论衡 · 王充 · Chapter 41 of 84

卷十四·寒温篇

PinyinModern Translation
Size

shuō hán wēn zhě yuē rén jūn xǐ zé wēn nù zé hán

说寒温者曰:人君喜则温,怒则寒。

hé zé

为什么呢?

xǐ nù fà wū xiōng zhōng rán hòu xíng chū wū wài wài chéng shǎng fá

喜怒发于胸中,然后行出于外,外成赏罚。

shǎng fá xǐ nù zhī xiào

赏罚,喜怒之效。

gù hán wēn wò shèng diāo wù shāng rén

故寒温渥盛,雕物伤人。

fu hán wēn zhī dài zhì yě zài shù rì zhī jiān rén jūn wèi bì yǒu xǐ nù zhī qì fā xiōng zhōng rán hòu wò shèng wū wài

夫寒温之代至也,在数日之间,人君未必有喜怒之气发胸中,然后渥盛于外。

jiàn wài hán wēn zé zhī xiōng zhōng zhī qì yě

见外寒温,则知胸中之气也。

dāng rén jūn xǐ nù zhī shí xiōng zhōng zhī qì wèi bì gèng hán wēn yě

当人君喜怒之时,胸中之气未必更寒温也。

xiōng zhōng zhī qì hé yǐ yì wū jìng nèi zhī qì

胸中之气,何以异于境内之气?

xiōng zhōng zhī qì bù wéi xǐ nù biàn jìng nèi hán wēn hé suǒ shēng qǐ

胸中之气,不为喜怒变,境内寒温,何所生起?

liù guó zhī shí qín hàn zhī jì zhū hóu xiāng fá bīng gé mǎn dào guó yǒu xiāng gōng zhī nù jiāng yǒu xiāng shèng zhī zhì fu yǒu xiāng shā zhī qì dāng shí tiān xià wèi bì cháng hán yě

六国之时,秦、汉之际,诸侯相伐,兵革满道,国有相攻之怒,将有相胜之志,夫有相杀之气,当时天下未必常寒也。

tài píng zhī shì táng yú zhī shí zhèng de mín ān rén jūn cháng xǐ xián gē gǔ wǔ bǐ wū ér yǒu dāng shí tiān xià wèi bì cháng wēn yě

太平之世,唐、虞之时,政得民安,人君常喜,弦歌鼓舞,比屋而有,当时天下未必常温也。

qǐ xǐ nù zhī qì wèi xiǎo fā bù wéi dà dòng yá

岂喜怒之气,为小发,不为大动邪?

hé qí bù yǔ xíng shì xiāng zhòng de yě

何其不与行事相中得也?

fu jìn shuǐ zé hán jìn huǒ zé wēn yuǎn zhī jiàn wēi

夫近水则寒,近火则温,远之渐微。

hé zé

为什么呢?

qì zhī suǒ jiā yuǎn jìn yǒu chà yě

气之所加,远近有差也。

chéng shì huǒ wèi zài nán shuǐ wèi zài běi běi biān zé hán nán jí zé rè

成事,火位在南,水位在北,北边则寒,南极则热。

huǒ zhī zài lú shuǐ zhī zài gōu qì zhī zài qū qí shí yī yě

火之在炉,水之在沟,气之在躯,其实一也。

dāng rén jūn xǐ nù zhī shí hán wēn zhī qì guī mén yi shén jìng wài yi wēi

当人君喜怒之时,寒温之气,闺门宜甚,境外宜微。

jīn àn hán wēn wài nèi jūn děng dài fēi rén jūn xǐ nù zhī suǒ zhì

今案寒温,外内均等,殆非人君喜怒之所致。

shì rú shuō chēng wàng chù zhī yě

世儒说称,妄处之也。

wáng zhě zhī biàn zài tiān xià zhū hóu zhī biàn zài jìng nèi qīng dài fū zhī biàn zài qí wèi shù rén zhī biàn zài qí jiā

王者之变在天下,诸侯之变在境内,卿大夫之变在其位,庶人之变在其家。

fū jiā rén zhī néng zhì biàn zé xǐ nù yì néng zhì qì

夫家人之能致变,则喜怒亦能致气。

fù zǐ xiāng nù fū qī xiàng dū ruò dāng nù fǎn xǐ zòng guò shì fēi yī shì zhī zhōng yi yǒu hán wēn

父子相怒,夫妻相督,若当怒反喜,纵过饰非,一室之中,宜有寒温。

yóu cǐ yán zhī biàn fēi xǐ nù suǒ shēng míng yǐ

由此言之,变非喜怒所生,明矣。

huò yuē yǐ lèi xiāng zhāo zhì yě

或曰:“以类相招致也。

xǐ zhě hé wēn hé wēn shǎng cì yáng dào shī yǔ yáng qì wēn gù wēn qì yīng zhī

喜者和温,和温赏赐,阳道施予,阳气温,故温气应之。

nù zhě yùn huì yùn huì zhū shā

怒者愠恚,愠恚诛杀。

yīn dào sù shā yīn qì hán gù hán qì yīng zhī

阴道肃杀,阴气寒,故寒气应之。

hǔ xiào ér gǔ fēng zhì lóng xīng ér jǐng yún qǐ

虎啸而谷风至,龙兴而景云起。

tóng qì gòng lèi dòng xiāng zhāo zhì

同气共类,动相招致。

gù yuē yǐ xíng zhú yǐng yǐ lóng zhì yǔ

故曰:‘以形逐影,以龙致雨’。

yǔ yìng lóng ér lái yǐng yìng xíng ér qù

雨应龙而来,影应形而去。

tiān dì zhī xìng zì rán zhī dào yě

天地之性,自然之道也。

qiū dōng duàn xíng xiǎo yù wēi yuán dà bì shèng hán hán suí xíng zhì xiāng zhāo shěn yǐ

秋冬断刑,小狱微原,大辟盛寒,寒随刑至,相招审矣。

fu bǐ hán wēn wū fēng yún qí xǐ nù wū lóng hǔ tóng qì gòng lèi dòng xiāng zhāo zhì kě yǐ

”夫比寒温于风云,齐喜怒于龙虎,同气共类,动相招致,可矣。

hǔ xiào zhī shí fēng cóng gǔ zhōng qǐ

虎啸之时,风从谷中起;

lóng xīng zhī shí yún qǐ bǎi lǐ nèi

龙兴之时,云起百里内。

tā gǔ yì jìng wú yǒu fēng yún

他谷异境,无有风云。

jīn hán wēn zhī biàn bìng shí jiē rán

今寒温之变,并时皆然。

bǎi lǐ yòng xíng qiān lǐ jiē hán dài fēi qí yàn

百里用刑,千里皆寒,殆非其验。

qí lǔ jiē jìng shǎng fá tóng shí shè qí shǎng lǔ fá suǒ zhì yi shū dāng shí kě qí guó wēn lǔ dì hán hu

齐、鲁接境,赏罚同时,设齐赏鲁罚,所致宜殊,当时可齐国温、鲁地寒乎?

àn qián shì yòng xíng zhě chī yóu wáng qín shén yǐ

案前世用刑者,蚩尤、亡秦甚矣。

chī yóu zhī mín miǎn miǎn fēn fēn

蚩尤之民,湎湎纷纷;

wáng qín zhī lù chì yī bǐ jiān dāng shí tiān xià wèi bì cháng hán yě

亡秦之路,赤衣比肩,当时天下未必常寒也。

dì dū zhī shì tú shā niú yáng rì yǐ bǎi shù xíng rén shā shēng jiē yǒu zéi xīn dì dū zhī shì qì bù néng hán

帝都之市,屠杀牛羊,日以百数,刑人杀牲,皆有贼心,帝都之市,气不能寒。

huò yuē rén guì wū wù wéi rén dòng qì

或曰:“人贵于物,唯人动气。

fu yòng xíng zhě dòng qì hu

”夫用刑者动气乎?

yòng shòu xíng zhě wèi biàn yě

用受刑者为变也?

rú yòng xíng zhě xíng rén shā qín tóng yī xīn yě

如用刑者,刑人杀禽,同一心也。

rú yòng shòu xíng zhě rén qín jiē wù yě jù wèi wàn wù bǎi jiàn bù néng dāng yī guì hu

如用受刑者,人禽皆物也,俱为万物,百贱不能当一贵乎?

huò yuē wéi rén jūn dòng qì zhòng shù bù néng

或曰:“唯人君动气,众庶不能。

fu qì gǎn bì xū rén jūn shì hé chēng wū zōu yǎn

”夫气感必须人君,世何称于邹衍?

zōu yǎn pǐ fū yī rén gǎn qì shì yòu rán zhī

邹衍匹夫,一人感气,世又然之。

xíng yī rén ér qì zhé hán shēng yī rén ér qì zhé wēn hū

刑一人而气辄寒,生一人而气辄温乎?

shè lìng sì xià wàn xíng bìng chú dāng shí suì yuè zhī qì bù wēn

赦令四下,万刑并除,当时岁月之气不温。

wǎng nián wàn hù shī huǒ yān yàn cān tiān

往年,万户失火,烟焱参天;

hé jué qiān lǐ sì wàng wú yín

河决千里,四望无垠。

huǒ yǔ wēn qì tóng shuǐ yǔ hán qì lèi

火与温气同,水与寒气类。

shī huǒ hé jué zhī shí bù hán bù wēn

失火河决之时,不寒不温。

rán zé hán wēn zhī zhì dài fēi zhèng zhì suǒ zhì

然则寒温之至,殆非政治所致。

rán ér hán wēn zhī zhì zāo yǔ shǎng fá tóng shí biàn fù zhī jiā yīn yuán míng zhī yǐ

然而寒温之至,遭与赏罚同时,变复之家,因缘名之矣。

chūn wēn xià shǔ qiū liáng dōng hán rén jūn wú shì sì shí zì rán

春温夏暑,秋凉冬寒,人君无事,四时自然。

fu sì shí fēi zhèng suǒ wéi ér wèi hán wēn dú yīng zhèng zhì

夫四时非政所为,而谓寒温独应政治?

zhēng yuè zhī shǐ zhēng yuè zhī hòu lì chūn zhī jì bǎi xíng jiē duàn líng yǔ kōng xū

正月之始,正月之后,立春之际,百刑皆断,囹圄空虚。

rán ér yī hán yī wēn dāng qí hán yě hé xíng suǒ duàn

然而一寒一温,当其寒也,何刑所断?

dāng qí wēn yě hé shǎng suǒ shī

当其温也,何赏所施?

yóu cǐ yán zhī hán wēn tiān dì jié qì fēi rén suǒ wéi míng yǐ

由此言之,寒温,天地节气,非人所为,明矣。

rén yǒu hán wēn zhī bìng fēi cāo xíng zhī suǒ jí yě

人有寒温之病,非操行之所及也。

zāo fēng féng qì shēn shēng hán wēn

遭风逢气,身生寒温。

biàn cāo yì xíng hán wēn bù chú

变操易行,寒温不除。

fu shēn jìn ér yóu bù néng biàn chú qí jí guó yì yuǎn yǐ ān néng tiáo hé qí qì

夫身近而犹不能变除其疾,国邑远矣,安能调和其气?

rén zhōng wū hán yǐn yào xíng jiě suǒ kǔ shāo shuāi

人中于寒,饮药行解,所苦稍衰;

zhuǎn wéi wēn jí tūn fā hàn zhī wán ér yīng yù

转为温疾,吞发汗之丸而应愈。

yàn yǒu hán gǔ bù shēng wǔ gǔ

燕有寒谷,不生五谷。

zōu yǎn chuī lǜ hán gǔ kě zhǒng

邹衍吹律,寒谷可种。

yàn rén zhǒng shǔ qí zhōng hào yuē shǔ gǔ

燕人种黍其中,号曰黍谷。

rú shěn yǒu zhī hán wēn zhī zāi fù yǐ chuī lǜ zhī shì tiáo hé qí qì biàn zhèng yì xíng hé néng miè chú

如审有之,寒温之灾,复以吹律之事,调和其气,变政易行,何能灭除?

shì gù hán wēn zhī jí fēi yào bù yù

是故寒温之疾,非药不愈;

shǔ gǔ zhī qì fēi lǜ bù tiáo

黍谷之气,非律不调。

yáo zāo hóng shuǐ shǐ yǔ zhì zhī

尧遭洪水,使禹治之。

hán wēn yǔ yáo zhī hóng shuǐ tóng yī shí yě

天气的寒温跟尧时的洪水,是同类情况。

yáo bù biàn zhèng yì xíng zhī fu hóng shuǐ fēi zhèng xíng suǒ zhì

尧不变政易行,知夫洪水非政行所致。

hóng shuǐ fēi zhèng xíng suǒ zhì yì zhī hán wēn fēi zhèng zhì suǒ zhāo

洪水非政行所致,亦知寒温非政治所招。

huò nán yuē hóng fàn shù zhēng yuē jí héng hán ruò

或难曰:《洪范》庶征曰:“急,恒寒若;

shū héng yù ruò

舒,恒燠若。

ruò shùn

”若,顺;

yù wēn

燠,温;

héng cháng yě

恒,常也。

rén jūn jí zé cháng hán shùn zhī

人君急,则常寒顺之;

shū zé cháng wēn shùn zhī

舒,则常温顺之。

hán wēn yìng jí shū wèi zhī fēi zhèng rú hé

寒温应急舒,谓之非政,如何?

fu qǐ wèi jí bù hán shū bù wēn zāi

夫岂谓急不寒、舒不温哉?

rén jūn jí shū ér hán wēn dì zhì ǒu shì zì rán ruò gù xiāng yìng yóu bo zhī de zhào shì zhī de shù yě

人君急舒而寒温递至,偶适自然,若故相应,犹卜之得兆、筮之得数也。

rén wèi tiān dì yìng lìng wèn qí shí shì rán

人谓天地应令问,其实适然。

fu hán wēn zhī yìng jí shū yóu zhào shù zhī yìng lìng wèn yě

夫寒温之应急舒,犹兆数之应令问也。

wài ruò xiāng yìng qí shí ǒu rán

外若相应,其实偶然。

hé yǐ yàn zhī

何以验之?

fu tiān dào zì rán zì rán wú wéi

夫天道自然,自然无为。

èr lìng cān ǒu zāo shì féng huì rén shì shǐ zuò tiān qì yǐ yǒu gù yuē dào yě

二令参偶,遭适逢会,人事始作,天气已有,故曰道也。

shǐ yīng zhèng shì shì yǒu fēi zì rán yě

使应政事,是有,非自然也。

yì jīng shì bù liù shí guà wū yī suì zhōng liù rì qī fēn yī guà yòng shì

《易》京氏布六十卦于一岁中,六日七分,一卦用事。

guà yǒu yīn yáng qì yǒu shēng jiàng

卦有阴阳,气有升降。

yáng shēng zé wēn yīn shēng zé hán

阳升则温,阴升则寒。

yóu cǐ yán zhī hán wēn suí guà ér zhì bù yīng zhèng zhì yě

由此言之,寒温随卦而至,不应政治也。

àn yì wú wàng zhī yīng shuǐ hàn zhī zhì zì yǒu qī jié

案《易》无妄之应,水旱之至,自有期节。

bǎi zāi wàn biàn dài tóng yī qū

百灾万变,殆同一曲。

biàn fù zhī jiā yí qiě shī shí

变复之家,疑且失实。

hé yǐ wèi yí

何以为疑?

fu dà rén yǔ tiān de hé dé xiān tiān ér tiān bù wéi hòu tiān ér fèng tiān shí

夫大人与天地合德,先天而天不违,后天而奉天时。

hóng fàn yuē jí héng hán ruò

《洪范》曰:“急,恒寒若;

shū héng yù ruò

舒,恒燠若。

rú hóng fàn zhī yán tiān qì suí rén yì tú dāng xiān tiān ér tiān bù wéi ěr hé gù fù yán hòu tiān ér fèng tiān shí hu

”如《洪范》之言,天气随人易徒,当先天而天不违耳,何故复言后天而奉天时乎?

hòu zhě tiān yǐ hán wēn wū qián ér rén shǎng fá wū hòu yě

后者,天已寒温于前,而人赏罚于后也。

yóu cǐ yán zhī rén yán yǔ shàng shū bù hé yī yí yě

由此言之,人言与《尚书》不合,一疑也。

jīng shì zhàn hán wēn yǐ yīn yáng shēng jiàng biàn fù zhī jiā yǐ xíng shǎng xǐ nù liǎng jiā guāi jī èr yí yě

京氏占寒温以阴阳升降,变复之家以刑赏喜怒,两家乖迹,二疑也。

mín jiān zhàn hán wēn jīn rì hán ér míng rì wēn cháo yǒu fán shuāng xī yǒu liè guāng dàn yǔ qì wēn dàn yáng qì hán

民间占寒温,今日寒而明日温,朝有繁霜,夕有列光,旦雨气温,旦旸气寒。

fu yǔ zhě yīn yáng zhě yáng yě

夫雨者阴,旸者阳也;

hán zhě yīn ér wēn zhě yáng yě

寒者阴,而温者阳也。

yǔ dàn yáng fǎn hán yáng dàn yǔ fǎn wēn bù yǐ lèi xiāng yìng sān yí yě

雨旦旸反寒,旸旦雨反温,不以类相应,三疑也。

sān yí bù dìng zì rán zhī shuō yì wèi lì yě

三疑不定,“自然”之说,亦未立也。

✦ You read 卷十四·寒温篇

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.