zhǒng lèi xiāng chǎn wàn wù shēng tiān de zhī jiān jiē yī shí yě

因气而生,种类相产,万物生天地之间,皆一实也。

chuán yuē tiān dì bù gù shēng rén rén ǒu zì shēng

传曰:天地不故生人,人偶自生。

ruò cǐ lùn shì zhě hé gù yún tiān dì wèi lú wàn wù wèi tóng yīn yáng wèi huǒ zào huà wèi gōng hu

若此,论事者何故云“天地为炉,万物为铜,阴阳为火,造化为工”乎?

àn táo yě zhě zhī yòng shuò tóng fán qì gù wèi zhī yě

案陶冶者之用烁铜燔器,故为之也。

ér yún tiān de bù gù shēng rén rén ǒu zì shēng ěr kě wèi táo yě zhě bù gù wèi qì ér qì ǒu zì chéng hu

而云天地不故生人,人偶自生耳,可谓陶冶者不故为器而器偶自成乎?

fu bǐ bù yīng shì wèi kě wèi yù

夫比不应事,未可谓喻;

wén bù chēng shí wèi kě wèi shì yě

文不称实,未可谓是也。

yuē shì yù rén bǐng qì bù néng chún yī ruò shuò tóng zhī xià xíng fán qì zhī de huǒ yě fēi wèi tiān dì shēng rén yǔ táo yě tóng yě

曰:“是喻人禀气不能纯一,若烁铜之下形,燔器之得火也,非谓天地生人与陶冶同也。

xīng yù rén jiē yǐn rén shì

”兴喻人皆引人事。

rén shì yǒu tǐ bù kě duàn jué

人事有体,不可断绝。

yǐ mù shì tóu tóu bù dé bù dòng

以目视头,头不得不动;

yǐ shǒu xiàng zú zú bù dé bù yáo

以手相足,足不得不摇。

mù yǔ tóu tóng xíng shǒu yǔ zú tóng tǐ

目与头同形,手与足同体。

jīn fú táo yě zhě chū shān zhí zuò qì bì mó fàn wèi xíng gù zuò zhī yě

今夫陶冶者,初埏埴作器,必模范为形,故作之也;

rán tàn shēng huǒ bì tiáo hé lú zào gù wèi zhī yě

燃炭生火,必调和炉灶,故为之也。

jí tóng shuò bù néng jiē chéng qì fán bù néng jìn shàn bù néng gù shēng yě

及铜烁不能皆成,器燔不能尽善,不能故生也。

fu tiān bù néng gù shēng rén zé qí shēng wàn wù yì bù néng gù yě

夫天不能故生人,则其生万物,亦不能故也。

tiān dì hé qì wù ǒu zì shēng yǐ

天地合气,物偶自生矣。

fu gēng yún bō zhǒng gù wèi zhī yě

夫耕耘播种,故为之也;

jí qí chéng yǔ bù shú ǒu zì rán yě

及其成与不熟,偶自然也。

hé yǐ yàn zhī

何以验之?

rú tiān gù shēng wàn wù dāng lìng qí xiāng qīn ài bù dàng lìng zhī xiāng zéi hài yě

如天故生万物,当令其相亲爱,不当令之相贼害也。

huò yuē wǔ xíng zhī qì tiān shēng wàn wù

或曰:五行之气,天生万物。

yǐ wàn wù hán wǔ xíng zhī qì wǔ xíng zhī qì gēng xiāng zéi hài

以万物含五行之气,五行之气更相贼害。

yuē tiān zì dāng yǐ yī xíng zhī qì shēng wàn wù lìng zhī xiāng qīn ài bù dàng lìng wǔ xíng zhī qì fǎn shǐ xiāng zéi hài yě

曰:天自当以一行之气生万物,令之相亲爱,不当令五行之气反使相贼害也。

huò yuē yù wèi zhī yòng gù lìng xiāng zéi hài

或曰:欲为之用,故令相贼害;

zéi hài xiāng chéng yě

贼害相成也。

gù tiān yòng wǔ xíng zhī qì shēng wàn wù rén yòng wàn wù zuò wàn shì

故天用五行之气生万物,人用万物作万事。

bù néng xiāng zhì bù néng xiāng shǐ bù xiāng zéi hài bù chéng wèi yòng

不能相制,不能相使,不相贼害,不成为用。

jīn bù zéi mù mù bù chéng yòng

金不贼木,木不成用。

huǒ bù shuò jīn jīn bù chéng qì

火不烁金,金不成器。

gù zhū wù xiāng zéi xiāng lì hán xuè zhī chóng xiāng shèng fú xiāng niè shì xiāng dàn shí zhě jiē wǔ xíng qì shǐ zhī rán yě

故诸物相贼相利,含血之虫相胜服、相啮噬、相啖食者,皆五行气使之然也。

yuē tiān shēng wàn wù yù lìng xiāng wéi yòng bù dé bù xiāng zéi hài yě

”曰:“天生万物欲令相为用,不得不相贼害也。

zé shēng hǔ láng fù shé jí fēng chài zhī chóng jiē zéi hài rén tiān yòu yù shǐ rén wèi zhī yòng yá

则生虎狼蝮蛇及蜂虿之虫,皆贼害人,天又欲使人为之用邪?

qiě yī rén zhī shēn hán wǔ xíng zhī qì gù yī rén zhī xíng yǒu wǔ cháng zhī cāo

且一人之身,含五行之气,故一人之行,有五常之操。

wǔ cháng wǔ xíng zhī dào yě

五常,五行之道也。

wǔ zàng zài nèi wǔ xíng qì jù

五藏在内,五行气俱。

rú lùn zhě zhī yán hán xuè zhī chóng huái wǔ xíng zhī qì zhé xiāng zéi hài

如论者之言,含血之虫,怀五行之气,辄相贼害。

yī rén zhī shēn xiōng huái wǔ zàng zì xiāng zéi yě

一人之身,胸怀五藏,自相贼也;

yī rén zhī cāo xíng yì zhī xīn zì xiāng hài yě

一人之操,行义之心,自相害也。

qiě wǔ xíng zhī qì xiāng zéi hài hán xuè zhī chóng xiāng shèng fú qí yàn hé zài

再说,金、木、水、火、土五种气相互残害,有血动物相互取胜,制服对方,又在什么地方有过验证呢?

yuē yín mù yě qí qín hǔ yě

曰:寅,木也,其禽虎也;

shù tǔ yě qí qín quǎn yě

戍,土也,其禽犬也。

chǒu wèi yì tǔ yě chǒu qín niú wèi qín yáng yě

丑、未,亦土也,丑禽牛,未禽羊也。

mù shèng tǔ gù quǎn yǔ niú yáng wèi hǔ suǒ fú yě

木胜土,故犬与牛羊为虎所服也。

hài shuǐ yě qí qín shǐ yě

亥水也,其禽豕也;

sì huǒ yě qí qín shé yě

巳,火也,其禽蛇也;

zi yì shuǐ yě qí qín shǔ yě

子亦水也,其禽鼠也。

wǔ yì huǒ yě qí qín mǎ yě

午亦火也,其禽马也。

shuǐ shèng huǒ gù shǐ shí shé

水胜火,故豕食蛇;

huǒ wèi shuǐ suǒ hài gù mǎ shí shǔ shǐ ér fù zhàng

火为水所害,故马食鼠屎而腹胀。

yuē shěn rú lùn zhě zhī yán hán xuè zhī chóng yì yǒu bù xiāng shèng zhī xiào

曰:审如论者之言,含血之虫,亦有不相胜之效。

wǔ mǎ yě zi shǔ yě yǒu jī yě mǎo tù yě

午,马也,子,鼠也,酉,鸡也,卯兔也。

shuǐ shèng huǒ shǔ hé bù zhú mǎ

水胜火,鼠何不逐马?

jīn shèng mù jī hé bù zhuó tù

金胜木,鸡何不啄兔?

hài shǐ yě wèi yáng yě

亥,豕也,(未,羊也。

chǒu niú yě

)丑,牛也。

tǔ shèng shuǐ niú yáng hé bù shā shǐ

土胜水,牛羊何不杀豕?

sì shé yě

巳,蛇也。

shēn hóu yě

申,猴也。

huǒ shèng jīn shé hé bù shí mí hóu

火胜金,蛇何不食猕猴?

mí hóu zhě wèi shǔ yě

猕猴者,畏鼠也。

niè mí hóu zhě quǎn yě

啮猕猴者,犬也。

shǔ shuǐ

鼠,水。

mí hóu jīn yě

猕猴,金也。

shuǐ bù shèng jīn mí hóu hé gù wèi shǔ yě

水不胜金,猕猴何故畏鼠也?

shù tǔ yě shēn hóu yě

戍,土也,申,猴也。

tǔ bù shèng jīn hóu hé gù wèi quǎn

土不胜金,猴何故畏犬?

dōng fāng mù yě qí xīng cāng lóng yě

东方,木也,其星仓龙也。

xī fāng jīn yě qí xīng bái hǔ yě

西方,金也,其星白虎也;

nán fāng huǒ yě qí xīng zhū niǎo yě

南方,火也,其星朱鸟也。

běi fāng shuǐ yě qí xīng xuán wǔ yě

北方,水也,其星玄武也。

tiān yǒu sì xīng zhī jīng jiàng shēng sì shòu zhī tǐ

天有四星之精,降生四兽之体。

hán xuè zhī chóng yǐ sì shòu wèi zhǎng sì shòu hán wǔ xíng zhī qì zuì jiào zhèng áo àn lóng hǔ jiāo bù xiāng zéi niǎo guī huì bù xiāng hài

含血之虫,以四兽为长,四兽含五行之气最较郑鼇案龙虎交不相贼,鸟龟会不相害。

yǐ sì shòu yàn zhī yǐ shí èr chén zhī qín xiào zhī wǔ xíng zhī chóng yǐ qì xìng xiāng kè zé yóu bù xiāng yìng

以四兽验之,以十二辰之禽效之,五行之虫以气性相刻,则尤不相应。

fán wàn wù xiāng kè zéi hán xuè zhī chóng zé xiāng fú zhì wū xiāng dàn shí zhě zì yǐ chǐ yá dùn lì jīn lì yōu liè dòng zuò qiǎo biàn qì shì yǒng jié

凡万物相刻贼,含血之虫则相服,至于相啖食者,自以齿牙顿利,筋力优劣,动作巧便,气势勇桀。

ruò rén zhī zài shì shì bù yǔ shì lì bù jūn děng zì xiāng shèng fú

若人之在世,势不与适,力不均等,自相胜服。

yǐ lì xiāng fú zé yǐ rèn xiāng zéi yǐ

以力相服,则以刃相贼矣。

fū rén yǐ rèn xiāng zéi yóu wù yǐ chǐ jiǎo zhǎo yá xiāng chù cì yě

夫人以刃相贼,犹物以齿角爪牙相触刺也。

lì qiáng jiǎo lì shì liè yá zhǎng zé néng shèng

力强角利,势烈牙长,则能胜;

qì wēi zhǎo duǎn dǎn xiǎo jù dùn zé fú wèi yě

气微爪短,胆小距顿,则服畏也。

rén yǒu yǒng qiè gù zhàn yǒu shèng fù shèng zhě wèi bì shòu jīn qì fù zhě wèi bì de mù jīng yě

人有勇怯,故战有胜负,胜者未必受金气,负者未必得木精也。

kǒng zǐ wèi yáng hǔ què xíng liú hàn yáng hǔ wèi bì sè bái kǒng zǐ wèi bì miàn qīng yě

孔子畏阳虎,却行流汗,阳虎未必色白,孔子未必面青也。

yīng zhī jī jiū què xiāo zhī zhuó gǔ yàn wèi bì yīng xiāo shēng wū nán fāng ér jiū què gǔ yàn chǎn wū xī fāng yě zì shì jīn lì yǒng qiè xiāng shèng fú yě

鹰之击鸠雀,鸮之啄鹄雁,未必鹰鸮、生于南方,而鸠雀鹄雁产于西方也,自是筋力勇怯相胜服也。

yī táng zhī shàng bì yǒu lùn zhě

一堂之上,必有论者;

yī xiāng zhī zhōng bì yǒu sòng zhě

一乡之中,必有讼者。

sòng bì yǒu qū zhí lùn bì yǒu shì fēi fēi ér qū zhě wèi fù shì ér zhí zhě wèi shèng

讼必有曲直,论必有是非,非而曲者为负,是而直者为胜。

yì huò biàn kǒu lì cí cí yù héng chū wèi shèng

亦或辩口利舌,辞喻横出为胜;

huò qū ruò zhuì jiá lián jiǎn bù bǐ zhě wèi fù

或诎弱缀跲,连蹇不比者为负。

yǐ shé lùn sòng yóu yǐ jiàn jǐ dòu yě

以舌论讼,犹以剑戟斗也。

lì jiàn cháng jǐ shǒu zú jiàn jí zhě shèng

利剑长戟,手足健疾者胜;

dùn dāo duǎn máo shǒu zú huǎn liú zhě fù

顿刀短矛,手足缓留者负。

fu wù zhī xiāng shèng huò yǐ jīn lì huò yǐ qì shì huò yǐ qiǎo biàn

夫物之相胜,或以筋力,或以气势,或以巧便。

xiǎo yǒu qì shì kǒu zú yǒu biàn zé néng yǐ xiǎo ér zhì dà

小有气势,口足有便,则能以小而制大;

dà wú gǔ lì jiǎo yì bù jìn zé yǐ dà ér fú xiǎo

大无骨力,角翼不劲,则以大而服小。

que shí wei pí bó láo shí shé wei shé bù biàn yě

鹊食猬皮,博劳食蛇,猬、蛇不便也。

wén méng zhī lì bù rú niú mǎ niú mǎ kùn wū wén méng wén méng nǎi yǒu shì yě

蚊虻之力,不如牛马,牛马困于蚊虻,蚊虻乃有势也。

lù zhī jiǎo zú yǐ chù quǎn mí hóu zhī shǒu zú yǐ bó shǔ rán ér lù zhì wū quǎn mí hóu fú wū shǔ jiǎo zhǎo bù lì yě

鹿之角,足以触犬,猕猴之手,足以博鼠,然而鹿制于犬,猕猴服于鼠,角爪不利也。

gù shí nián zhī niú wèi mù shù suǒ qū

故十年之牛,为牧竖所驱;

zhǎng rèn zhī xiàng wèi yuè tóng suǒ gōu wú biàn gù yě

长仞之象,为越僮所钩,无便故也。

gù fū de qí biàn yě zé yǐ xiǎo néng shèng dà

故夫得其便也,则以小能胜大;

wú qí biàn yě zé yǐ qiáng fú wū léi yě

无其便也,则以强服于羸也。

✦ You read 卷三·物势篇

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.