chūn qiū zhī yì dà shuǐ gǔ yòng shēng wū shè
《春秋》之义,大水,鼓用牲于社。
shuō zhě yuē gǔ zhě gōng zhī yě
说者曰:“鼓者,攻之也。
huò yuē xié zhī
”或曰:“ 胁之。
xié zé gōng yǐ
”胁则攻矣。
yīn shèng gōng shè yǐ jiù zhī
〔阴〕胜,攻社以救之。
huò nán yuē gōng shè wèi dé shèng fù zhī yì wèi kě de shùn yì zhī jié yě
或难曰:攻社谓得胜负之义,未可得顺义之节也。
rén jūn fù shì tiān mǔ shì de
人君父事天,母事地。
mǔ zhī dǎng lèi wéi hài kě gōng mǔ yǐ jiù zhī hu
母之党类为害,可攻母以救之乎?
yǐ zhèng lìng shī dào yīn yáng miù lì zhě rén jūn yě
以政令失道阴阳缪戾者,人君也。
bù zì gōng yǐ fù zhī fǎn nì jié yǐ fàn zūn tiān dì ān kěn jì
不自攻以复之,反逆节以犯尊,天地安肯济?
shǐ chén shuǐ hài shāng tiān bù yǐ de hài tiān gōng zhī kě yě
使湛水害伤天,不以地害天,攻之可也。
jīn chén shuǐ suǒ shāng wù yě
今湛水所伤,物也。
wàn wù wū de bēi yě
万物于地,卑也。
hài fàn zhì zūn zhī tǐ wū dào wéi nì lùn chūn qiū zhě céng bù zhī nán
因灾害而冒犯最尊贵的土地之体,这是与道义相违反的。论述《春秋》的人,竟然不知道责难。
àn yǔ chū wū shān liú rù wū chuān chén shuǐ zhī lèi shān chuān shì yǐ
案雨出于山,流入于川,湛水之类,山川是矣。
dà shuǐ zhī zāi bù gōng shān chuān
大水之灾,不攻山川。
shè tǔ yě
社,土也。
wǔ xíng zhī xìng shuǐ tǔ bù tóng
五行之性,水土不同。
yǐ shuǐ wéi hài ér gōng tǔ tǔ shèng shuǐ
以水为害而攻土,土胜水。
gōng shè zhī yì wú nǎi rú jīn shì gōng jiàng zhī yòng zhuī záo yě
攻社之义,毋乃如今世工匠之用椎凿也?
yǐ zhuī jī záo lìng záo chuān mù
以椎击凿,令凿穿木。
jīn tǎng gōng tǔ lìng yàn shuǐ hu
今傥攻土,令厌水乎?
qiě fú gōng shè zhī yì yǐ wéi gōng yīn zhī lèi yě
且夫攻社之义,以为攻阴之类也。
jiǎ wèi dào zéi shāng hài rén mín jiǎ zài bù wáng shě jiǎ ér gōng yǐ zhī jiā nài zhǐ jiǎ hu
甲为盗贼,伤害人民,甲在不亡,舍甲而攻乙之家,耐止甲乎?
jīn yǔ zhě shuǐ yě
今雨者,水也。
shuǐ zài bù zì gōng shuǐ ér nǎi gōng shè
水在,不自攻水,而乃攻社。
àn tiān jiàng yǔ shān xiān chū yún yún jī wèi yǔ yǔ liú wèi shuǐ
案天将雨,山先出云,云积为雨,雨流为水。
rán zé shān zhě fù mǔ
然则山者,父母;
shuǐ zhě zǐ dì yě
水者子弟也。
zhòng zuì xíng jí zú shǔ zuì fù mǔ zǐ dì hu
重罪刑及族属,罪父母子弟乎?
zuì qí péng tú yě
罪其朋徒也?
jì shān shuǐ yǔ shè jù wèi yǔ lèi yě shú wèi qīn zhě
计山水与社,俱为雨类也,孰为亲者?
shè tǔ yě
社,土也。
wǔ xíng yì qì xiāng qù yuǎn
五行异气,相去远。
yīn tài wù sāng gǔ jù shēng
殷太戊桑谷俱生。
huò yuē gāo zōng
或曰高宗。
kǒng hài cè shēn háng dào sī suǒ xiān wáng zhī zhèng xìng miè guó jì jué shì jǔ yì mín míng yǎng lǎo zhī yì sāng gǔ xiāo wáng xiǎng guó cháng jiǔ
恐骇,侧身行道,思索先王之政,兴灭国,继绝世,举逸民,明养老之义,桑谷消亡,享国长久。
cǐ shuō chūn qiū zhě suǒ gòng wén yě
”此说《春秋》〔者〕所共闻也。
shuǐ zāi yǔ sāng gǔ zhī biàn hé yǐ yì
水灾与桑谷之变何以异?
yīn wáng gǎi zhèng chūn qiū gōng shè dào xiāng wéi fǎn xíng zhī hé cóng
殷王改政,《春秋》攻社,道相违反,行之何从?
zhōu chéng wáng zhī shí tiān xià léi yǔ yǎn hé bá mù wéi hài dà yǐ
周成王之时,天下雷雨,偃禾拔木,为害大矣。
chéng wáng kāi jīn téng zhī shū qiú suǒ xíng shì zhōu gōng zhī gōng zhí shū yǐ qì è yǔ zhǐ fēng fǎn hé dà mù fù qǐ
成王开金滕之书,求索行事周公之功,执书以泣遏,雨止风反,禾、大木复起。
dà yǔ jiǔ chén qí shí yī yě
大雨久湛,其实一也。
chéng wáng gǎi guò chūn qiū gōng shè liǎng jīng èr yì xíng zhī rú hé
成王改过,《春秋》攻社,两经二义,行之如何?
yuè lìng zhī jiā chóng shí gǔ jia qǔ chóng suǒ lèi xiàng zhī lì chī jī lù rǔ yǐ miè qí biàn
月令之家,虫食谷稼,取虫所类象之吏,笞击僇辱以灭其变。
shí lùn zhě wèi zhī wèi bì zhēn shì rán ér wèi zhī yàn hé rén yì
实论者谓之未必真是,然而为之,厌合人意。
jīn zhì yǔ zhě zhèng yě lì yě bù biàn qí zhèng bù zuì qí lì ér tú gōng shè néng hé fù sāi
今致雨者,政也、吏也,不变其政,不罪其吏,而徒攻社,能何复塞?
gǒu yǐ wéi dāng gōng qí lèi zhòng yīn zhī jīng yuè yě fāng zhū xiāng yuè shuǐ zì xià lái yuè lí wū bì chū fáng běi dào xī yǒu bù yǔ
苟以为当攻其类,众阴之精,月也,方诸乡月,水自下来,月离于毕,出房北道,希有不雨。
yuè zhōng zhī shòu tù chán chú yě
月中之兽,兔、蟾蜍也。
qí lèi zài dì luó yǔ fāng yě
其类在地,螺与蚄也。
yuè huǐ wū tiān luó fāng yǎo quē tóng lèi míng yǐ
月毁于天,螺、蚄舀缺,同类明矣。
yǔ jiǔ bù jì gōng yīn zhī lèi yi bǔ zhǎn tù chán chú chuí bèi luó fāng wèi qí de shí
雨久不霁,攻阴之类,宜捕斩兔、蟾蜍,椎被螺、蚄,为其得实。
huáng chóng shí zhì huò fēi huò jí
蝗虫时至,或飞或集。
suǒ jí zhī de gǔ cǎo kū suǒ
所集之地,谷草枯索。
lì zú bù mín qiàn dào zuò kǎn bǎng qū nèi wū qiàn kǎn pá huáng jī jù yǐ qiān hú shù
吏卒部民,堑道作坎,榜驱内于堑坎,杷蝗积聚以千斛数。
zhèng gōng huáng zhī shēn huáng yóu bù zhǐ
正攻蝗之身,蝗犹不止。
kuàng tú gōng yīn zhī lèi yǔ ān kěn jì
况徒攻阴之类,雨安肯霁?
shàng shū dà chuán yuē yān fēn jiāo shè bù xiū chū chuān bù zhù fēng yǔ bù shí shuāng xuě bù jiàng zé wū tiān gōng
《尚书》《大传》曰:“烟氛郊社不修,出川不祝,风雨不时,霜雪不降,责于天公。
chén duō shì zhǔ niè duō shā zōng wǔ pǐn bù xun zé wū rén gōng
臣多弑主,孽多杀宗,五品不训,责于人公。
chéng guō bù shàn gōu chí bù xiū shuǐ quán bù lóng shuǐ wèi mín hài zé wū dì gōng
城郭不缮,沟池不修,水泉不隆,水为民害,责于地公。
wáng zhě sān gōng gè yǒu suǒ zhǔ
”王者三公,各有所主;
zhū hóu qīng dài fū gè yǒu fèn zhí
诸侯卿大夫,各有分职。
dà shuǐ bù zé qīng dài fū ér jī gǔ gōng shè hé rú
大水不责卿大夫而击鼓攻社,何〔如〕?
bù rán lǔ guó shī lǐ kǒng zǐ zuò jīng biǎo yǐ wéi jiè yě
不然,鲁国失礼,孔子作经,表以为戒也。
gōng yáng gāo bù néng shí dǒng zhòng shū bù néng dìng gù gōng shè zhī yì zhì jīn fù xíng zhī
公羊高不能实,董仲舒不能定,故攻社之义,至今复行之。
shǐ gāo shàng shēng zhòng shū wèi sǐ jiāng nán zhī yuē jiǔ yǔ chén shuǐ yì shuí zhì zhī zhě
使高尚生,仲舒未死,将难之曰:“久雨湛水溢,谁致之者?
shǐ rén jūn yě yi gǎi zhèng yì xíng yǐ fù sāi zhī
使人君也,宜改政易行以复塞之。
rú rén chén yě yi zuì qí rén yǐ guò jiě tiān
如人臣也,宜罪其人以过解天。
rú fēi jūn chén yīn yáng zhī qì ǒu shí yùn yě jī gǔ gōng shè ér hé jiù zhǐ
如非君臣,阴阳之气偶时运也,击鼓攻社,而何救止?
chūn qiū shuō yuē rén jūn kàng yáng zhì hàn shěn nì zhì shuǐ
《春秋》说曰:“人君亢阳致旱,沈溺致水。
fu rú shì hàn zé wèi shěn nì zhī xíng shuǐ zé wèi kàng yáng zhī cāo hé nǎi gōng shè
”夫如是,旱则为沈溺之行,水则为亢阳之操,何乃攻社?
gōng shè bù jiě zhū sī yíng zhī yì fù wèi xiǎo
攻社不解,朱丝萦之,亦复未晓。
shuō zhě yǐ wéi shè yīn zhū yáng yě shuǐ yīn yě yǐ yáng sè yíng zhī zhù gǔ wèi jiù
说者以为社阴、朱阳也,水阴也,以阳色萦之,助鼓为救。
fu tài shān shī huǒ guàn yǐ yōng shuǐ zhòng zhī bù néng jiù zhī zhě hé yě
夫大山失火,灌以壅水,众知不能救之者,何也?
huǒ shèng shuǐ shǎo rè bù néng shèng yě
火盛水少,热不能胜也。
jīn guó chén shuǐ yóu dà shān shī huǒ yě
今国湛水,犹大山失火也;
yǐ ruò shéng zhī sī yíng shè wèi jiù yóu yǐ yōng shuǐ guàn tài shān yě
以若绳之丝,萦社为救,犹以壅水灌大山也。
yuán tiān xīn yǐ rén yì zhuàng tiān zhì yǐ rén shì
原天心以人意,状天治以人事。
rén xiāng gōng jī qì bù xiāng jiān bīng bù xiāng fù bù néng qǔ shèng
人相攻击,气不相兼,兵不相负,不能取胜。
jīn yī guó shuǐ shǐ zhēn yù gōng yáng yǐ jué qí qì xī fā guó rén cāo dāo bǎ zhàng yǐ jī zhī ruò suì zhōng zhú yì rán hòu wèi kě
今一国水,使真欲攻阳,以绝其气,悉发国人操刀把杖以击之,若岁终逐疫,然后为可。
chu hàn zhī jì liù guó zhī shí bīng gé zhàn gōng lì qiáng zé shèng ruò liè zé fù
楚、汉之际,六国之时,兵革战攻,力强则胜,弱劣则负。
gōng shè yī rén jī gǔ wú bīng gé zhī wēi ān néng jiù yǔ
攻社一人击鼓,无兵革之威,安能救雨?
fu yī yáng yī yǔ yóu yī zhòu yī yè yě
夫一旸一雨,犹一昼一夜也;
qí zāo ruò yáo tāng zhī shuǐ hàn yóu yī dōng yī xià yě
其遭若尧、汤之水旱,犹一冬一夏也。
rú huò yù yǐ rén shì jì sì fù sāi qí biàn dōng qiú wèi xià yè qiú wèi zhòu yě
如或欲以人事祭祀复塞其变,冬求为夏,夜求为昼也。
hé yǐ xiào zhī
用什么来证明呢?
jiǔ yǔ bù jì shì shǐ rén jūn gāo zhěn ān wò yǔ yóu zì zhǐ
久雨不霁,试使人君高枕安卧,雨犹自止。
zhǐ jiǔ zhì wū dà hàn shì shǐ rén jūn gāo zhěn ān wò hàn yóu zì yǔ
止久至于大旱,试使人君高枕安卧,旱犹自雨。
hé zé
为什么呢?
yáng jí fǎn yīn yīn jí fǎn yáng
〔阳〕极反阴,阴极反〔阳〕。
gù fū tiān dì zhī yǒu chén yě hé yǐ zhī bù rú rén zhī yǒu shuǐ bìng yě
故夫天地之有湛也,何以知不如人之有水病也?
qí yǒu hàn yě hé yǐ zhī bù rú rén yǒu dān jí yě
其有旱也,何以知不如人有瘅疾也?
dǎo qǐng qiú fù zhōng bù néng yù biàn cāo yì xíng zhōng bù néng jiù
祷请求福,终不能愈,变操易行,终不能救;
shǐ yī shí yào jì kě de yù
使医食药,冀可得愈;
mìng jǐn qī zhì yī yào wú xiào
命尽期至,医药无效。
yáo zāo hóng shuǐ chūn qiū zhī dà shuǐ yě shèng jūn zhī zhī bù dǎo wū shén bù gǎi hu zhèng shǐ yǔ zhì zhī bǎi chuān dōng liú
尧遭洪水,《春秋》之大水也,圣君知之,不祷于神,不改乎政,使禹治之,百川东流。
fu yáo zhī shǐ yǔ zhì shuǐ yóu bìng shuǐ zhě zhī shǐ yī yě
夫尧之使禹治水,犹病水者之使医也。
rán zé yáo zhī hóng shuǐ tiān dì zhī shuǐ bìng yě
然则尧之洪水,天地之水病也;
yǔ zhī zhì shuǐ hóng shuǐ zhī liáng yī yě
禹之治水,洪水之良医也。
shuō zhě hé yǐ yì zhī
说者何以易之?
gōng shè zhī yì wū shì bù dé
攻社之义,于事不得。
yǔ bù jì jì nǚ wā wū lǐ hé jiàn
雨不霁,祭女娲,于礼何见?
fú xī nǚ wā jù shèng zhě yě
伏羲、女娲,俱圣者也。
shě fú xī ér jì nǚ wā chūn qiū bù yán
舍伏羲而祭女娲,《春秋》不言。
dǒng zhòng shū zhī yì qí gù hé zāi
董仲舒之议,其故何哉?
fu chūn qiū jīng dàn yán gǔ qǐ yán gōng zāi
夫《春秋经》但言“鼓”,岂言攻哉?
shuō zhě jiàn yǒu gǔ wén zé yán gōng yǐ
说者见有“鼓”文,则言攻矣。
fu gǔ wèi bì wèi gōng shuō zhě yòng yì yì yě
夫鼓未必为攻,说者用意异也。
jì shì fù wū zhōu gōng ér qiú yě wèi zhī jù liǎn ér fù yì zhī
季氏富于周公,而求也为之聚敛而附益之。
kǒng zǐ yuē fēi wú tú yě xiǎo zi míng gǔ gōng zhī kě yě
孔子曰:“非吾徒也,小子鸣鼓攻之,可也。
gōng zhě zé yě zé ràng zhī yě
”攻者,责也,责让之也。
liù guó bīng gé xiāng gōng bù dé nán cǐ cǐ yòu fēi yě
六国兵革相攻,不得难此,此又非也。
yǐ bēi ér zé zūn wèi nì yǐ
以卑而责尊,为逆矣。
huò jù tiān zé zhī yě
或据天责之也?
wáng zhě mǔ shì de mǔ yǒu guò zi kě jù fù yǐ zé zhī hu
王者母事地,母有过,子可据父以责之乎?
xià zhī wū shàng yi yán jiàn
下之于上,宜言谏。
ruò shì chén zǐ zhī lǐ yě
若事,臣子之礼也;
zé ràng shàng wén lǐ yě
责让,上文礼也。
guāi wéi lǐ yì xíng wén rú hé
乖违礼意,行文如何?
gù jǐng jiè xià yě
故警戒下也。
bì yǐ fá gǔ wèi gōng cǐ shè cǐ zé zhōng fu lǐ yǐ gǔ zhù hào hū míng shēng xiǎng yě
必以伐鼓为攻此社,此则钟夫礼以鼓助号呼,明声响也。
gǔ zhě rén jūn jiāng chū zhuàng zhōng jī gǔ shēng gǔ míng gōng jī shàng yě
古者人君将出,撞钟击鼓,声鼓鸣攻击上也。
dà shuǐ yòng gǔ huò shí zài gào shè yīn zhī tài shèng yǔ chén bù jì
大水用鼓,或时再告社,阴之太盛,雨湛不霁。
yīn shèng yáng wēi fēi dào zhī yi kǒu zhù bù fù yǐ gǔ zì zhù yǔ rì shí gǔ yòng shēng wū shè tóng yī yì yě
阴盛阳微,非道之宜,口祝不副,以鼓自助,与日食鼓用牲于社,同一义也。
jù wèi gào jí zhāng yīn shèng yě
俱为告急,彰阴盛也。
shì dà ér jí zhě yòng zhōng gǔ xiǎo ér huǎn zhě yòng líng dí zhāng shì gào jí zhù kǒu qì yě
事大而急者用锺鼓,小而缓者用铃{狄},彰事告急,助口气也。
dà dào nán zhī dà shuǐ jiǔ chén jiǎ lìng zhèng zhì suǒ zhì yóu xiān gào jí nǎi sī zhèng xíng
大道难知,大水久湛,假令政治所致,犹先告急,乃斯政行。
dào zéi zhī fā yǔ cǐ tóng cāo
盗贼之发,与此同操。
dào zéi yì zhèng suǒ zhì bǐ qiú quē shī yóu xiān fā gào
盗贼亦政所致,比求阙失,犹先发告。
gǔ yòng shēng wū shè fā jué zhī yě
鼓用牲于社,发觉之也。
shè zhě zhòng yīn zhī zhǎng gù fá gǔ shǐ shè zhī zhī
社者,众阴之长,故伐鼓使社知之。
shuō gǔ zhě yǐ wéi gōng zhī gù gōng mǔ nì yì zhī nán yuán cǐ ér zhì
说鼓者以为攻之,故攻母逆义之难,缘此而至。
jīn yán gào yǐ yīn shèng yáng wēi gōng zūn zhī nán xī cóng lái zāi
今言告以阴盛阳微,攻尊之难,奚从来哉?
qiě gào yi wū yòng shēng yòng shēng bù yí wū gōng
且告宜于用牲,用牲不宜于攻。
gào shì yòng shēng lǐ yě
告事用牲,礼也;
gōng zhī yòng shēng wū lǐ hé jiàn
攻之用牲,于礼何见?
zhū sī rú shéng shì zài yáng yě
朱丝如绳,示在旸也。
yáng qì shí wēi gù yòng wù wēi yě
旸气实微,故用物微也。
tóu yī cùn zhī zhēn bù yī wán zhī ài wū xuè mài zhī xī dǔ bìng yǒu chōu
投一寸之针,布一丸之艾于血脉之蹊,笃病有瘳。
zhū sī rú yī cùn zhī zhēn yī wán zhī ài yě
朱丝如一寸之针、一丸之艾也?
wú gōng pò chu zhāo wáng wáng zǒu shēn bāo xū jiān bù fù qín kū qì qiú jiù zú de zhù bīng què wú ér cún chǔ
吴攻破楚,昭王亡走,申包胥间步赴秦,哭泣求救,卒得助兵,却吴而存楚。
jī gǔ zhī rén chéng rú hé ěr
击鼓之人,〔诚〕如何耳;
shǐ chéng ruò shēn bāo xū yī rén jī de
使诚若申包胥,一人击得。
jiǎ lìng yī rén jī gǔ jiāng nài lìng shè yǔ qín wáng tóng gǎn yǐ tǔ shèng shuǐ zhī wēi què zhǐ yún yǔ
假令一人击鼓,将耐令社与秦王同感,以土胜水之威,却止云雨。
yún yǔ qì de yǔ wú tóng kǒng xiāo sàn rù shān bǎi xìng bèi hài zhě de méng jì yàn yǒu chǔ guó zhī ān yǐ
云雨气得与吴同恐,消散入山,百姓被害者,得蒙霁晏,有楚国之安矣。
xùn léi fēng liè jūn zǐ bì biàn suī yè bì xìng yì guān ér zuò jù wēi biàn yì yě
迅雷风烈,君子必变,虽夜必兴,衣冠而坐,惧威变异也。
fu shuǐ hàn yóu léi fēng yě suī yùn qì wú wàng yù lìng rén jūn gāo zhěn wò wò yǐ sì qí shí wú cè dá yōu mín zhī xīn
夫水旱,犹雷风也,虽运气无妄,欲令人君高枕幄卧,以俟其时,无恻怛忧民之心。
yáo bù yòng shēng huò shí shàng shì zhì yě
尧不用牲,或时上世质也。
cāng jié zuò shū xī zhòng zuò chē kě yǐ qián dài zhī shí wú shū chē zhī shì fēi hòu shì wèi zhī hu
仓颉作书,奚仲作车,可以前代之时无书、车之事,非后世为之乎?
shí tóng zuò shū shì nǎi kě nán
时同作殊,事乃可难;
yì shì yì sú xiāng fēi rú hé
异世易俗,相非如何?
sú tú huà nǚ wā zhī xiàng wéi fù rén zhī xíng yòu qí hào yuē nǚ
俗图画女娲之象为妇人之形,又其号曰“女”。
zhòng shū zhī yì dài wèi nǚ wā gǔ fù rén dì wáng zhě yě
仲舒之意,殆谓女娲古妇人帝王者也。
nán yáng ér nǚ yīn yīn qì wéi hài gù jì nǚ wā qiú fù yòu yě
男阳而女阴,阴气为害,故祭女娲求福佑也。
chuán yòu yán gòng gōng yǔ zhuān xū zhēng wèi tiān zǐ bù shèng nù ér chù bù zhōu zhī shān shǐ tiān zhù zhé dì wéi jué
传又言:共工与颛顼争为天子,不胜,怒而触不周之山,使天柱折,地维绝。
nǚ wā xiāo liàn wǔ sè shí yǐ bǔ cāng tiān duàn áo zhī zú yǐ lì sì jí
女娲消炼五色石以补苍天,断鳌之足以立四极。
zhòng shū zhī jì nǚ wā dài jiàn cǐ chuán yě
仲舒之祭女娲,殆见此传也。
běn yǒu bǔ cāng tiān lì sì jí zhī shén tiān qì bù hé yáng dào bù shèng tǎng nǚ wā yǐ jīng shén zhù shèng wáng zhǐ yǔ chén hu
本有补苍天、立四极之神,天气不和,阳道不胜,傥女娲以精神助圣王止雨湛乎!