论衡 · 王充 · Chapter 23 of 84

卷六·雷虚篇

PinyinModern Translation
Size

shèng xià zhī shí léi diàn xùn jí jī shé shù mù huài bài shì wū shí fàn shā rén

盛夏之时,雷电迅疾,击折树木,坏败室屋,时犯杀人。

shì sú yǐ wéi jī shé shù mù huài bài shì wū zhě tiān qǔ lóng

世俗以为“击折树木、坏败室屋”者,天取龙;

qí fàn shā rén yě wèi zhī yǒu yīn guò yǐn shí rén yǐ bù jié jìng tiān nù jī ér shā zhī

其“犯杀人”也,谓之〔有〕阴过,饮食人以不洁净,天怒,击而杀之。

lóng lóng zhī shēng tiān nù zhī yīn ruò rén zhī hǒu yù yǐ

隆隆之声,天怒之音,若人之呴吁矣。

shì wú yú zhì mò wèi bù rán

世无愚智,莫谓不然。

tuī rén dào yǐ lùn zhī xū wàng zhī yán yě

推人道以论之,虚妄之言也。

fu léi zhī fā dòng yī qì yī shēng yě zhé mù huài wū yì fàn shā rén fàn shā rén shí yì zhé mù huài wū

夫雷之发动,一气一声也,折木坏屋亦犯杀人,犯杀人时亦折木坏屋。

dú wèi zhé mù huài wū zhě tiān qǔ lóng

独谓折木坏屋者,天取龙;

fàn shā rén fá yīn guò yǔ qǔ lóng jí xiōng bù tóng bìng shí gòng shēng fēi dào yě

犯杀人,罚阴过,与取龙吉凶不同,并时共声,非道也。

lùn zhě yǐ wéi lóng lóng zhě tiān nù hǒu yù zhī shēng yě

论者以为“隆隆”者,天怒呴吁之声也。

cǐ biàn wū fá guò bù yí wū qǔ lóng

此便于罚过,不宜于取龙。

fá guò tiān nù kě yě

罚过,天怒可也;

qǔ lóng lóng hé guò ér nù zhī

取龙,龙何过而怒之?

rú lóng shén tiān qǔ zhī bù yí nù

如龙神,天取之,不宜怒。

rú lóng yǒu guò yú rén tóng zuì shā ér yǐ hé wéi qǔ yě

如龙有过,与人同罪,杀而已,何为取也?

shā rén nù kě yě

杀人,怒可也。

qǔ lóng lóng hé guò ér nù zhī

取龙,龙何过而怒之?

shā rén bù qǔ

杀人不取;

shā lóng qǔ zhī

杀龙取之。

rén lóng zhī zuì hé bié

人龙之罪何别?

ér qí shā zhī hé yì

而其杀之何异?

rán zé qǔ lóng zhī shuō jì bù kě tīng fá guò zhī yán fù bù kě cóng

然则取龙之说既不可听,罚过之言复不可从。

hé yǐ xiào zhī

用什么来证明呢?

àn léi zhī shēng xùn jí zhī shí rén pú sǐ wū de lóng lóng zhī shēng lín rén shǒu shàng gù de shā rén

案雷之声迅疾之时,人仆死于地,隆隆之声临人首上,故得杀人。

shěn lóng lóng zhě tiān nù hu

审隆隆者天怒乎?

nù yòng kǒu zhī nù qì shā rén yě

怒用口之怒气杀人也。

kǒu zhī nù qì ān néng shā rén

口之怒气,安能杀人?

rén wéi léi suǒ shā xún qí shēn tǐ ruò fán zhuó zhī zhuàng yě

人为雷所杀,询其身体,若燔灼之状也。

rú tiān yòng kǒu nù kǒu nù shēng huǒ hu

如天用口怒,口怒生火乎?

qiě kǒu zhe hu tǐ kǒu zhī dòng yǔ tǐ jù

且口着乎体,口之动与体俱。

dāng jī shé zhī shí shēng zhe wū de

当击折之时,声着于地;

qí shuāi yě shēng zhe wū tiān

其衰也,声着于天。

fu rú shì shēng zháo dì zhī shí kǒu zhì de tǐ yì yí rán

夫如是,声着地之时,口至地,体亦宜然。

dāng léi xùn jí zhī shí yǎng shì tiān bú jiàn tiān zhī xià bú jiàn tiān zhī xià zé fu lóng lóng zhī shēng zhě fēi tiān nù yě

当雷迅疾之时,仰视天,不见天之下,不见天之下,则夫隆隆之声者,非天怒也。

tiān zhī nù yú rén wú yì

天之怒与人无异。

rén nù shēn jìn rén zé shēng jí yuǎn rén zé shēng wēi

人怒,身近人则声疾,远人则声微。

jīn tiān shēng jìn qí tǐ yuǎn fēi nù zhī shí yě

今天声近,其体远,非怒之实也。

qiě léi shēng xùn jí zhī shí shēng dōng xī huò nán běi rú tiān nù tǐ dòng kǒu dōng xī nán běi yǎng shì tiān yì yi dōng xī nán běi

且雷声迅疾之时,声东西或南北,如天怒体动,口东西南北,仰视天亦宜东西南北。

huò yuē tiān yǐ dōng xī nán běi yǐ yún yǔ míng huì rén bù néng jiàn ěr

或曰:“天已东西南北矣,云雨冥晦,人不能见耳。

fu qiān lǐ bù tóng fēng bǎi lǐ bù gòng léi

”夫千里不同风,百里不共雷。

yì yuē zhèn jīng bǎi lǐ

《易》曰:“震惊百里。

léi diàn zhī de yún yǔ huì míng bǎi lǐ zhī wài wú yǔ zhī chù yi jiàn tiān zhī dōng xī nán běi yě

”雷电之地,〔云〕雨晦冥,百里之外无雨之处,宜见天之东西南北也。

kǒu zhe wū tiān tiān yí suí kǒu kǒu yī yí pǔ tiān jiē yí fēi dú léi yǔ zhī de tiān suí kǒu dòng yě

口着于天,天宜随口,口一移普天皆移,非独雷雨之地,天随口动也。

qiě suǒ wèi nù zhě shuí yě

且所谓怒者,谁也?

tiān shén yá

天神邪?

cāng cāng zhī tiān yě

苍苍之天也?

rú wèi tiān shén shén nù wú shēng

如谓天神,神怒无声;

rú wèi cāng cāng zhī tiān tiān zhě tǐ bù nù nù yòng kǒu

如谓苍苍之天,天者体不怒,怒用口。

qiě tiān dì xiāng yǔ fū fù yě qí jí mín fù mǔ yě

且天地相与,夫妇也,其即民父母也。

zi yǒu guò fù nù chī zhī zhì sǐ ér mǔ bù kū hu

子有过,父怒,笞之致死,而母不哭乎?

jīn tiān nù shā rén dì yí kū zhī

今天怒杀人,地宜哭之。

dú wén tiān zhī nù bù wén de zhī kū

独闻天之怒,不闻地之哭。

rú de bù néng kū zé tiān yì bù néng nù

如地不能哭,则天亦不能怒。

qiě yǒu nù zé yǒu xǐ

且有怒则有喜。

rén yǒu yīn guò yì yǒu yīn shàn

人有阴过,亦有阴善。

yǒu yīn guò tiān nù shā zhī

有阴过,天怒杀之;

rú yǒu yīn shàn tiān yì yi yǐ shàn shǎng zhī

如有阴善,天亦宜以善赏之。

lóng lóng zhī shēng wèi tiān zhī nù rú tiān zhī xǐ yì shěn rán ér xiào

隆隆之声谓天之怒,如天之喜,亦哂然而笑。

rén yǒu xǐ nù gù wèi tiān xǐ nù tuī rén yǐ zhī tiān zhī tiān běn wū rén

人有喜怒,故谓天喜怒、推人以知天,知天本于人。

rú rén bù nù zé yì wú yuán wèi tiān nù yě

如人不怒,则亦无缘谓天怒也。

yuán rén yǐ zhī tiān yi jìn rén zhī xìng

缘人以知天,宜尽人之性。

rén xìng nù zé hǒu yù xǐ zé gē xiào

人性怒则呴吁,喜则歌笑。

bǐ wén tiān zhī nù xī wén tiān zhī xǐ

比闻天之怒,希闻天之喜;

bǐ jiàn tiān zhī fá xī jiàn tiān zhī shǎng

比见天之罚,希见天之赏。

qǐ tiān nù bù xǐ tān wū fá xī wū shǎng zāi

岂天怒不喜,贪于罚,希于赏哉?

hé nù fá yǒu xiào xǐ shǎng wú yàn yě

何怒罚有效,喜赏无验也?

qiě léi zhī jī yě zhé mù huài wū shí fàn shā rén yǐ wéi tiān nù

且雷之击也,“折木坏屋”,“时犯杀人”,以为天怒。

shí huò tú léi wú suǒ zhé bài yì bù shā rén tiān kōng nù hu

时或徒雷,无所折败,亦不杀人,天空怒乎?

rén jūn bù kōng xǐ nù xǐ nù bì yǒu shǎng fá

人君不空喜怒,喜怒必有赏罚。

wú suǒ fá ér kōng nù shì tiān wàng yě

无所罚而空怒,是天妄也。

wàng zé shī wēi fēi tiān xíng yě

妄则失威,非天行也。

zhèng shì zhī jiā yǐ hán wēn zhī qì wèi xǐ nù zhī hou rén jūn xǐ jí tiān wēn nù zé tiān hán

政事之家,以寒温之气,为喜怒之候,人君喜即天温,〔怒〕则天寒。

léi diàn zhī rì tiān bì hán yě

雷电之日,天必寒也。

gāo zǔ zhī xiān liú ǎo céng xi dà zé zhī bēi mèng yǔ shén yù cǐ shí léi diàn huì míng

高祖之先刘媪曾息大泽之陂,梦与神遇,此时雷电晦冥。

tiān fāng shī qì yi xǐ zhī shí yě hé nù ér léi

天方施气,宜喜之时也,何怒而雷?

rú yòng jī shé zhě wèi nù bù jī shé zhě wèi xǐ zé fu lóng lóng zhī shēng bù yí tóng yīn

如用击折者为怒,不击折者为喜,则夫隆隆之声,不宜同音。

rén nù xǐ yì shēng tiān nù xǐ tóng yīn yú rén guāi yì zé rén hé yuán wèi zhī tiān nù

人怒喜异声,天怒喜同音,与人乖异,则人何缘谓之天怒?

qiě yǐn shí rén yǐ bù jié jìng xiǎo guò yě

且“饮食人以不洁净”,小过也。

yǐ zhì zūn zhī shēn qīn fá xiǎo guò fēi zūn zhě zhī yi yě

以至尊之身,亲罚小过,非尊者之宜也。

zūn bù qīn fá guò gù wáng bù qīn zhū zuì

尊不亲罚过,故王不亲诛罪。

tiān zūn wū wáng qīn fá xiǎo guò shì tiān dé liè wū wáng yě

天尊于王,亲罚小过,是天德劣于王也。

qiě tiān zhī yòng xīn yóu rén zhī yòng yì

且天之用心,犹人之用意。

rén jūn zuì è chū wén zhī shí nù yǐ fēi zhī

人君罪恶,初闻之时,怒以非之;

jí qí zhū zhī āi yǐ lián zhī

及其诛之,哀以怜之。

gù lún yǔ yuē rú de qí qíng zé āi lián ér wù xǐ

故《论语》曰:“如得其情,则哀怜而勿喜。

zhòu zhì è yě wǔ wáng jiāng zhū āi ér lián zhī

”纣至恶也,武王将诛,哀而怜之。

gù shàng shū yuē yǔ wéi lǜ yí lián ěr

故《尚书》曰:“予惟率夷怜尔。

rén jūn zhū è lián ér shā zhī

”人君诛恶,怜而杀之;

tiān zhī fá guò nù ér jī zhī

天之罚过,怒而击之。

shì tiān shǎo ēn ér rén duō huì yě

是天少恩而人多惠也。

shuō yǔ zhě yǐ wéi tiān shī qì

说雨者以为天施气。

tiān shī qì qì wò wèi yǔ gù yǔ rùn wàn wù míng yuē shù

天施气,气渥为雨,故雨润万物,名曰澍。

rén bù xǐ bù shī ēn

人不喜,不施恩。

tiān bù shuō bù jiàng yǔ

天不说,不降雨。

wèi léi tiān nù

谓雷,天怒;

yǔ zhě tiān xǐ yě

雨者,天喜也。

léi qǐ cháng yǔ yǔ jù rú lùn zhī yán tiān nù qiě xǐ yě

雷起常与雨俱,如论之言,天怒且喜也。

rén jūn shǎng fá bù tóng rì tiān zhī nù xǐ bù shū shí tiān rén xiāng wéi shǎng fá guāi yě

人君赏罚不同日,天之怒喜不殊时,天人相违,赏罚乖也。

qiě nù xǐ jù xíng luàn yě

且怒喜具形,乱也。

è rén wéi luàn nù fá qí guò

恶人为乱,怒罚其过;

fá zhī yǐ luàn fēi tiān xíng yě

罚之以乱,非天行也。

dōng léi rén wèi zhī yáng qì xiè chūn léi wèi zhī yáng qì fā

冬雷人谓之阳气泄,春雷谓之阳气发。

xià léi bù wèi yáng qì shèng wèi zhī tiān nù jìng xū yán yě

夏雷不谓阳气盛,谓之天怒,竟虚言也。

rén zài tiān dì zhī jiān wù yě

人在天地之间,物也。

wù yì wù yě

物,亦物也。

wù zhī yǐn shí tiān bù néng zhī

物之饮食,天不能知。

rén zhī yǐn shí tiān dú zhī zhī

人之饮食,天独知之。

wàn wù wū tiān jiē zi yě

万物于天,皆子也;

fù mǔ wū zi ēn dé yī yě

父母于子,恩德一也。

qǐ wèi guì xián jiā yì jiàn yú bù chá hu

岂为贵贤加意,贱愚不察乎?

hé qí chá rén zhī míng shěng wù zhī àn yě

何其察人之明,省物之暗也!

quǎn shǐ shí rén fǔ chòu shí zhī tiān bù shā yě

犬豕食,人腐臭食之,天不杀也。

rú yǐ rén guì ér dú jìn zhī zé shǔ wū rén yǐn shí rén bù zhī wù ér shí zhī tiān bù shā yě

如以人贵而独禁之,则鼠洿人饮食,人不知,误而食之,天不杀也。

rú tiān néng yuán shǔ zé yì néng yuán rén rén wù yǐ bù jié jìng yǐn shí rén rén bù zhī ér shí zhī ěr qǐ gù jǔ fǔ chòu yǐ yǔ zhī zāi

如天能原鼠,则亦能原人,人误以不洁净饮食人,人不知而食之耳,岂故举腐臭以予之哉?

rú gù yǔ zhī rén yì bù kěn shí

如故予之,人亦不肯食。

lǚ hòu duàn qi fū rén shǒu qù qí yǎn zhì wū cè zhōng yǐ wéi rén shǐ

吕后断戚夫人手,去其眼,置于厕中,以为人豕。

hū rén shì zhī rén jiē shāng xīn

呼人示之,人皆伤心;

huì dì jiàn zhī jí wò bù qǐ

惠帝见之,疾卧不起。

lǚ hòu gù wèi tiān bù fá yě

吕后故为,天不罚也。

rén wù bù zhī tiān zhé shā zhī bù néng yuán wù shī ér zé gù tiān zhì bèi yě

人误不知,天辄杀之,不能原误,失而责故,天治悖也。

fū rén shí bù jìng zhī wù kǒu bù zhī yǒu qí wū yě

夫人食不净之物,口不知有其洿也;

rú shí yǐ zhī zhī míng yuē cháng wū

如食,已知之,名曰肠洿。

qi fū rén rù cè shēn tǐ rǔ zhī yǔ wū hé yǐ bié

戚夫人入厕,身体辱之,与洿何以别?

cháng zhī yǔ tǐ hé yǐ yì

肠之与体何以异?

wèi cháng bù wéi tǐ shāng wū bù bìng rǔ fēi tiān yì yě

为肠不为体,伤洿不病辱,非天意也。

qiě rén wén rén shí bù qīng zhī wù xīn píng rú gù guān qi fū rén zhě mò bù shāng xīn

且人闻人食不清之物,心平如故,观戚夫人者,莫不伤心。

rén shāng tiān yì bēi yǐ

人伤,天意悲矣。

fu bēi qī fū rén zé yuàn lǚ hòu àn lǚ hòu zhī bēng wèi bì yù léi yě

夫悲戚夫人则怨吕后,案吕后之崩,未必遇雷也。

dào shì liú chūn yíng huò chǔ wáng yīng shǐ shí bù qīng

道士刘春荧惑楚王英,使食不清。

chūn sǐ wèi bì yù léi yě

春死,未必遇雷也。

jiàn chū sì nián xià liù yuè léi jī shā kuài jī yín zhuān rì shí yáng wǔ tóu jiē sǐ

建初四年夏六月,雷击杀会稽〔鄞〕专日食羊五头皆死。

fu yáng hé yīn guò ér léi shā zhī

夫羊何阴过,而雷杀之?

zhōu rén wū xī shàng liú rén yǐn xià liú zhōu rén bù léi sǐ

舟人洿溪上流,人饮下流,舟人不雷死。

tiān shén zhī chù tiān yóu wáng zhě zhī jū yě

天神之处天,犹王者之居也。

wáng zhě jū zhòng guān zhī nèi zé tiān zhī shén yi zài yǐn nì zhī zhōng

王者居重关之内,则天之神宜在隐匿之中。

wáng zhě jū gōng shì zhī nèi zé tiān yì yǒu tài wēi zǐ gōng xuān yuán wén chāng zhī zuò

王者居宫室之内,则天亦有太微、紫宫、轩辕、文昌之坐。

wáng zhě yú rén xiāng yuǎn bù zhī rén zhī yīn è

王者与人相远,不知人之阴恶。

tiān shén zài sì gōng zhī nèi hé néng jiàn rén àn guò

天神在四宫之内,何能见人暗过?

wáng zhě wén rén jìn yǐ rén zhī

王者闻人进,以人知。

tiān zhī rén è yì yi yīn guǐ

天知人恶,亦宜因鬼。

shǐ tiān wèn guò wū guǐ shén zé qí zhū zhī yi shǐ guǐ shén

使天问过于鬼神,则其诛之,宜使鬼神。

rú shǐ guǐ shén zé tiān nù guǐ shén yě fēi tiān yě

如使鬼神,则天怒,鬼神也,非天也。

qiě wáng duàn xíng yǐ qiū tiān zhī shā yòng xià cǐ wáng zhě yòng xíng wéi tiān shí

且王断刑以秋,天之杀用夏,此王者用刑违天时。

fèng tiān ér xíng qí zhū shā yě yi fǎ xiàng shàng tiān

奉天而行,其诛杀也,宜法象上天。

tiān shā yòng xià wáng zhū yǐ qiū tiān rén xiāng wéi fēi fèng tiān zhī yì yě

天杀用夏,王诛以秋,天人相违,非奉天之义也。

huò lùn yuē yǐn shí rén bù jié jìng tiān zhī dà è yě

或论曰:“饮食〔人〕不洁净,天之大恶也。

shā dà è bù xū shí

杀大恶,不须时。

wáng zhě dà è móu fǎn dà nì wú dào yě

”王者大恶,谋反大逆无道也。

tiān zhī dà è yǐn shí rén bù jié qīng

天之大恶,饮食人不洁清。

tiān rén suǒ è xiǎo dà bù jūn děng yě

天〔人〕所恶,小大不均等也。

rú xiǎo dà tóng wáng zhě yi fǎ tiān zhì yǐn shí rén bù jié qīng zhī fǎ wèi sǐ xíng yě

如小大同,王者宜法天,制饮食人不洁清之法为死刑也。

shèng wáng yǒu tiān xià zhì xíng bù bèi cǐ fǎ shèng wáng quē lüè yǒu yí shī yě

圣王有天下,制刑不备此法,圣王阙略,有遗失也?

huò lùn yuē guǐ shén zhì yīn wáng zhě zhì yáng

或论曰:“鬼神治阴,王者治阳。

yīn guò àn mèi rén bù néng jué gù shǐ guǐ shén zhǔ zhī

阴过暗昧,人不能觉,故使鬼神主之。

yuē yīn guò fēi yī yě hé bù jǐn shā

” 曰:“阴过非一也,何不尽杀?

àn yī guò fēi zhì yīn zhī yì yě

案一过,非治阴之义也。

tiān nù bù xuán rì rén yuàn bù xuán zhǒng

天怒不旋日,人怨不旋踵。

rén yǒu yīn guò huò shí yǒu yòng dōng wèi bì zhuān yòng xià yě

人有阴过,或时有用冬,未必专用夏也。

yǐ dōng guò wù bù zhé jī shā yuǎn zhì wū xià fēi bù xuán rì zhī yì yě

以冬过误,不辄击杀,远至于夏,非不旋日之意也。

tú huà zhī gōng tú léi zhī zhuàng lěi lěi rú lián gǔ zhī xíng

图画之工,图雷之状,累累如连鼓之形;

yòu tú yī rén ruò lì shì zhī róng wèi zhī léi gōng shǐ zhī zuǒ shǒu yǐn lián gǔ yòu shǒu tuī chuí ruò jī zhī zhuàng

又图一人,若力士之容,谓之雷公,使之左手引连鼓,右手推椎,若击之状。

qí yì yǐ wéi léi shēng lóng lóng zhě lián gǔ xiāng kòu jī zhī yīn yě

其意以为雷声隆隆者,连鼓相扣击之〔音〕也;

qí pò rán ruò bì liè zhě chuí suǒ jī zhī shēng yě

其魄然若敝裂者,椎所击之声也;

qí shā rén yě yǐn lián gǔ xiāng chuí bìng jī zhī yǐ

其杀人也,引连鼓相椎,并击之矣。

shì yòu xìn zhī mò wèi bù rán

世又信之,莫谓不然。

rú fù yuán zhī xū wàng zhī xiàng yě

如复原之,虚妄之象也。

fu léi fēi shēng zé qì yě

夫雷,非声则气也。

shēng yǔ qì ān kě tuī yǐn ér wèi lián gǔ zhī xíng hu

声与气,安可推引而为连鼓之形乎?

rú shěn kě tuī yǐn zé shì wù yě

如审可推引,则是物也。

xiāng kòu ér yīn míng zhě fēi gǔ jí zhōng yě

相扣而音鸣者,非鼓即钟也。

fu lóng lóng zhī shēng gǔ yǔ zhōng yá

夫隆隆之声,鼓与钟邪?

rú shěn shì yě zhōng gǔ bù ér kōng xuán xū yǒu sǔn jù rán hòu néng ān rán hòu néng míng

如审是也,钟鼓不〔而〕空悬,须有笋虡,然后能安,然后能鸣。

jīn zhōng gǔ wú suǒ xuán zhe léi gōng zhī zú wú suǒ dǎo lǚ ān dé ér wèi léi

今钟鼓无所悬着,雷公之足,无所蹈履,安得而为雷?

huò yuē rú cǐ gù wèi shén

或曰:“如此固为神。

rú bì yǒu suǒ xuán zhe zú yǒu suǒ lǚ rán hòu ér wèi léi shì yú rén děng yě hé yǐ wèi shén

如必有所悬着,足有所履,然后而为雷,是与人等也,何以为神?

yuē shén zhě huǎng hū wú xíng chū rù wú mén shàng xià wú yín gù wèi zhī shén

”曰:神者,恍惚无形,出入无门,上下无垠,故谓之神。

jīn léi gōng yǒu xíng léi shēng yǒu qì ān dé wèi shén

今雷公有形,雷声有器,安得为神?

rú wú xíng bù dé wèi zhī tú xiàng

如无形,不得为之图象;

rú yǒu xíng bù dé wèi zhī shén

如有形,不得谓之神。

wèi zhī shén lóng shēng tiān shí shì zhě wèi zhī bù rán yǐ rén shí huò jiàn lóng zhī xíng yě

谓之神龙升天,实事者谓之不然,以人时或见龙之形也。

yǐ qí xíng jiàn gù tú huà shēng lóng zhī xíng yě

以其形见,故图画升龙之形也;

yǐ qí kě huà gù yǒu bù shén zhī shí

以其可画,故有不神之实。

nán yuē rén yì jiàn guǐ zhī xíng guǐ fù shén hū

难曰:“人亦见鬼之形,鬼复神乎?

yuē rén shí jiàn guǐ yǒu jiàn léi gōng zhě hu

”曰:人时见鬼,有见雷公者乎?

guǐ míng yuē shén qí xíng dǎo de yú rén xiāng sì

鬼名曰神,其行蹈地,与人相似。

léi gōng tóu bù xuán wū tiān zú bù dǎo wū de ān néng wèi léi gōng

雷公头不悬于天,足不蹈于地,安能为雷公?

fēi zhě jiē yǒu yì wù wú yì ér fēi wèi xiān rén

飞者皆有翼,物无翼而飞,谓仙人。

huà xiān rén zhī xíng wèi zhī zuò yì

画仙人之形,为之作翼。

rú léi gōng yǔ xiān rén tóng yi fù zhe yì

如雷公与仙人同,宜复着翼。

shǐ léi gōng bù fēi tú léi jiā yán qí fēi fēi yě

使雷公不飞,图雷家言其飞,非也;

shǐ shí fēi bù wéi zhe yì yòu fēi yě

使实飞,不为着翼,又非也。

fu rú shì tú léi zhī jiā huà léi zhī zhuàng jiē xū wàng yě

夫如是,图雷之家,画雷之状,皆虚妄也。

qiě shuō léi zhī jiā wèi léi tiān nù hǒu yù yě

且说雷之家,谓雷,天怒呴吁也;

tú léi zhī jiā wèi zhī léi gōng nù yǐn lián gǔ yě

图雷之家,谓之雷公怒引连鼓也。

shěn rú shuō léi zhī jiā zé tú léi zhī jiā fēi

审如说雷之家,则图雷之家非;

shěn rú tú léi zhī jiā zé shuō léi zhī jiā wù

审如图雷之家,则说雷之家误。

èr jiā xiāng wéi yě bìng ér shì zhī wú shì fēi zhī fēn

二家相违也,并而是之,无是非之分。

wú shì fēi zhī fēn gù wú shì fēi zhī shí

无是非之分,故无是非之实。

wú yǐ dìng yí lùn gù xū wàng zhī lùn shèng yě

无以定疑论,故虚妄之论胜也。

lǐ yuē kè zūn wèi léi zhī xíng yī chū yī rù yī qū yī shēn wèi xiāng xiào zhěn zé míng

《礼》曰:“刻尊为雷之形,一出一入,一屈一伸,为相校轸则鸣。

xiào zhěn zhī zhuàng yù lǜ lěi zhī lèi yě cǐ xiàng lèi zhī yǐ

”校轸之状,郁律垒之类也,此象类之矣。

qì xiāng xiào zhěn fēn liè zé lóng lóng zhī shēng xiào zhěn zhī yīn yě

气相校轸分裂,则隆隆之声,校轸之音也。

pò rán ruò bì yī liè zhě qì shè zhī shēng yě

魄然若{敝衣}裂者,气射之声也。

qì shè zhòng rén rén zé sǐ yǐ

气射中人,人则死矣。

shí shuō léi zhě tài yáng zhī jī qì yě

实说,雷者太阳之激气也。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

zhēng yuè yáng dòng gù zhēng yuè shǐ léi

正月阳动,故正月始雷。

wǔ yuè yáng shèng gù wǔ yuè léi xùn

五月阳盛,故五月雷迅。

qiū dōng yáng shuāi gù qiū dōng léi qián

秋冬阳衰,故秋冬雷潜。

shèng xià zhī shí tài yáng yòng shì yīn qì chéng zhī

盛夏之时,太阳用事,阴气乘之。

yīn yáng fēn zhēng zé xiāng xiào zhěn

阴阳分〔争〕,则相校轸。

xiào zhěn zé jī shè

校轸则激射。

jī shè wèi dú zhōng rén zhé sǐ zhōng mù mù zhé zhōng wū wū huài

激射为毒,中人辄死,中木木折,中屋屋坏。

rén zài mù xià wū jiān ǒu zhōng ér sǐ yǐ

人在木下屋间,偶中而死矣。

hé yǐ yàn zhī

何以验之?

shì yǐ yī dòu shuǐ guàn yě zhù zhī huǒ qì jī bì yī liè ruò léi zhī yīn yǐ

试以一斗水灌冶铸之火,气激{敝衣}裂,若雷之音矣。

huò jìn zhī bì zhuó rén tǐ

或近之,必灼人体。

tiān dì wèi lú dà yǐ yáng qì wèi huǒ měng yǐ yún yǔ wèi shuǐ duō yǐ fēn zhēng jī shè ān dé bù xùn

天地为炉大矣,阳气为火猛矣,云雨为水多矣,分争激射,安得不迅?

zhòng shāng rén shēn ān dé bù sǐ

中伤人身,安得不死?

dāng yě gōng zhī xiāo tiě yě yǐ shì wèi xíng zào zé tiě xià bù zé yuè yì ér shè

当冶工之消铁也,以士为形,燥则铁下,不则跃溢而射。

shè zhòng rén shēn zé pí fū zhuó bāo

射中人身,则皮肤灼剥。

yáng qì zhī rè fēi zhí xiāo tiě zhī liè yě

阳气之热,非直消铁之烈也;

yīn qì jī zhī fēi zhí tǔ ní zhī shī yě

阴气激之,非直土泥之湿也;

yáng qì zhōng rén fēi zhí zhuó bāo zhī tòng yě

阳气中人,非直灼剥之痛也。

fu léi huǒ yě

夫雷,火也。

huǒ qì yǎn rén rén bù dé wú jì

〔火〕气剡人,人不得无迹。

rú zhì chù zhuàng shì wén zì rén jiàn zhī wèi tiān jì shū qí guò yǐ shì bǎi xìng

如炙处状似文字,人见之,谓天记书其过,以示百姓。

shì fù xū wàng yě

是复虚妄也。

shǐ rén jǐn yǒu guò tiān yòng léi shā rén

使人尽有过,天用雷杀人。

shā rén dāng zhāng qí è yǐ chéng qí hòu míng zhe qí wén zì bù dàng àn mèi

杀人当彰其恶,以惩其后,明著其文字,不当暗昧。

tú chū wū hé shū chū wū luò

《图》出于河,《书》出于洛。

hé tú luò shū tiān dì suǒ wéi rén dú zhī zhī

河图、洛书,天地所为,人读知之。

jīn léi sǐ zhī shū yì tiān suǒ wéi yě hé gù nán zhī

今雷死之书,亦天所为也,何故难知?

rú yǐ yì rén pí bù kě shū lǔ huì gōng fū rén zhòng zǐ níng wǔ gōng nǚ yě shēng ér yǒu wén zài zhǎng yuē wèi lǔ fū rén wén míng kě zhī gù zhòng zǐ guī lǔ

如以〔殪〕人皮不可书,鲁惠公夫人仲子,宁武公女也,生而有文在掌,曰“为鲁夫人”,文明可知,故仲子归鲁。

léi shū bù zhe gù nán yǐ chéng hòu

雷书不著,故难以惩后。

fu rú shì huǒ yǎn zhī jī fēi tiān suǒ kè huà yě

夫如是,火剡之迹,非天所刻画也。

huò pō yǒu ér zēng qí yǔ huò wú yǒu ér kōng shēng qí yán xū wàng zhī sú hǎo zào guài qí

或颇有而增其语,或无有而空生其言,虚妄之俗,好造怪奇。

hé yǐ yàn zhī

何以验之?

léi zhě huǒ yě yǐ rén zhōng léi ér sǐ jí xún qí shēn zhōng tóu zé xū fà shāo jiāo zhōng shēn zé pí fū zhuó fén lín qí shī shàng wén huǒ qì yī yàn yě

雷者火也,以人中雷而死,即询其身,中头则须发烧燋,中身则皮肤灼焚,临其尸上闻火气,一验也。

dào shù zhī jiā yǐ wéi léi shāo shí sè chì tóu wū jǐng zhōng shí jiāo jǐng hán jī shēng dà míng ruò léi zhī zhuàng èr yàn yě

道术之家,以为雷烧石,色赤,投于井中,石燋井寒,激声大鸣,若雷之状,二验也。

rén shāng wū hán hán qì rù fù fù zhōng sù wēn wēn hán fēn zhēng jī qì léi míng sān yàn yě

人伤于寒,寒气入腹,腹中素温,温寒分争,激气雷鸣,三验也。

dāng léi zhī shí diàn guāng shí jiàn dà ruò huǒ zhī yào sì yàn yě

当雷之时,电光时见大,若火之耀,四验也。

dāng léi zhī jī shí huò fán rén shì wū jí de cǎo mù wǔ yàn yě

当雷之击,时或燔人室屋,及地草木,五验也。

fu lùn léi zhī wèi huǒ yǒu wǔ yàn yán léi wèi tiān nù wú yī xiào

夫论雷之为火有五验,言雷为天怒无一效。

rán zé léi wèi tiān nù xū wàng zhī yán

然则雷为天怒,虚妄之言。

nán yuē lún yǔ yún xùn léi fēng liè bì biàn

〔难〕曰:“《论语》云:‘迅雷风烈必变。

lǐ jì yuē yǒu jí fēng xùn léi shèn yǔ zé bì biàn suī yè bì xìng yī fú guān ér zuò

’《礼记》曰:‘有疾风迅雷甚雨则必变,虽夜必兴,衣服、冠而坐。

jù tiān nù wèi fá jí jǐ yě

’惧天怒,畏罚及己也。

rú léi bù wéi tiān nù qí jī bù wéi fá guò zé jūn zǐ hé wéi wèi léi biàn dòng cháo fú ér zhèng zuò hu

如雷不为天怒,其击不为罚过,则君子何为为雷变动、朝服而正坐〔乎〕?

yuē tiān zhī yú rén yóu fù zi yǒu fù wèi zhī biàn zǐ ān néng hū

”曰:天之与人犹父子,有父为之变,子安能忽?

gù tiān biàn jǐ yì yi biàn shùn tiān shí shì jǐ bù wéi yě

故天变,己亦宜变,顺天时,示己不违也。

rén wén quǎn shēng wū wài mò bù jīng hài sǒng shēn cè ěr yǐ shěn tīng zhī

人闻犬声于外,莫不惊骇,竦身侧耳以审听之。

kuàng wén tiān biàn yì cháng zhī shēng xuān hé xùn jí zhī yīn hu

况闻天变异常之声,轩盍迅疾之音乎?

lún yǔ suǒ zhǐ lǐ jì suǒ wèi jiē jūn zǐ yě

《论语》所指,《礼记》所谓,皆君子也。

jūn zǐ zhòng shèn zì zhī wú guò rú rì yuè zhī shí wú yīn àn shí rén yǐ bù jié qīng zhī shì nèi xǐng bù jù hé wèi wū léi

君子重慎,自知无过,如日月之蚀,无阴暗食人以不洁清之事,内省不惧,何畏于雷?

shěn rú bù wèi léi zé qí biàn dòng bù zú yǐ xiào tiān nù

审如不畏雷,则其变动不足以效天怒。

hé zé

为什么呢?

bù wéi jǐ yě

不为己也。

rú shěn wèi léi yì bù zú yǐ xiào fá yīn guò

如审畏雷,亦不足以效罚阴过。

hé zé

为什么呢?

léi zhī suǒ jī duō wú guò zhī rén

雷之所击,多无过之人。

jūn zǐ kǒng ǒu yù zhī gù kǒng jù biàn dòng

君子恐偶遇之,故恐惧变动。

fu rú shì jūn zǐ biàn dòng bù néng míng léi wèi tiān nù ér fǎn zhe léi zhī wàng jī yě

夫如是,君子变动,不能明雷为天怒,而反著雷之妄击也。

wàng jī bù fá guò gù rén wèi zhī

妄击不罚过,故人畏之。

rú shěn fá guò yǒu guò xiǎo rén nǎi dāng jù ěr jūn zǐ zhī rén wú wéi kǒng yě

如审罚过,有过小人乃当惧耳,君子之人无为恐也。

sòng wáng wèn táng yāng yuē guǎ rén suǒ shā lù zhě zhòng yǐ ér qún chén yù bù wèi qí gù hé yě

宋王问唐鞅曰:“寡人所杀戮者众矣,而群臣愈不畏,其故何也?

táng yāng yuē wáng zhī suǒ zuì jǐn bù shàn zhě yě

”唐鞅曰:“王之所罪,尽不善者也。

fá bù shàn shàn zhě hú wéi wèi

罚不善,善者胡为畏?

wáng yù qún chén zhī wèi yě bù ruò wú biàn qí shàn yǔ bù shàn ér shí zuì zhī sī qún chén wèi yǐ

王欲群臣之畏也,不若毋辨其善与不善而时罪之,斯群臣畏矣。

sòng wáng xíng qí yán qún chén wèi jù sòng guó dà kǒng

”宋王行其言,群臣畏惧,宋国大恐〕。

fu sòng wáng wàng xíng gù sòng guó dà kǒng

夫宋王妄刑,故宋国大恐。

jù léi diàn wàng jī gù jūn zi biàn dòng

惧雷电妄击,故君子变动。

jūn zǐ biàn dòng sòng guó dà kǒng zhī lèi yě

君子变动,宋国大恐之类也。

✦ You read 卷六·雷虚篇

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.