lùn xián rú zhī cái jì chāo chéng yǐ shì rén guài qí shì huàn bù jìn guān jué bēi xì
论贤儒之才，既超程矣，世人怪其仕宦不进，官爵卑细。
yǐ xián cái tuì zài sú lì zhī hòu xìn kě guài yě
以贤才退在俗吏之后，信〔可〕怪也。
fu rú shì ér shì zú yǐ jiàn xián bù xiào zhī fēn dǔ gāo xià duō shǎo zhī shí yě
夫如是，而适足以见贤不肖之分，睹高下多少之实也。
guī shēng sān bǎi suì dà rú qián yóu wū lián yè zhī shàng
龟生三百岁，大如钱，游于莲叶之上。
sān qiān suì qīng biān yuán jù chǐ èr cùn
三千岁青边缘，巨尺二寸。
shī shēng qī shí suì shēng yī jīng qī bǎi suì shēng shí jīng
蓍生七十岁生一茎，七百岁生十茎。
shén líng zhī wù yě gù shēng chí liú lì suì cháng jiǔ gù néng míng shěn
神灵之物也，故生迟留，历岁长久，故能明审。
shí xián rú zhī zài shì yě yóu líng shī shén guī yě
实贤儒之在世也，犹灵蓍、神龟也。
jì xué wèn zhī rì gù yǐ jìn nián zhī bàn yǐ
计学问之日，固已尽年之半矣。
ruì yì wū dào suì wú tān shì zhī xīn
锐意于道，遂无贪仕之心。
jí qí shì yě chún tè fāng zhèng wú yuán ruì zhī cāo
及其仕也，纯特方正，无员锐之操。
gù shì rén chí qǔ jìn nán yě
故世人迟取进难也。
zhēn zhuī suǒ chuān wú bù chàng dá
针锥所穿，无不畅达。
shǐ zhēn zhuī mò fāng chuān wù wú yī fēn zhī shēn yǐ
使针锥末方，穿物无一分之深矣。
xián rú fāng jié ér xíng wú zhēn zhuī zhī ruì gù ān néng zì chuān qǔ chàng dá zhī gōng hu
贤儒方节而行，无针锥之锐，固安能自穿、取畅达之功乎？
qiě jì yī rì xíng qiān lǐ zhě wú suǒ fú yě shǐ fú rèn chē yú nú mǎ tóng xī
且骥一日行千里者，无所服也，使服任车舆，驽马同〔昔〕。
jì céng yǐ yǐn yán chē yǐ chuí tóu lào hàn xíng bù néng jìn
骥曾以引盐车矣，垂头落汗，行不能进。
bó lè gù zhī wáng liáng yù zhī kōng shēn qīng chí gù yǒu qiān lǐ zhī míng
伯乐顾之，王良御之，空身轻驰，故有千里之名。
jīn xián rú huái gǔ jīn zhī xué fù hè lǐ yì zhī zhòng nèi lèi wū xiōng zhōng zhī zhī wài qú wū lǐ yì zhī cāo bù gǎn wàng jìn gǒu qǔ gù yǒu jī liú zhī nán
今贤儒怀古今之学，负荷礼义之重，内累于胸中之知，外劬于礼义之操，不敢妄进苟取，故有稽留之难。
wú bó lè zhī you bù zāo wáng liáng zhī jiāng ān dé chí wū qīng míng zhī cháo lì qiān lǐ zhī jī hu
无伯乐之友，不遭王良之将，安得驰于清明之朝，立千里之迹乎？
qiě fú hán xuè qì wù zhī shēng yě xíng zé bèi zài shàng ér fù zài xià
且夫含血气物之生也，行则背在上而腹在下；
qí bìng ruò sǐ zé bèi zài xià ér fù zài shàng
其病若死，则背在下而腹在上。
hé zé
为什么呢？
bèi ròu hòu ér zhòng fù ròu bó ér qīng yě
背肉厚而重，腹肉薄而轻也。
xián rú sú lì bìng zài dāng shì yǒu sì wū cǐ
贤儒、俗吏，并在当世，有似于此。
jiāng míng dào héng zé sú lì zài xián rú xián rú chéng sú lì
将明道行，则俗吏载贤儒，贤儒乘俗吏。
jiāng àn dào fèi zé sú lì chéng xián rú xián rú chù xià wèi yóu wù yù hài fù zài shàng ér bèi zài xià yě
将暗道废，则俗吏乘贤儒，贤儒处下位，犹物遇害，腹在上而背在下也。
qiě bèi fǎ tiān ér fù fǎ de shēng xíng de qí zhèng gù fù bèi de qí wèi
且背法天而腹法地，生行得其正，故腹背得其位；
bìng sǐ shī qí yi gù fù fǎn ér zài bèi shàng
病死失其宜，故腹反而在背上。
fēi wéi fù yě fán wù pū jiāng zhě zú yòu zài shàng
非唯腹也，凡物仆僵者，足又在上。
xián rú bù yù pú fèi wū shì huái zú zhī lì jiē zài qí shàng
贤儒不遇，仆废于世，踝足之吏，皆在其上。
dōng fāng shuò yuē mù bù zài miàn ér zài wū zú jiù mèi bù gěi néng hé jiàn hu
东方朔曰：“目不在面而在于足，救昧不给，能何见乎？
jí àn wèi wǔ dì yuē bì xià yòng lì rú jī xīn yǐ hòu lái zhě jū shàng
”汲黯谓武帝曰： “陛下用吏如积薪矣，后来者居上。
yuán jí àn zhī yán chá dōng fāng shuò zhī yǔ dú fēi yǐ sú lì zhī de dì xián rú zhī shī zhí zāi
”原汲黯之言，察东方朔之语，独〔非〕以俗吏之得地，贤儒之失职哉？
gù fū shì huàn shī dì nán yǐ guān dé
故夫仕宦，失地难以观德；
de dì nán yǐ chá bù xiào
得地难以察不肖。
míng shēng wū gāo guān ér huǐ qǐ wū bēi wèi
名生于高官，而毁起于卑位。
bēi wèi gù shǎng xián rú zhī suǒ zài yě
卑位，固赏贤儒之所在也。
zūn lǐ dǎo shéng xiū shēn shǒu jié zài xià bù jí jí gù yǒu chén zhì zhī liú
遵礼蹈绳，修身守节，在下不汲汲，故有沉滞之留。
chén zhì zài néng zì jì gù yǒu bù bá zhī è
沉滞在能自济，故有不拔之扼。
qí jī xué wū shēn yě duō gù yòng xīn yě gù
其积学于身也多，故用心也固。
sú lì wú yǐ zì xiū shēn suī bá jìn lì xīn yáo dòng zé yǒu xià dào qīn yú zhī cāo yǐ
俗吏无以自修，身虽拔进，利心摇动，则有下道侵渔之操矣。
fēng tóng zhī shù shēng ér sù zhǎng gù qí pí jī bù néng jiān gāng
枫桐之树，生而速长，故其皮肌不能坚刚。
shù tán yǐ wǔ yuè shēng yè hòu bǐ chūn róng zhī mù qí cái qiáng jìng chē yǐ wéi zhóu
树檀以五月生叶，后彼春荣之木，其材强劲，车以为轴。
yīn zhī sāng gǔ qī rì dà gǒng zhǎng sù dà bào gù wèi biàn guài
殷之桑谷，七日大拱，长速大暴，故为变怪。
dà qì wǎn chéng bǎo huò nán shòu yě
大器晚成，宝货难售也。
bù chóng yī zhāo zhé chéng jiǎ zhě cài guǒ zhī wù yě
不崇一朝，辄成贾者，菜果之物也。
shì gù tuān lài zhī liú shā shí zhuǎn ér dà shí bù yí
是故湍濑之流，沙石转而大石不移。
hé zhě
为什么呢？
dà shí zhòng ér shā shí qīng yě
大石重而沙石轻也。
shā shí zhuǎn jī wū dà shí zhī shàng dà shí méi ér bù jiàn
沙石转积于大石之上，大石没而不见。
xián rú sú lì bìng zài shì sú yǒu sì wū cǐ
贤儒俗吏，并在世俗，有似于此。
yù àn zhǎng lì zhuǎn yí sú lì chāo zài xián rú zhī shàng xián rú chù xià shòu chí zǒu zhī shǐ zhì huò yán jū xué chǔ méi shēn bú jiàn
遇暗长吏，转移俗吏超在贤儒之上，贤儒处下，受驰走之使，至或岩居穴处，没身不见。
jiù zài zhǎng lì bù néng zhī xián ér xián zhě dào dà lì liè bù néng bá jǔ zhī gù yě
咎在长吏不能知贤，而贤者道大，力劣不能拔举之故也。
fu shǒu zhǐ zhī wù qì yě dù lì bù néng jǔ zé bù gǎn dòng
夫手指之物器也，度力不能举，则不敢动。
xián rú zhī dào fēi tú wù qì zhī zhòng yě
贤儒之道，非徒物器之重也。
shì gù jīn tiě zài dì yàn fēng bù néng dòng máo jiè zài qí jiān fēi yáng qiān lǐ
是故金铁在地，焱风不能动，毛芥在其间，飞扬千里。
fu xián rú suǒ huái qí yóu shuǐ zhōng dà shí zài dì jīn tiě yě
夫贤儒所怀，其犹水中大石、在地金铁也。
qí jìn bù ruò sú lì sù zhě zhǎng lì lì liè bù néng yòng yě
其进不若俗吏速者，长吏力劣，不能用也。
máo jiè zài tiě shí jiān yě yī kǒu zhī qì néng chuī máo jiè fēi bì yàn fēng
毛芥在铁石间也，一口之气，能吹毛芥，非必焱风。
sú lì zhī yì qiān yóu máo jiè zhī yì chuī yě
俗吏之易迁，犹毛芥之易吹也。
gù fū zhuǎn shā shí zhě tuān lài yě
故夫转沙石者，湍濑也；
fēi máo jiè zhě yàn fēng yě
飞毛芥者，焱风也。
huó shuǐ yáng fēng máo jiè bù dòng
活水洋风，毛芥不动。
wú dào lǐ zhī jiāng yòng xīn bào wěi chá lì bù xiáng zāo yǐ jiān qiān wàng shòu guān jué měng shuǐ zhī zhuǎn shā shí yàn fēng zhī fēi máo jiè yě
无道理之将，用心暴猥，察吏不详，遭以奸迁，妄授官爵，猛水之转沙石，焱风之飞毛芥也。
shì gù máo jiè yīn yì fēng ér fēi shā shí zāo měng liú ér zhuǎn sú lì yù bèi jiāng ér qiān
是故毛芥因异风而飞，沙石遭猛流而转，俗吏遇悖将而迁。
qiě yuán wù tóu zhī wū de dōng xī nán běi wú zhī bù kě cè zhàng kòu dòng cái wēi zhé tíng
且圆物投之于地，东西南北，无之不可，策杖叩动，才微辄停。
fāng wù jí de yī tóu ér zhǐ
方物集地，壹投而止；
jí qí yí tú xū rén dòng jǔ
及其移徒，须人动举。
xián rú shì zhī fāng wù yě qí nán zhuǎn yí zhě qí dòng xū rén yě
贤儒，世之方物也，其难转移者，其动须人也。
niǎo qīng biàn wū rén qū yuǎn rén bù rú niǎo rán ér tiān dì zhī xìng rén wéi guì
鸟轻便于人，趋远，人不如鸟，然而天地之性人为贵。
huáng chóng zhī fēi néng zhì wàn lǐ
蝗虫之飞，能至万里；
qí lín xū xiàn nǎi dá què xià
麒麟须献，乃达阙下。
rán ér huáng chóng wèi zāi qí lín wèi ruì
然而蝗虫为灾，麒麟为瑞。
lín yǒu sì zú shàng bù néng zì zhì rén yǒu liǎng zú ān néng zì dá
麟有四足，尚不能自致，人有两足，安能自达？
gù yuē yàn fēi qīng wū fèng huáng tù zǒu jí wū qí lín guī miǎn yuè zào wū líng guī shé téng biàn wū shén lóng
故曰：燕飞轻于凤皇，兔走疾于麒麟，{圭黾}跃躁于灵龟，蛇腾便于神龙。
lǚ wàng zhī tú bái shǒu nǎi xiǎn
吕望之徒，白首乃显；
bǎi lǐ xī zhī zhī míng wū huáng fà shēn wéi guó móu yīn wèi wáng fǔ jiē fu chén zhòng nán jìn zhī rén yě
百里奚之知，明于黄发：深为国谋，因为王辅，皆夫沉重难进之人也。
qīng zào zǎo chéng huò hài bào jí
轻躁早成，祸害暴疾。
gù yuē qí jìn ruì zhě tuì sù
故曰：其进锐者，退速。
yáng wēn yīn hán lì yuè nǎi zhì
阳温阴寒，历月乃至；
zāi biàn zhī qì yī zhāo chéng guài
灾变之气，一朝成怪。
gù fū hé bīng jié hé fēi yī rì zhī hán
故夫河冰结合，非一日之寒；
jī shuǐ wéi shān fēi sī xū zhī zuò
积土成山，非斯须之作。
gàn jiàng zhī jiàn jiǔ zài lú tàn xiān fēng lì rèn bǎi shú liàn lì
干将之剑，久在炉炭，铦锋利刃，百熟炼历。
jiǔ xiāo nǎi jiàn zuò liú chéng chí gù néng gē duàn
久销乃见作留，成迟故能割断。
ròu bào cháng zhě yuē zhǒng quán bào chū zhě yuē yǒng jiǔ bào shú zhě yì suān hǎi bào suān zhě yì chòu
肉暴长者曰肿，泉暴出者曰涌，酒暴熟者易酸，醢暴酸者易臭。
yóu cǐ yán zhī xián rú chí liú jiē yǒu zhuàng gù
由此言之，贤儒迟留，皆有状故。
zhuàng gù yún hé
状故云何？
xué duō dào zhòng wéi shēn lèi yě
学多道重，为身累也。
cǎo mù zhī shēng zhě shī shī zhě zhòng
草木之生者湿，湿者重；
sǐ zhě kū
死者枯。
kū ér qīng zhě yì jǔ shī ér zhòng zhě nán yí yě
枯而轻者易举，湿而重者难移也。
rán yuán qì suǒ zài zài shēng bù zài kū
然元气所在，在生不在枯。
shì gù chē xíng wū lù chuán xíng wū gōu qí mǎn ér zhòng zhě xíng chí kōng ér qīng zhě xíng jí
是故车行于陆，船行于沟，其满而重者行迟，空而轻者行疾。
xiān wáng zhī dào zài zài xiōng fù zhī nèi qí zhòng bù tú chuán chē zhī rèn yě
先王之道，载在胸腹之内，其重不徒船车之任也。
rèn zhòng qí qǔ jìn jí sù nán yǐ
任重，其取进疾速，难矣。
qiè rén zhī wù qí de fēi bù sù jí yě rán ér fēi qí yǒu de zhī fēi jǐ zhī lì yě
窃人之物，其得非不速疾也，然而非其有，得之非己之力也。
shì rén zǎo de gāo guān fēi bù yǒu guāng róng yě ér shī lù sù cān zhī bàng xuān huá shén yǐ
世人早得高官，非不有光荣也，而尸禄素餐之谤，喧哗甚矣。
qiě xián rú zhī bù jìn jiàng xiàng zhǎng lì bù kāi tōng yě
且贤儒之不进，将相长吏不开通也。
nóng fū zài gǔ bēn dōu gǔ rén jī huò fù yuǎn jiē yù de qí yuàn yě
农夫载谷奔都，贾人赍货赴远，皆欲得其愿也。
rú mén guō bì ér bù tōng jīn liáng jué ér bù guò suī yǒu miǎn lì qū shí zhī shì xī yóu zǎo zhì yǐ de yíng lì zāi
如门郭闭而不通，津梁绝而不过，虽有勉力趋时之势，奚由早至以得盈利哉？
zhǎng lì dù xián bù néng róng shàn bù bèi qián zhě zhī xíng xìng yǐ yān gǎn wàng guān wèi shēng jǔ dào lǐ zhī zǎo chéng yě
长吏妒贤，不能容善，不被钳赭之刑，幸矣，焉敢望官位升举，道理之早成也？