论衡 · 王充 · Chapter 43 of 84

卷十五·变动篇

PinyinModern Translation
Size

lùn zāi yì zhě yǐ yí wū tiān yòng zāi yì qiǎn gào rén yǐ

论灾异者,已疑于天用灾异谴告人矣。

gèng shuō yuē zāi yì zhī zhì dài rén jūn yǐ zhèng dòng tiān tiān dòng qì yǐ yīng zhī

更说曰:“灾异之至,殆人君以政动天,天动气以应之。

pì zhī yǐ wù jī gǔ yǐ chuí kòu zhōng gǔ yóu tiān chuí yóu zhèng zhōng gǔ shēng yóu tiān zhī yīng yě

譬之以物击鼓,以椎扣锺,鼓犹天,椎犹政,锺鼓声犹天之应也。

rén zhǔ wèi wū xià zé tiān qì suí rén ér zhì yǐ

人主为于下,则天气随人而至矣。

yuē cǐ yòu yí yě

”曰:此又疑也。

fu tiān néng dòng wù wù yān néng dòng tiān

夫天能动物,物焉能动天?

hé zé

为什么呢?

rén wù xì wū tiān tiān wéi rén wù zhǔ yě

人物系于天,天为人物主也。

gù yuē wáng liáng cè mǎ chē qí yíng yě

故曰:“王良策马,车骑盈野。

fēi chē qí yíng yě ér nǎi wáng liáng cè mǎ yě

”非车骑盈野,而乃王良策马也。

tiān qì biàn wū shàng rén wù yīng wū xià yǐ

天气变于上,人物应于下矣。

gù tiān qiě yǔ shāng yáng qǐ wǔ shǐ tiān yù yě

故天且雨,商羊起舞,使天雨也。

shāng yáng zhě zhī yǔ zhī wù yě tiān qiě yǔ qū qí yī zú qǐ wǔ yǐ

商羊者,知雨之物也,天且雨,屈其一足起舞矣。

gù tiān qiě yǔ lóu yǐ xǐ qiū yǐn chū qín xián huǎn gù jí fā cǐ wù wèi tiān suǒ dòng zhī yàn yě

故天且雨,蝼蚁徙,丘蚓出,琴弦缓,固疾发,此物为天所动之验也。

gù zài qiě fēng cháo jū zhī chóng dòng

故在且风,巢居之虫动;

qiě yǔ xué chǔ zhī wù rǎo fēng yǔ zhī qì gǎn chóng wù yě

且雨,穴处之物扰:风雨之气感虫物也。

gù rén zài tiān dì zhī jiān yóu zǎo shī zhī zài yī shang zhī nèi lóu yǐ zhī zài xué xì zhī zhōng

故人在天地之间,犹蚤虱之在衣裳之内,蝼蚁之在穴隙之中。

zǎo shī lóu yǐ wèi nì shùn héng cóng néng lìng yī shang xué xì zhī jiān qì biàn dòng hu

蚤虱、蝼蚁为逆顺横从,能令衣裳穴隙之间气变动乎?

zǎo shī lóu yǐ bù néng ér dú wèi rén néng bù dá wù qì zhī lǐ yě

蚤虱、蝼蚁不能,而独谓人能,不达物气之理也。

fu fēng zhì ér shù zhī dòng shù zhī bù néng zhì fēng

夫风至而树枝动,树枝不能致风。

shì gù xià mò qīng liè chóng míng hán jiāng tí gǎn yīn qì yě

是故夏末蜻{列虫}鸣,寒螀啼,感阴气也。

léi dòng ér zhì jīng zhé fā ér shé chū qǐ yáng qì yě

雷动而雉惊,〔蛰〕发而蛇出,起〔阳〕气也。

yè jí bàn ér hè lì chen jiāng dàn ér jī míng cǐ suī fēi biàn tiān qì dòng wù wù yìng tiān qì zhī yàn yě

夜及半而鹤唳,晨将旦而鸡鸣,此虽非变,天气动物,物应天气之验也。

gù kě yán hán wēn gǎn dòng rén jūn rén jūn qǐ qì ér yǐ shǎng fá

顾可言寒温感动人君,人君起气而以赏罚;

nǎi yán yǐ shǎng fá gǎn dòng huáng tiān tiān wèi hán wēn yǐ yīng zhèng zhì hu

乃言以赏罚感动皇天,天为寒温以应政治乎?

liù qíng fēng jiā yán fēng zhì wèi dào zéi zhě gǎn yìng zhī ér qǐ

六情风家言:“风至,为盗贼者感应之而起。

fēi dào zéi zhī rén jīng qì gǎn tiān shǐ fēng zhì yě

”非盗贼之人精气感天,使风至也。

fēng zhì guài bù guǐ zhī xīn ér dào zéi zhī cāo fā yǐ

风至怪不轨之心,而盗贼之操发矣。

hé yǐ yàn zhī

何以验之?

dào zéi zhī rén jiàn wù ér qǔ dǔ dí ér shā jiē zài xǐ yǐ lòu kè zhī jiān wèi bì sù rì yǒu qí sī yě ér tiān fēng yǐ yǐ tān láng yīn zéi zhī rì zhì yǐ

盗贼之人,见物而取,睹敌而杀,皆在徙倚漏刻之间,未必宿日有其思也,而天风已以贪狼阴贼之日至矣。

yǐ fēng zhàn guì jiàn zhě fēng cóng wáng xiāng xiāng lái zé guì cóng qiú sǐ dì lái zé cán

以风占贵贱者,风从王相乡来则贵,从囚死地来则残。

fu guì jiàn duō shǎo dòu hú gù yě

夫贵贱、多少,斗斛故也。

fēng zhì ér gǔ zhī rén guì jiàn qí jià tiān qì dòng guài rén wù zhě yě

风至而B谷之人贵贱其价,天气动怪人物者也。

gù gǔ jià dī áng yī guì yī jiàn yǐ

故谷价低昂,一贵一贱矣。

tiān guān zhī shū yǐ zhēng yuè cháo zhàn sì fāng zhī fēng fēng cóng nán fāng lái zhě hàn cóng běi fāng lái zhě chén dōng fāng lái zhě wèi yì xī fāng lái zhě wèi bīng

《天官》之书,以正月朝占四方之风,风从南方来者旱,从北方来者湛,东方来者为疫,西方来者为兵。

tài shǐ gōng shí dào yán yǐ fēng zhàn shuǐ hàn bīng yì zhě rén wù jí xiōng tǒng wū tiān yě

太史公实道言以风占水旱兵疫者,人物吉凶统于天也。

shǐ wù shēng zhě chūn yě

使物生者,春也;

wù sǐ zhě dōng yě

物死者,冬也。

chūn shēng ér dōng shā yě

春生而冬杀也。

tiān yě

天〔也〕。

rú huò yù chūn shā dōng shēng wù zhōng bù sǐ shēng hé yě

如或欲春杀冬生,物终不死生,何也?

wù shēng tǒng wū yáng wù sǐ xì wū yīn yě

物生统于阳,物死系于阴也。

gù yǐ kǒu qì chuī rén rén bù néng hán

故以口气吹人,人不能寒;

xū rén rén bù néng wēn

吁人,人不能温。

shǐ jiàn chuī yù zhī rén shè dōng chù xià jiāng yǒu dòng yáng zhī huàn yǐ

使见吹吁之人,涉冬触夏,将有冻旸之患矣。

hán wēn zhī qì xì wū tiān dì ér tǒng wū yīn yáng

寒温之气,系于天地,而统于阴阳。

rén shì guó zhèng ān néng dòng zhī

人事国政,安能动之?

qiě tiān běn ér rén mò yě

且天本而人末也。

dēng shù guài qí zhī bù néng dòng qí zhū

登树怪其枝,不能动其株。

rú fá zhū wàn jīng kū yǐ

如伐株,万茎枯矣。

rén shì yóu shù zhī hán wēn yóu gēn zhū yě

人事犹树枝,〔寒〕温犹根株也。

shēng wū tiān hán tiān zhī qì yǐ tiān wéi zhǔ yóu ěr mù shǒu zú xì wū xīn yǐ

生于天,含天之气,以天为主,犹耳目手足系于心矣。

xīn yǒu suǒ wèi ěr mù shì tīng shǒu zú dòng zuò wèi tiān yìng rén shì wèi xīn wèi ěr mù shǒu zú shǐ hū

心有所为,耳目视听,手足动作,谓天应人,是谓心为耳目手足使乎?

jīng qí chuí liú liú zhuì wū gān gān dōng zé liú suí ér xi

旌旗垂旒,旒缀于杆,杆东则旒随而西。

gǒu wèi hán wēn suí xíng fá ér zhì shì yǐ tiān qì wèi zhuì liú yě

苟谓寒温随刑罚而至,是以天气为缀旒也。

gōu xīng zài fáng xīn zhī jiān de qiě dòng zhī zhàn yě

钩星在房、心之间,地且动之占也。

qí tài bǔ zhī zhī wèi jǐng gōng chén néng dòng de

齐太卜知之,谓景公:“臣能动地。

jǐng gōng xìn zhī

”景公信之。

fu wèi rén jūn néng zhì hán wēn yóu qí jǐng gōng xìn tài bǔ zhī néng dòng de

夫谓人君能致寒温,犹齐景公信太卜之能动地。

fū rén bù néng dòng dì ér yì bù néng dòng tiān

夫人不能动地,而亦不能动天。

fu hán wēn tiān qì yě

夫寒温,天气也。

tiān zhì gāo dà rén zhì bēi xiǎo

天至高大,人至卑小。

gāo bù néng míng zhōng ér yíng huǒ bù cuàn dǐng zhě hé yě

篙不能鸣钟,而萤火不爨鼎者,何也?

zhōng zhǎng ér gāo duǎn dǐng dà ér yíng xiǎo yě

钟长而篙短,鼎大而萤小也。

yǐ qī chǐ zhī xì xíng gǎn huáng tiān zhī dà qì qí wú fēn zhū zhī yàn bì yě

以七尺之细形,感皇天之大气,其无分铢之验,必也。

zhàn dà jiàng qiě rù guó yì qì hán zé jiāng qiě nù wēn zé jiāng xǐ

占大将且入国邑,气寒,则将且怒,温则将喜。

fu xǐ nù qǐ shì ér fā wèi rù jiè wèi jiàn lì mín shì fēi wèi chá xǐ nù wèi fā ér hán wēn zhī qì yǐ yù zhì yǐ

夫喜怒起事而发,未入界,未见吏民,是非未察,喜怒未发,而寒温之气已豫至矣。

nù xǐ zhì hán wēn nù xǐ zhī hòu qì nǎi dāng zhì

怒喜致寒温,怒喜之后,气乃当至。

shì jìng hán wēn zhī qì shǐ rén jūn nù xǐ yě

是竟寒温之气,使人君怒喜也。

huò yuē wèi zhì chéng yě

或曰:“未至诚也。

xíng shì zhì chéng ruò zōu yǎn zhī hū tiān ér shuāng jiàng qǐ liáng qī qì ér chéng bēng hé tiān qì zhī bù néng dòng hu

行事至诚,若邹衍之呼天而霜降,杞梁妻器而城崩,何天气之不能动乎?

fu zhì chéng yóu yǐ xīn yì zhī hào wù yě

”夫至诚,犹以心意之好恶也。

yǒu guǒ luǒ zhī wù zài rén zhī qián qù kǒu yī chǐ xīn yù shí zhī kǒu qì xī zhī bù néng qǔ yě

有果蓏之物,在人之前,去口一尺,心欲食之,口气吸之,不能取也;

shǒu duō sòng kǒu rán hòu de zhī

手掇送口,然后得之。

fu yǐ guǒ zhī xì yuán chuí yì zhuǎn qù kǒu bù yuǎn zhì chéng yù zhī bù néng de yě kuàng tiān qù rén gāo yuǎn qí qì mǎng cāng wú duān mò hu

夫以果之细,员圌易转,去口不远,至诚欲之,不能得也,况天去人高远,其气莽苍无端末乎!

shèng xià zhī shí dāng fēng ér lì lóng dōng zhī yuè xiàng rì ér zuò

盛夏之时,当风而立,隆冬之月,向日而坐。

qí xià yù de hán ér dōng yù de wēn yě zhì chéng jí yǐ

其夏欲得寒而冬欲得温也,至诚极矣。

yù zhī shèn zhě zhì huò dāng fēng gǔ xiàng rì rán lú ér tiān zhōng bù wéi dōng xià yì qì hán shǔ yǒu jié bù wéi rén biàn gǎi yě

欲之甚者,至或当风鼓C,向日燃炉,而天终不为冬夏易气,寒暑有节,不为人变改也。

fu zhèng yù de zhī ér yóu bù néng zhì kuàng zì xíng shǎng yì sī bù yù qiú hán wēn hu

夫正欲得之而犹不能致,况自刑赏,意思不欲求寒温乎?

wàn rén jù tàn wèi néng dòng tiān yī zōu yǎn zhī kǒu ān néng jiàng shuāng

万人俱叹,未能动天,一邹衍之口,安能降霜?

zōu yǎn zhī zhuàng shú yǔ qū yuán

邹衍之状,孰与屈原?

jiàn jū zhī yuān shú yǔ chén jiāng

见拘之冤,孰与沉江?

lí sāo chǔ cí qī chuàng shú yǔ yī tàn

《离骚》《楚辞》凄怆,孰与一叹?

qū yuán sǐ shí chǔ guó wú shuāng cǐ huái xiāng zhī shì yě

屈原死时,楚国无霜,此怀、襄之世也。

lì wǔ zhī shí biàn hé xiàn yù yuè qí liǎng zú fèng yù qì chū tì jǐn xù zhī yǐ xuè

厉、武之时,卞和献玉,刖其两足,奉玉泣出,涕尽续之以血。

fu zōu yǎn zhī chéng shú yǔ biàn hé

夫邹衍之诚,孰与卞和?

jiàn jū zhī yuān shú yǔ yuè zú

见拘之冤,孰与刖足?

yǎng tiān ér tàn shú yǔ qì xuè

仰天而叹,孰与泣血?

fu tàn gù bù rú qì jū gù bù zhōng yuè liào jì yuān qíng yǎn bù rú hé dāng shí chu de bú jiàn shuāng

夫叹固不如泣,拘固不中刖,料计冤情,衍不如和,当时楚地不见霜。

lǐ sī zhào gāo chán shā tài zǐ fú sū bìng jí méng tián méng ào

李斯、赵高谗杀太子扶苏,并及蒙恬、蒙骜。

qí shí jiē tǔ tòng kǔ zhī yán yǔ tàn shēng tóng

其时皆吐痛苦之言,与叹声同;

yòu huò zhì sǐ fēi tú gǒu xǐ

又祸至死,非徒苟徙。

ér qí sǐ zhī de hán qì bù shēng

而其死之地,寒气不生。

qín kēng zhào zú wū cháng píng zhī xià sì shí wàn zhòng tóng shí jù xiàn

秦坑赵卒于长平之下,四十万众,同时俱陷。

dāng shí tí háo fēi tú tàn yě

当时啼号,非徒叹也。

chéng suī bù jí zōu yǎn sì shí wàn zhī yuān dù dāng yī xián chén zhī tòng

诚虽不及邹衍,四十万之冤,度当一贤臣之痛;

rù kēng kǎn zhī tí dù guò jū qiú zhī hū

入坑坎之啼,度过拘囚之呼。

dāng shí cháng píng zhī xià bú jiàn yǔn shuāng

当时长平之下,不见陨霜。

fǔ xíng yuē zhù lù páng gào wú gū wū tiān dì

《甫刑》曰:“庶僇旁告无辜于天帝。

cǐ yán chī yóu zhī mín bèi yuān páng gào wú zuì wū shàng tiān yě

”此言蚩尤之民被冤,旁告无罪于上天也。

yǐ zhòng mín zhī jiào bù néng zhì shuāng zōu yǎn zhī yán dài xū wàng yě

以众民之叫,不能致霜,邹衍之言,殆虚妄也。

nán fāng zhì rè jiān chǎo làn shí fù zǐ tóng shuǐ ér yù

南方至热,煎炒烂石,父子同水而浴。

běi fāng zhì hán níng bīng chè tǔ fù zǐ tóng xué ér chù

北方至寒,凝冰坼土,父子同穴而处。

yàn zài běi biān zōu yǎn shí zhōu zhī wǔ yuè zhèng suì sān yuè yě

燕在北边,邹衍时,周之五月,正岁三月也。

zhōng zhōu nèi zhēng yuè èr yuè shuāng xuě shí jiàng

中州内正月二月霜雪时降。

běi biān zhì hán sān yuè xià shuāng wèi wèi biàn yě

北边至寒,三月下霜,未为变也。

cǐ dài běi biān sān yuè shàng hán shuāng shì zì jiàng ér yǎn shì hū yǔ shuāng féng huì

此殆北边三月尚寒,霜适自降,而衍适呼,与霜逢会。

chuán yuē yàn yǒu hán gǔ bù shēng wǔ gǔ

传曰:“燕有寒谷,不生五谷。

zōu yǎn chuī lǜ hán gǔ fù wēn zé néng shǐ qì wēn yì néng shǐ qì fù hán

”邹衍吹律,寒谷复温,则能使气温,亦能使气复寒。

hé zhī yǎn bù lìng shí rén zhī jǐ zhī yuān yǐ tiān qì biǎo jǐ zhī chéng qiè chuī lǜ wū yàn gǔ yù lìng qì hán ér yīn hū tiān hu

何知衍不令时人知己之冤,以天气表己之诚,窃吹律于燕谷狱,令气寒而因呼天乎?

jí bù rán zhě shuāng hé gù jiàng

即不然者,霜何故降?

fàn jū wèi xū gǔ suǒ chán wèi qí lù zhī shé qián zhé xié

范雎为须贾所谗,魏齐僇之,折干折胁。

zhāng yí yóu wū chu chu xiāng lüè zhī bèi chuí liú xiě

张仪游于楚,楚相掠之,被捶流血。

èr zi yuān qū tài shǐ gōng liè jì qí zhuàng

二子冤屈,太史公列记其状。

zōu yǎn jiàn jū jū yí zhī bǐ yě qiě zǐ cháng hé huì bù yán

邹衍见拘,雎、仪之比也,且子长何讳不言?

àn yǎn liè zhuàn bù yán jiàn jū ér shǐ shuāng jiàng

案《衍列传》,不言见拘而使霜降。

wěi shū yóu yán yóu tài zi dān shǐ rì zài zhōng tiān yù sù yě

伪书游言,犹太子丹使日再中、天雨粟也。

yóu cǐ yán zhī yǎn hū ér jiàng shuāng xū yǐ

由此言之,衍呼而降霜,虚矣!

zé qǐ liáng zhī qī kū ér bēng chéng wàng yě

则杞梁之妻哭而崩城,妄也!

dùn mù pàn zhào xiāng zi shuài shī gōng zhī jūn dào chéng xià dùn mù zhī chéng bēng zhě shí yú zhàng xiāng zi jī jīn ér tuì zhī

顿牟叛,赵襄子帅师攻之,军到城下,顿牟之城崩者十余丈,襄子击金而退之。

fu yǐ qǐ liáng qī kū ér chéng bēng xiāng zi zhī jūn yǒu kū zhě hu

夫以杞梁妻哭而城崩,襄子之军有哭者乎?

qín zhī jiāng miè dōu mén nèi bēng

秦之将灭,都门内崩;

huò guāng jiā qiě bài dì qiáng zì huài

霍光家且败,第墙自坏。

shuí kū wū qín gōng qì wū huò guāng jiā zhě

谁哭于秦宫,泣于霍光家者?

rán ér mén bēng qiáng huài qín huò bài wáng zhī zhēng yě

然而门崩墙坏,秦、霍败亡之征也。

huò shí qǐ guó qiě pǐ ér qǐ liáng zhī qī shì kū chéng xià yóu yān guó shì hán ér zōu yǎn ǒu hū yě

或时杞国且圮,而杞梁之妻适哭城下,犹燕国适寒,而邹衍偶呼也。

shì yǐ lèi ér shí xiāng yīn wén jiàn zhī zhě huò ér rán zhī

事以类而时相因,闻见之者或而然之。

yòu chéng lǎo qiáng xiǔ yóu yǒu bēng huài

又城老墙朽,犹有崩坏。

yī fù zhī kū bēng wǔ zhàng zhī chéng shì zé yī zhǐ cuī sān rèn zhī yíng yě

一妇之哭,崩五丈之城,是则一指摧三仞之楹也。

chūn qiū zhī shí shān duō biàn

春秋之时,山多变。

shān chéng yī lèi yě

山、城,一类也。

kū néng bēng chéng fù néng huài shān hu

哭能崩城,复能坏山乎?

nǚ rán sù gǎo ér kū hé hé liú tōng

女然素缟而哭河,河流通。

xìn kū chéng bēng gù qí yi yě

信哭城崩,固其宜也。

àn qǐ liáng cóng jūn sǐ bù guī

案杞梁从军死,不归。

qí fù yíng zhī lǔ jūn diào wū tú qī bù shòu diào guān guī wū jiā lǔ jūn jiù diào bù yán kū wū chéng xià

其妇迎之,鲁君吊于途,妻不受吊,棺归于家,鲁君就吊,不言哭于城下。

běn cóng jūn sǐ cóng jūn sǐ bù zài chéng zhōng qī xiàng chéng kū fēi qí chù yě

本从军死,从军死不在城中,妻向城哭,非其处也。

rán zé qǐ liáng zhī qī kū ér bēng chéng fù xū yán yě

然则杞梁之妻哭而崩城,复虚言也。

yīn lèi yǐ jí jīng kē cì qín wáng bái hóng guàn rì

因类以及,荆轲〔刺〕秦王,白虹贯日;

wèi xiān shēng wèi qín huà cháng píng zhī jì tài bái shí mǎo fù wàng yán yě

卫先生为秦画长平之计,太白食昴,复妄言也。

fu yù zi móu shā xiāng zi fú wū qiáo xià xiāng zi zhì qiáo xīn dòng

夫豫子谋杀襄子,伏于桥下,襄子至桥心动。

guàn gāo yù shā gāo zǔ zàng rén wū bì zhōng gāo zǔ zhì bǎi rén yì dòng xīn

贯高欲杀高祖,藏人于壁中,高祖至柏人亦动心。

èr zi yù cì liǎng zhǔ liǎng zhǔ xīn dòng

二子欲刺两主,两主心动;

chēn shí lùn zhī shàng wèi fēi èr zǐ jīng shén suǒ néng gǎn yě

𬘭实论之,尚谓非二子精神所能感也。

ér kuàng jīng kē yù cì qín wáng qín wáng zhī xīn bù dòng ér bái hóng guàn rì hu

而况荆轲欲刺秦王,秦王之心不动,而白虹贯日乎?

rán zé bái hóng guàn rì tiān biàn zì chéng fēi kē zhī jīng wèi hóng ér guàn rì yě

然则白虹贯日,天变自成,非轲之精为虹而贯日也。

gōu xīng zài fáng xīn jiān de qiě dòng zhī zhàn yě

钩星在房、心间,地且动之占也。

de qiě dòng gōu xīng yīng fáng xīn

地且动,钩星应房、心。

fu tài bái shí mǎo yóu gōu xīng zài fáng xīn yě

夫太白食昴,犹钩星在房、心也。

wèi wèi xiān shēng cháng píng zhī yì lìng tài bái shí mǎo yí yǐ

谓卫先生长平之议,令太白食昴,疑矣!

suì xīng hài niǎo wěi zhōu chu è zhī

岁星害鸟尾,周、楚恶之。

rán zhī qì jiàn sòng wèi chén zhèng zāi

然之气见,宋、卫、陈、郑灾。

àn shí zhōu chu wèi yǒu fēi ér sòng wèi chén zhèng wèi yǒu è yě

案时周、楚未有非,而宋、卫、陈、郑未有恶也。

rán ér suì xīng xiān shǒu wěi zāi qì shǔ chuí wū tiān qí hòu zhōu chu yǒu huò sòng wèi chén zhèng tóng shí jiē rán

然而岁星先守尾,灾气署垂于天,其后周、楚有祸,宋、卫、陈、郑同时皆然。

suì xīng zhī hài zhōu chu tiān qì zāi sì guó yě

岁星之害周、楚,天气灾四国也。

hé zhī bái hóng guàn rì bù zhì cì qín wáng tài bái shí mǎo bù shǐ cháng píng jì qǐ yě

何知白虹贯日不致刺秦王,太白食昴〔不〕使长平计起也?

✦ You read 卷十五·变动篇

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.