gǔ zhī dì wáng jiàn hóng dé zhě xū hóng bǐ zhī chén bāo sòng jì zǎi hóng dé nǎi zhāng wàn shì nǎi wén
古之帝王建鸿德者,须鸿笔之臣褒颂纪载,鸿德乃彰,万世乃闻。
wèn shuō shū zhě qīn míng wén sī yǐ xià shuí suǒ yán yě
问说《书》者:“‘钦明文思’以下,谁所言也?
yuē piān jiā yě
”曰:“篇家也。
piān jiā shuí yě
”“篇家谁也?
kǒng zǐ yě
”“孔子也。
rán zé kǒng zǐ hóng bǐ zhī rén yě
”然则孔子鸿笔之人也。
zì wèi fǎn lǔ rán hòu yuè zhèng yā sòng gè dé qí suǒ yě
“自卫反鲁,然后乐正,《雅》、《颂》各得其所也。
hóng bǐ zhī fèn gài sī shí yě
”鸿笔之奋,盖斯时也。
huò shuō shàng shū yuē shàng zhě shàng yě
或说《尚书》曰:“尚者,上也;
shàng suǒ wéi xià suǒ shū yě
上所为,下所书也。
xià zhě shuí yě
”“下者谁也?
yuē chén zǐ yě
”曰:“臣子也。
rán zé chén zǐ shū shàng suǒ wéi yǐ
”然则臣子书上所为矣。
wèn rú zhě lǐ yán zhì lè yán zuò hé yě
问儒者:“礼言制,乐言作,何也?
yuē lǐ zhě shàng suǒ zhì gù yuē zhì
”曰:“礼者上所制,故曰制;
lè zhě xià suǒ zuò gù yuē zuò
乐者下所作,故曰作。
tiān xià tài píng sòng shēng zuò
天下太平,颂声作。
fāng jīn tiān xià tài píng yǐ sòng shī lè shēng kě yǐ zuò wèi
”方今天下太平矣,颂诗乐声可以作未?
chuán zhě bù zhī yě gù yuē jū rú
传者不知也,故曰拘儒。
wèi kǒng kuī zhī dǐng míng zhōu chén quàn xíng
卫孔悝之鼎铭,周臣劝行。
xiào xuān huáng dì chēng yǐng chuān tài shǒu huáng bà yǒu zhì zhuàng cì jīn bǎi jīn hàn chén miǎn zhèng
孝宣皇帝称颍川太守黄霸有治状,赐金百斤,汉臣勉政。
fu yǐ rén zhǔ sòng chēng chén zi chén zǐ dāng bāo jūn fù wū yì jiào yǐ
夫以人主颂称臣子,臣子当褒君父,于义较矣。
yú shì tiān xià tài píng kuí gē shùn dé
虞氏天下太平,夔歌舜德;
xuān wáng huì zhōu shī sòng qí xíng
宣王惠周,《诗》颂其行;
zhào bó shù zhí zhōu gē táng shù
召伯述职,周歌棠树。
shì gù zhōu sòng sān shí yī yīn sòng wǔ lǔ sòng sì fán sòng sì shí piān shī rén suǒ yǐ jiā shàng yě
是故《周颂》三十一,《殷颂》五,《鲁颂》四,凡《颂》四十篇,诗人所以嘉上也。
yóu cǐ yán zhī chén zǐ dāng sòng míng yǐ
由此言之,臣子当颂,明矣。
rú zhě wèi hàn wú shèng dì zhì huà wèi tài píng
儒者谓汉无圣帝,治化未太平。
xuān hàn zhī piān lùn hàn yǐ yǒu shèng dì zhì yǐ tài píng
《宣汉》之篇,论汉已有圣帝,治已太平;
huī guó zhī piān jí lùn hàn dé fēi cháng shí rán nǎi zài bǎi dài zhī shàng
《恢国篇》充分论述了汉代功德非同一般,确实超过了过去所有的朝代。
biǎo dé sòng gōng xuān bāo zhǔ shàng shī zhī sòng yán yòu chén zhī diǎn yě
表德颂功,宣褒主上,《诗》之颂言,右臣之典也。
shě qí jiā ér guān tā rén zhī shì hū qí fù ér chēng yì rén zhī wēng wèi wèi dé yě
舍其家而观他人之室,忽其父而称异人之翁,未为德也。
hàn jīn tiān xià zhī jiā yě
汉,今天下之家也;
xiān dì jīn shàng mín chén zhī wēng yě
先帝、今上民臣之翁也。
fu xiǎo zhǔ dé ér sòng qí měi shi guó qí ér huī qí gōng shú yǔ yí àn bù néng yě
夫晓主德而颂其美,识国奇而恢其功,孰与疑暗不能也?
kǒng zǐ chēng dà zāi
孔子称“大哉!
yáo zhī wèi jūn yě
尧之为君也!
wéi tiān wèi dà wéi yáo zé zhī
唯天为大,唯尧则之。
dàng dàng hu mín wú néng míng yān
荡荡乎民无能名焉”!
huò nián wǔ shí jī rǎng wū tu huò yuē dà zāi
或年五十击壤于涂,或曰:“大哉!
yáo zhī dé yě
尧之德也。
jī rǎng zhě yuē wú rì chū ér zuò rì rù ér xī záo jǐng ér yǐn gēng tián ér shí yáo hé děng lì
”击壤者曰: “吾日出而作,日入而息,凿井而饮,耕田而食,尧何等力?
kǒng zǐ nǎi yán dà zāi
”孔子乃言“大哉!
yáo zhī dé zhě nǎi zhī yáo zhě yě
尧之德”者,乃知尧者也。
shè shèng shì bù zhī shèng zhǔ shì zé máng zhě bù néng bié qīng huáng yě
涉圣世不知圣主,是则盲者不能别青黄也;
zhī shèng zhǔ bù néng sòng shì zé àn zhě bù néng yán shì fēi yě
知圣主不能颂,是则暗者不能言是非也。
rán zé fāng jīn máng yīn zhī rú yǔ táng jī rǎng zhī mín tóng yī cái yǐ
然则方今盲喑之儒,与唐击壤之民,同一才矣。
fu kǒng zǐ jí táng rén yán dà zāi zhě zhī yáo dé gài yáo shèng yě
夫孔子及唐人言大哉者,知尧德,盖尧盛也;
jī rǎng zhī mín yún yáo hé děng lì shì bù zhī yáo dé yě
击壤之民云“尧何等力”,是不知尧德也。
yè jǔ dēng zhú guāng yào suǒ jí kě de dù yě
夜举灯烛,光曜所及,可得度也;
rì zhào tiān xià yuǎn jìn guǎng xiá nán de liàng yě
日照天下,远近广狭,难得量也。
fú wū huái jì jiē zhī qū zhé
浮于淮、济,皆知曲折;
rù dōng hǎi zhě bù xiǎo nán běi
入东海者,不晓南北。
gù fū guǎng dà cóng héng nán shù jí shēn jiē lì nán cè
故夫广大从横难数,极深,揭历难测。
hàn dé fēng guǎng rì guāng hǎi wài yě
汉德酆广,日光海外也。
zhī zhě zhī zhī bù zhī zhě bù zhī hàn shèng yě
知者知之,不知者不知汉盛也。
hàn jiā zhù shū duō shàng jí yīn zhōu zhū zǐ bìng zuò jiē lùn tā shì wú bāo sòng zhī yán lùn héng yǒu zhī
汉家著书,多上及殷、周,诸子并作,皆论他事,无褒颂之言,《论衡》有之。
yòu shī sòng guó míng zhōu sòng dù fǔ bān gù suǒ shàng hàn sòng xiāng yī lèi yě
又《诗》颂国名《周颂》,杜抚、〔班〕固所上《汉颂》,相依类也。
xuān dì zhī shí huà tú hàn liè shì huò bù zài wū huà shàng zhě zǐ sūn chǐ zhī
宣帝之时,画图汉列士,或不在于画上者,子孙耻之。
hé zé
为什么呢?
fù zǔ bù xián gù bù huà tú yě
父祖不贤,故不画图也。
fu sòng yán fēi tú huà wén yě
夫颂言,非徒画文也。
rú qiān shì zhī hòu dú jīng shū bú jiàn hàn měi hòu shì guài zhī
如千世之后,读经书不见汉美,后世怪之。
gù fū gǔ zhī tōng jīng zhī chén jì zhǔ lìng gōng jì wū zhú bó
故夫古之通经之臣,纪主令功,记于竹帛;
sòng shàng lìng dé kè wū dǐng míng
颂上令德,刻于鼎铭。
wén rén shè shì yǐ cǐ zì miǎn
文人涉世,以此自勉。
hàn dé bù jí liù dài lùn zhě bù dé zhī gù yě
汉德不及六代,论者不德之故也。
de yǒu qiū wū gù yǒu gāo píng huò yǐ chā píng ér yí zhī wèi píng dì yǐ
地有丘洿,故有高平,或以锸平而夷之,为平地矣。
shì jiàn wǔ dì sān wáng wèi jīng shū hàn shì bù zài zé wèi wǔ sān yōu wū hàn yǐ
世见五帝、三王为经书,汉事不载,则谓五、三优于汉矣。
huò yǐ lùn wèi chā sǔn wǔ sān shǎo fēng mǎn hàn jiā zhī xià bìng wèi píng zāi
或以论为锸,损五、〔三〕,少丰满汉家之下,并为平哉!
hàn jiāng wèi qiū wǔ sān zhuǎn wéi wū yǐ
汉将为丘,五、三转为洿矣。
hú chí fēi yī guǎng xiá tóng yě shù gān cè zhī shēn qiǎn kě dù
湖池非一,广狭同也,树竿测之,深浅可度。
hàn yǔ bǎi dài jù wéi zhǔ yě shí ér lùn zhī yōu liè kě jiàn
汉与百代俱为主也,实而论之,优劣可见。
gù bù shù zhǎng gān bù zhī shēn qiǎn zhī dù
故不树长竿,不知深浅之度;
wú lùn héng zhī lùn bù zhī yōu liè zhī shí
无《论衡》之论,不知优劣之实。
hàn zài bǎi dài zhī mò shàng yǔ bǎi dài liào dé hú chí xiāng yǔ bǐ yě wú hóng bǐ zhī lùn bù miǎn yōng yōng zhī míng
汉在百代之末,上与百代料德,湖池相与比也,无鸿笔之论,不免庸庸之名。
lùn hǎo chēng gǔ ér huǐ jīn kǒng hàn jiāng zài bǎi dài zhī xià qǐ tú tóng zāi
论好称古而毁今,恐汉将在百代之下,岂徒同哉!
shì zhě xíng zhī jī yě
谥者,行之迹也。
shì zhī měi zhě chéng xuān yě
谥之美者,成、宣也;
è zhě líng lì yě
恶者,灵、历也。
chéng tāng zāo hàn zhōu xuān yì rán
成汤遭旱,周宣亦然。
rán ér chéng tāng jiā chéng xuān wáng yán xuān wú wàng zhī zāi bù néng kuī zhèng chén zǐ lèi shì bù shī shí yě
然而成汤加“成”,宣王言“宣”,无妄之灾,不能亏政,臣子累谥,不失实也。
yóu sī yǐ lùn yáo yáo yì měi shì yě shí yì yǒu hóng shuǐ bǎi xìng bù ān yóu yán yáo zhě de shí kǎo yě
由斯以论尧,尧亦美谥也,时亦有洪水,百姓不安,犹言尧者,得实考也。
fu yī zì zhī shì shàng yóu míng zhǔ kuàng qiān yán zhī lùn wàn wén zhī sòng zāi
夫一字之谥,尚犹明主,况千言之论,万文之颂哉?
chuán chē zài rén shú yǔ qí tú duō yě
船车载人,孰与其徒多也?
sù chē piáo chuán shú yǔ jiā qī cǎi huà yě
素车朴船,孰与加漆采画也?
rán zé hóng bǐ zhī rén guó zhī chuán chē cǎi huà yě
然则鸿笔之人,国之船车、采画也。
nóng wú qiáng fu gǔ sù bù dēng
农无〔强〕夫,谷粟不登;
guó wú qiáng wén dé àn bù zhāng
国无强文,德暗不彰。
hàn dé bù xiū luàn zài bǎi dài zhī jiān qiáng bǐ zhī rú bù zhe zài yě
汉德不休,乱在百代之间,强笔之儒不著载也。
gāo zǔ yǐ lái zhù shū fēi bù jiǎng lùn hàn
高祖以来,著书非不讲论汉。
sī mǎ zhǎng qīng wèi fēng shàn shū wén yuē bù jù
司马长卿为《封禅书》,文约不具。
sī mǎ zǐ cháng jì huáng dì yǐ zhì xiào wǔ yáng zi yún lù xuān dì yǐ zhì āi píng
司马子长纪黄帝以至孝武,扬子云录宣帝以至哀、平。
chén píng zhòng jì guāng wǔ
陈平仲纪光武。
bān mèng jiān sòng xiào míng
班孟坚颂孝明。
hàn jiā gōng dé pō kě guān jiàn
汉家功德,颇可观见。
jīn shàng jí mìng wèi yǒu bāo zài lùn héng zhī rén wèi cǐ bì jīng gù yǒu qí shì xuān hàn huī guó yàn fú
今上即命,未有褒载,《论衡》之人,为此毕精,故有《齐世》、《宣汉》、《恢国》、《验符》。
lóng wú yún yǔ bù néng cān tiān
龙无云雨不能参天。
hóng bǐ zhī rén guó zhī yún yǔ yě
鸿笔之人,国之云雨也。
zài guó dé wū chuán shū zhī shàng xuān zhāo míng wū wàn shì zhī hòu jué gāo fēi tú cān tiān yě
载国德于传书之上,宣昭名于万世之后,厥高非徒参天也。
chéng qiáng zhī tǔ píng dì zhī rǎng yě rén jiā zhù dǎo zhī lì shù lì lín chí
城墙之土,平地之壤也,人加筑蹈之力,树立临池。
guó zhī gōng dé chóng wū chéng qiáng wén rén zhī bǐ jìn wū zhù dǎo
国之功德,崇于城墙,文人之笔,劲于筑蹈。
shèng zhǔ dé shèng gōng lì ruò bù bāo sòng jì zǎi xī de chuán chí liú qù wú jiāng hu
圣主德盛功立,〔若〕不褒颂纪载,奚得传驰流去无疆乎?
rén yǒu gāo xíng huò yù de qí shí huò yù chēng zhī bù néng yán huò wèi bù shàn bù kěn chén yī
人有高行,或誉得其实,或欲称之不能言,或谓不善,不肯陈一。
duàn cǐ sān zhě shú zhě wèi xián
断此三者,孰者为贤?
wǔ sān zhī jì wū sī wèi shèng
五、三之际,于斯为盛。
xiào míng zhī shí zhòng ruì bìng zhì bǎi guān chén zǐ bù wéi shǎo yǐ wéi bān gù zhī tú chēng sòng guó dé kě wèi yù de qí shí yǐ
汉明帝的时候,各种祥瑞同时出现,各级官吏大臣,不算少了,只有班固等人称颂国家的功德,可以算是称颂得完全符合实情了。
sòng wén jué yǐ qí zhāng hàn dé wū bǎi dài shǐ dì míng rú rì yuè shú yǔ bù néng yán yán zhī bù měi shàn zāi
颂文谲以奇,彰汉德于百代,使帝名如日月,孰与不能言,言之不美善哉?
qín shǐ huáng dōng nán yóu shēng kuài jī shān lǐ sī kè shí jì sòng dì dé
秦始皇东南游,升会稽山,李斯刻石,纪颂帝德。
zhì láng yá yì rán
至琅琊亦然。
qín wú dào zhī guó kè shí wén shì guān dú zhī zhě jiàn yáo shùn zhī měi
秦无道之国,刻石文世,观读之者见尧、舜之美。
yóu cǐ yán zhī xū sòng míng yǐ
由此言之,须颂明矣。
dāng jīn fēi wú lǐ sī zhī cái yě wú cóng shēng kuài jī lì láng yá zhī jiē yě
当今非无李斯之才也,无从升会稽历琅琊之阶也。
xián gē wèi miào yì zhī qū zuò zhě bù yuē shàn xián gē zhī rén bì dài bù jīng
弦歌为妙异之曲,坐者不曰善,弦歌之人,必怠不精。
hé zé
为什么呢?
miào yì nán wéi guān zhě bù zhī shàn yě
妙异难为,观者不知善也。
shèng guó yáng miào yì zhī zhèng zhòng chén bù sòng jiāng shùn qí měi ān dé suǒ shī zāi
圣国扬妙异之政,众臣不颂,将顺其美,安得所施哉?
jīn fāng jì zhī shū zài zhú bó wú zhǔ míng suǒ cóng shēng chū jiàn zhě hū rán bù xiè fú yě
今方〔技〕之书在竹帛,无主名所从生出,见者忽然,不卸服也。
rú tí yuē mǒu jiǎ mǒu zǐ zhī fāng ruò yán yǐ yàn cháng shì rén zhēng kè xiě yǐ wéi zhēn mì
如题曰“〔某〕甲某子之方,”若言“已验尝试,”人争刻写,以为珍秘。
shàng shū wū guó zòu jì wū jùn yù jiàn shì lì chēng shù xíng néng zhāng xià jì chū shì lì xián miào
上书于国,奏〔记〕于郡,誉荐士吏,称术行能,章下记出,士吏贤妙。
hé zé
为什么呢?
zhāng biǎo qí xíng jì míng qí cái yě
章表其行,记明其才也。
guó dé yì chì mò yǒu xuān bāo shǐ shèng guó dà hàn yǒu yōng yōng zhī míng jiù zài sú rú bù shí lùn yě
国德溢炽,莫有宣褒,使圣国大汉有庸庸之名,咎在俗儒不实论也。
gǔ jīn shèng wáng bù jué zé qí fú ruì yì yi lèi shǔ
古今圣王不绝,则其符瑞亦宜累属。
fú ruì zhī chū bù tóng wū qián huò shí yǐ yǒu shì wú yǐ zhī gù yǒu jiǎng ruì
符瑞之出,不同于前,或时已有,世无以知,故有《讲瑞》。
sú rú hǎo cháng gǔ ér duǎn jīn yán ruì zé wò qián ér báo hòu
俗儒好长古而短今,言瑞则渥前而薄后。
shì yīng shí ér dìng zhī hàn bù wéi shǎo
《是应》实而定之,汉不为少。
hàn yǒu shí shì rú zhě bù chēng
汉有实事,儒者不称;
gǔ yǒu xū měi chéng xīn rán zhī
古有虚美,诚心然之。
xìn jiǔ yuǎn zhī wěi hū jìn jīn zhī shí
信久远之伪,忽近今之实。
sī gài sān zēng jiǔ xū suǒ yǐ chéng yě néng shèng shí shèng suǒ yǐ xìng yě
斯盖三增九虚所以成也,《能圣》《实圣》,所以兴也。
rú zhě chēng shèng guò shí jī hé wū hàn hàn bù néng jí
儒者称圣过实,稽合于汉,汉不能及。
fēi bù néng jí rú zhě zhī shuō shǐ nán jí yě
非不能及,儒者之说使难及也。
rú shí lùn zhī hàn gèng nán jí
〔如〕实论之,汉更难及。
gǔ shú suì píng shèng wáng yīn yuán yǐ lì gōng huà gù zhì qī zhī piān wèi hàn jī fā
谷熟岁平,圣王因缘以立功化,故《治期》之篇,为汉激发。
zhì yǒu qī luàn yǒu shí
治有期,乱有时。
néng yǐ luàn wèi zhì zhě yōu yōu zhě yǒu zhī
能以乱为治者优,优者有之。
jiàn chū mèng nián wú wàng qì zhì shèng shì zhī qī yě
建初孟年,无妄气至,圣世之期也。
huáng dì zhí dé jiù bèi qí zāi gù shùn gǔ míng yú wèi hàn yìng biàn
皇帝执德,救备其灾,故《顺鼓》、《明雩》,为汉应变。
shì gù zāi biàn zhī zhì huò zài shèng shì
是故灾变之至,或在圣世。
shí hàn huò chén wèi hàn lùn zāi
时旱祸湛,为汉论灾。
shì gù chūn qiū wèi hàn zhì fǎ lùn héng wèi hàn píng shuō
是故《春秋》为汉制法,《论衡》为汉平说。
cóng mén yīng tíng tīng táng shì zhī yán shén ér shī jiǔ rú shēng táng kuī shì bǎi bù shī yī
从门应庭,听堂室之言,什而失九,如升堂窥室,百不失一。
lùn héng zhī rén zài gǔ huāng liú zhī de qí yuǎn fēi tú mén tíng yě
《论衡》之人在古荒流之地,其远非徒门庭也。
rì kè jìng zhòng qiān lǐ rén bù wèi zhī guǎng zhě yuǎn yě
日刻径重千里,人不谓之广者,远也。
wàng yè shèn yǔ yuè guāng bù àn rén bù dǔ yào zhě yǐn yě
望夜甚雨,月光不暗,人不睹曜者,隐也。
shèng zhě chuí rì yuè zhī míng chǔ zài zhōng zhōu
圣者垂日月之明,处在中州。
yǐn wū bǎi lǐ yáo wén chuán shòu bù shí
隐于百里,遥闻传授,不实。
xíng yào bù shí nán lùn
形耀不实,难论。
de zhào shū dào jì lì zhì nǎi wén shèng zhèng
得诏书到,计吏至,乃闻圣政。
shì yǐ bāo gōng shī qiū shān zhī jī sòng dé yí gāo yú zhī měi
是以褒功失丘山之积,颂德遗膏腴之美。
shǐ zhì tái gé zhī xià dǎo bān gǔ zhī jī lùn gōng dé zhī shí bù shī háo lí zhī wēi
使至台阁之下,蹈班、贾之迹,论功德之实,不失毫厘之微。
wǔ wáng fēng bǐ gàn zhī mù kǒng zǐ xiǎn sān lèi zhī xíng
武王封比干之墓,孔子显三累之行。
dà hàn zhī dé fēi zhí bǐ gàn sān lèi yě
大汉之德,非直比干三累也。
dào lì yóu biǎo lù chū qí xià wàng yóu biǎo zhě zhāo rán zhī lù
道立〔邮〕表,路出其下,望〔邮〕表者昭然知路。
hàn dé míng zhe mò lì bāng biǎo zhī yán gù hào guǎng zhī dé wèi guāng wū shì yě
汉德明著,莫立邦表之言,故浩广之德未光于世也。