shì wèi gǔ rén jūn xián zé dào dé shī xíng shī xíng zé gōng chéng zhì ān
世谓古人君贤，则道德施行，施行则功成治安；
rén jūn bù xiào zé dào dé dùn fèi dùn fèi zé gōng bài zhì luàn
人君不肖，则道德顿废，顿废则功败治乱。
gǔ jīn lùn zhě mò wèi bù rán
古今论者，莫谓不然。
hé zé
为什么呢？
jiàn yáo shùn xián shèng zhì tài píng jié zhòu wú dào zhì luàn de zhū
见尧、舜贤圣致太平，桀、纣无道致乱得诛。
rú shí lùn zhī mìng qī zì rán fēi dé huà yě
如实论之，命期自然，非德化也。
lì bǎi shí yǐ xià ruò dòu shí yǐ shàng jū wèi zhì mín wéi zhèng bù jiào jiào xíng yǔ zhǐ mín zhì yǔ luàn jiē yǒu mìng yān
吏百石以〔下〕，若〔斗〕食以〔上〕，居位治民，为政布教，教行与止，民治与乱，皆有命焉。
huò cái gāo xíng jié jū wèi zhí fèi
或才高行洁，居位职废；
huò zhì qiǎn cāo wū zhì mín ér lì
或智浅操洿，治民而立。
shàng gǔ zhī chù zhì yōu míng kǎo gōng jù yǒu gōng ér jiā shǎng àn wú gōng ér shī fá
上古之黜陟幽明，考功，据有功而加赏，案无功而施罚。
shì kǎo mìng ér zhǎng lù fēi shí cái ér hòu néng yě
是考命而长禄，非实才而厚能也。
lùn zhě yīn kǎo gōng zhī fǎ jù xiào ér dìng xián zé wèi mín zhì guó ān zhě xián jūn zhī suǒ zhì
论者因考功之法，据效而定贤，则谓民治国安者，贤君之所致；
mín luàn guó wēi zhě wú dào zhī suǒ wéi yě
民乱国危者，无道之所为也。
gù wēi luàn zhī biàn zhì lùn zhě yǐ zé rén jūn guī zuì wū wéi zhèng bù dé qí dào
故危乱之变至，论者以责人君，归罪于为政不得其道。
rén jūn shòu yǐ zì zé chóu shén kǔ sī hàn dòng xíng tǐ ér wēi luàn zhī biàn zhōng bù jiǎn chú
人君受以自责，愁神苦思，撼动形体，而危乱之变，终不减除。
kōng fèn rén jūn rén xīn shǐ míng zhī zhī zhǔ xū shòu zhī zé shì lùn chuán chēng shǐ zhī rán yě
空愤人君人心，使明知之主，虚受之责，世论传称，使之然也。
fu xián jūn néng zhì dāng ān zhī mín bù néng huà dāng luàn zhī shì
夫贤君能治当安之民，不能化当乱之世。
liáng yī néng xíng qí zhēn yào shǐ fāng shù yàn zhě yù wèi sǐ zhī rén de wèi sǐ zhī bìng yě
良医能行其针药，使方术验者，遇未死之人，得未死之病也。
rú mìng qióng bìng kùn zé suī biǎn què mò rú zhī hé
如命穷病困，则虽扁鹊末如之何。
fu mìng qióng bìng kùn zhī bù kě zhì yóu fu luàn mín zhī bù kě ān yě
夫命穷病困之不可治，犹夫乱民之不可安也；
yào qì zhī yù bìng yóu jiào dǎo zhī ān mín yě jiē yǒu mìng shí bù kě lìng miǎn lì yě
药气之愈病，犹教导之安民也，皆有命时，不可令勉力也。
gōng bó liáo su zǐ lù wū jì sūn zǐ fú jǐng bó yǐ gào kǒng zǐ
公伯寮诉子路于季孙，子服景伯以告孔子。
kǒng zǐ yuē dào zhī jiāng xíng yě yǔ mìng yě
孔子曰：“道之将行也与，命也！
dào zhī jiāng fèi yě yǔ mìng yě
道之将废也与，命也！
yóu cǐ yán zhī jiào zhī xíng fèi guó zhī ān wēi jiē zài mìng shí fēi rén lì yě
”由此言之，教之行废，国之安危，皆在命时，非人力也。
fu shì luàn mín nì guó zhī wēi dài zāi hài xì wū shàng tiān xián jūn zhī dé bù néng xiāo què
夫世乱民逆，国之危殆，灾害系于上天，贤君之德，不能消却。
shī dào zhōu xuān wáng zāo dà hàn yǐ
《诗》道周宣王遭大旱矣。
shī yuē zhōu yú lí mín mǐ yǒu jié yí
《诗》曰：“周余黎民，靡有孑遗。
yán wú yǒu kě yí yī rén bù bèi hài zhě
”言无有可遗一人不被害者。
xuān wáng xián zhě xián wū dé wēi
宣王贤者，嫌于德微。
rén huì shèng zhě mò guò yáo tāng yáo zāo hóng shuǐ tāng zāo dà hàn
仁惠盛者，莫过尧、汤，尧遭洪水，汤遭大旱。
shuǐ hàn zāi hài zhī shèn zhě yě ér èr shèng féng zhī qǐ èr shèng zhèng zhī suǒ zhì zāi
水旱，灾害之甚者也，而二圣逢之，岂二圣政之所致哉？
tiān dì lì shǔ dāng rán yě
天地历数当然也。
yǐ yáo tāng zhī shuǐ hàn zhǔn bǎi wáng zhī zāi hài fēi dé suǒ zhì fēi dé suǒ zhì zé qí fú yòu fēi dé suǒ wéi yě
以尧、汤之水旱，准百王之灾害，非德所致，非德所致，则其福佑非德所为也。
xián jūn zhī zhì guó yě yóu cí fù zhī zhì jiā
贤君之治国也，犹慈父之治家。
cí fù nài píng jiào míng lìng nài shǐ zǐ sūn jiē wèi xiào shàn
慈父耐平教明令，耐使子孙皆为孝善。
zǐ sūn xiào shàn shì jiā xìng yě
子孙孝善，是家兴也；
bǎi xìng píng ān shì guó chāng yě
百姓平安，是国昌也。
chāng bì yǒu shuāi xìng bì yǒu fèi
昌必有衰，兴必有废。
xīng chāng fēi dé suǒ néng chéng rán zé shuāi fèi fēi dé suǒ néng bài yě
兴昌非德所能成，然则衰废非德所能败也。
chāng shuāi xīng fèi jiē tiān shí yě
昌衰兴废，皆天时也。
cǐ shàn è zhī shí wèi yán kǔ lè zhī xiào yě
此善恶之实，未言苦乐之效也。
jiā ān rén lè fù ráo cái yòng zú yě
家安人乐，富饶财用足也。
àn fù ráo zhě mìng hòu suǒ zhì fēi xián huì suǒ huò yě
案富饶者命厚所致，非贤惠所获也。
rén jiē zhī fù ráo jū ān lè zhě mìng lù hòu ér bù zhī guó ān zhì huà xíng zhě lì shǔ jí yě
人皆知富饶居安乐者命禄厚，而不知国安治化行者历数吉也。
gù shì zhì fēi xián shèng zhī gōng shuāi luàn fēi wú dào zhī zhì
故世治非贤圣之功，衰乱非无道之致。
guó dāng shuāi luàn xián shèng bù néng shèng
国当衰乱，贤圣不能盛；
shí dāng zhì è rén bù néng luàn
时当治，恶人不能乱。
shì zhī zhì luàn zài shí bù zài zhèng
世之治乱，在时不在政；
guó zhī ān wēi zài shù bù zài jiào
国之安危，在数不在教。
xián bù xián zhī jūn míng bù míng zhī zhèng wú néng sǔn yì
贤不贤之君，明不明之政，无能损益。
shì chēng wǔ dì zhī shí tiān xià tài píng jiā yǒu shí nián zhī xù rén yǒu jūn zǐ zhī xíng
世称五帝之时，天下太平，家有十年之蓄，人有君子之行。
huò shí bù rán shì zēng qí měi yì huò shí zhèng zhì
或时不然，世增其美，亦或时政致。
hé yǐ shěn zhī
何以审之？
fu shì zhī suǒ yǐ wéi luàn zhě bù yǐ zéi dào zhòng duō bīng gé bìng qǐ mín qì lǐ yì fù pàn qí shàng hu
夫世之所以为乱者，不以贼盗众多，兵革并起，民弃礼义，负畔其上乎？
ruò cǐ zhě yóu gǔ shí fá jué bù néng rěn jī hán
若此者，由谷食乏绝，不能忍饥寒。
fu jī hán bìng zhì ér néng wú wèi fēi zhě guǎ rán zé wēn bǎo bìng zhì ér néng bù wéi shàn zhě xī
夫饥寒并至而能无为非者寡，然则温饱并至而能不为善者希。
chuán yuē cāng bǐng shí mín zhī lǐ jié
传曰：“仓禀实，民知礼节；
yī shí zú mín zhī róng rǔ
衣食足，民知荣辱。
ràng shēng wū yǒu yú zhēng qǐ wū bù zú
”让生于有余，争起于不足。
gǔ zú shí duō lǐ yì zhī xīn shēng
谷足食多，礼义之心生；
lǐ fēng yì zhòng píng ān zhī jī lì yǐ
礼丰义重，平安之基立矣。
gù jī suì zhī chūn bù shí qīn qī ráng suì zhī qiū zhào jí sì lín
故饥岁之春，不食亲戚，穰岁之秋，召及四邻。
bù shí qīn qī è xíng yě
不食亲戚，恶行也；
zhào jí sì lín shàn yì yě
召及四邻，善义也。
wéi shàn è zhī xíng bù zài rén zhì xìng zài wū suì zhī jī ráng
为善恶之行，不在人质性，在于岁之饥穰。
yóu cǐ yán zhī lǐ yì zhī xíng zài gǔ zú yě
由此言之，礼义之行，在谷足也。
àn gǔ chéng bài zì yǒu nián suì
案谷成败，自有年岁。
nián suì shuǐ hàn wǔ gǔ bù chéng fēi zhèng suǒ zhì shí shù rán yě
年岁水旱，五谷不成，非政所致，时数然也。
bì wèi shuǐ hàn zhèng zhì suǒ zhì bù néng wéi zhèng zhě mò guò jié zhòu jié zhòu zhī shí yi cháng shuǐ hàn
必谓水旱政治所致，不能为政者莫过桀、纣，桀、纣之时，宜常水旱。
àn jié zhòu zhī shí wú jī hào zhī zāi
案桀、纣之时，无饥耗之灾。
zāi zhì zì yǒu shù huò shí fǎn zài shèng jūn zhī shì
灾至自有数，或时返在圣君之世。
shí shì zhě shuō yáo zhī hóng shuǐ tāng zhī dà hàn jiē yǒu zāo yù fēi zhèng è zhī suǒ zhì
实事者说尧之洪水，汤之大旱，皆有遭遇，非政恶之所致。
shuō bǎi wáng zhī hài dú wèi wéi è zhī yīng cǐ jiàn yáo tāng dé yōu bǎi wáng liè yě
说百王之害，独谓为恶之应，此见尧、汤德优，百王劣也。
shěn yī zú yǐ jiàn bǎi míng è zú yǐ zhào shàn
审一足以见百，明恶足以照善。
yáo tāng zhèng bǎi wáng zhì bǎi wáng zāo biàn fēi zhèng suǒ zhì yǐ biàn jiàn ér míng huò fú
尧、汤证百王，至百王遭变，非政所致，以变见而明祸福。
wǔ dì zhì tài píng fēi dé suǒ jiù míng yǐ
五帝致太平，非德所就，明矣。
rén zhī wēn bìng ér sǐ yě xiān yǒu xiōng sè jiàn wū miàn bù
人之温病而死也，先有凶色见于面部。
qí bìng yù xié qì yě qí bìng bù yù
其病，遇邪气也，其病不愈。
zhì wū shēn sǐ mìng shòu qì yě
至于身死，命寿讫也。
guó zhī luàn wáng yǔ cǐ tóng yàn
国之乱亡，与此同验。
yǒu biàn jiàn wū tiān dì yóu rén wēn bìng ér sǐ sè jiàn wū miàn bù yě
有变见于天地，犹人温病而死，色见于面部也。
yǒu shuǐ hàn zhī zāi yóu rén yù qì ér bìng yě
有水旱之灾，犹人遇气而病也。
zāi huò bù chú zhì wū guó wáng yóu bìng bù yù zhì wū shēn sǐ yě
灾祸不除，至于国亡，犹病不愈，至于身死也。
lùn zhě wèi biàn zhēng zhèng zhì xián rén wēn bìng sè xiōng kě wèi cāo xíng suǒ shēng hu
论者谓变征政治，贤人温病色凶，可谓操行所生乎？
wèi shuǐ hàn zhě wú dào suǒ zhì xián zhě zāo bìng kě wèi wú zhuàng suǒ de hu
谓水旱者无道所致，贤者遭病，可谓无状所得乎？
wèi wáng zhě wèi è jí xián zhě shēn sǐ kě wèi zuì zhòng hu
谓亡者为恶极，贤者身死，可谓罪重乎？
fu xián rén yǒu bèi bìng ér zǎo sǐ è rén yǒu wán qiáng ér lǎo shòu rén zhī bìng sǐ bù zài cāo xíng wèi è yě
夫贤人有被病而早死，恶人有完强而老寿，人之病死，不在操行为恶也。
rán zé guó zhī luàn wáng bù zài zhèng zhī shì fēi
然则国之乱亡，不在政之是非。
è rén wán qiáng ér lǎo shòu fēi zhèng píng ān ér cháng cún
恶人完强而老寿，非政平安而常存。
yóu cǐ yán zhī huò biàn bù zú yǐ míng è fú ruì bù zú yǐ biǎo shàn míng yǐ
由此言之，祸变不足以明恶，福瑞不足以表善，明矣。
zài tiān zhī biàn rì yuè báo shí sì shí èr yuè rì yī shí wǔ liù yuè yuè yì yī shí shí yǒu cháng shù bù zài zhèng zhì bǎi biàn qiān zāi jiē tóng yī zhuàng wèi bì rén jūn zhèng jiào suǒ zhì
在天之变，日月薄蚀，四十二月日一食，五六月月亦一食食有常数，不在政治，百变千灾，皆同一状，未必人君政教所致。
suì hài niǎo tǎng zhōu chu yǒu huò
岁害鸟帑，周、楚有祸；
chēn rán zhī qì jiàn sòng wèi chén zhèng jiē zāi
𬘭然之气见，宋、卫、陈、郑皆灾。
dāng cǐ zhī shí liù guó zhèng jiào wèi bì shī wù yě
当此之时，六国政教未必失误也。
lì yáng zhī dōu yī xī chén ér wèi hú dāng shí lì yáng zhǎng lì wèi bì kuáng wàng yě
历阳之都，一夕沈而为湖，当时历阳长吏未必诳妄也。
chéng bài xì wū tiān jí xiōng zhì wū shí
成败系于天，吉凶制于时。
rén shì wèi wèi tiān qì yǐ jiàn fēi shí ér hé
人事未为，天气已见，非时而何？
wǔ gǔ shēng dì yī fēng yī hào
五谷生地，一丰一耗；
gǔ tiào zài shì yī guì yī jiàn
谷粜在市，一贵一贱。
fēng zhě wèi bì jiàn hào zhě wèi bì guì
丰者未必贱，耗者未必贵。
fēng hào yǒu suì guì jiàn yǒu shí
丰耗有岁，贵贱有时。
shí dāng guì fēng gǔ jià zēng
时当贵，丰谷价增；
shí dāng jiàn hào gǔ zhí jiǎn
时当贱，耗谷直减。
fu gǔ zhī guì jiàn bù zài fēng hào yóu guó zhī zhì luàn bù zài shàn è
夫谷之贵贱不在丰耗，犹国之治乱不在善恶。
xián jūn zhī lì ǒu zài dāng zhì zhī shì dé zì míng wū shàng mín zì shàn wū xià shì píng mín ān ruì yòu bìng zhì shì zé wèi zhī xián jūn suǒ zhì
贤君之立，偶在当治之世，德自明于上，民自善于下，世平民安，瑞佑并至，世则谓之贤君所致。
wú dào zhī jūn ǒu shēng wū dāng luàn zhī shí shì rǎo sú luàn zāi hài bù jué suì yǐ pò guó wáng shēn miè sì shì jiē wèi zhī wèi è suǒ zhì
无道之君，偶生于当乱之时，世扰俗乱，灾害不绝，遂以破国亡身灭嗣，世皆谓之为恶所致。
ruò cǐ míng wū shàn è zhī wài xíng bú jiàn huò fú zhī nèi shí yě
若此，明于善恶之外形，不见祸福之内实也。
huò fú bù zài shàn è shàn è zhī zhèng bù zài huò fú
祸福不在善恶，善恶之证不在祸福。
zhǎng lì dào guān wèi yǒu suǒ xíng zhèng jiào yīn qián wú suǒ gǎi gēng
长吏到官，未有所行，政教因前，无所改更。
rán ér dào zéi huò duō huò guǎ zāi hài huò wú huò yǒu fu hé gù zāi
然而盗贼或多或寡，灾害或无或有，夫何故哉？
zhǎng lì zhì guì dāng jiē píng ān yǐ shēng qiān huò mìng jiàn bù rèn dāng yóu wēi luàn yǐ biǎn qū yě
长吏秩贵，当阶平安以升迁，或命贱不任，当由危乱以贬诎也。
yǐ jīn zhī zhǎng lì kuàng gǔ zhī guó jūn ān wēi cún wáng kě de lùn yě
以今之长吏，况古之国君，安危存亡，可得论也。