sú xìn bǔ shì wèi bǔ zhě wèn tiān shì zhě wèn de shī shén guī líng zhào shù bào yìng gù shè rén yì ér jiù bǔ shì wéi kě fǒu ér xìn jí xiōng
俗信卜筮,谓卜者问天,筮者问地,蓍神龟灵,兆数报应,故舍人议而就卜筮,违可否而信吉凶。
qí yì wèi tiān dì shěn gào bào shī guī zhēn shén yě
其意谓天地审告报,蓍龟真神也。
rú shí lùn zhī bǔ shì bù wèn tiān dì shī guī wèi bì shén líng
如实论之,卜筮不问天地,蓍龟未必神灵。
yǒu shén líng wèn tiān de sú rú suǒ yán yě
有神灵,问天地,俗儒所言也。
hé yǐ míng zhī
怎么证明这一点呢?
zǐ lù wèn kǒng zǐ yuē zhū jiān yáng bo kě yǐ de zhào guàn wěi gǎo mào kě yǐ de shù hé bì yǐ shī guī
子路问孔子曰:“猪肩羊膊,可以得兆,雚苇藁芼,可以得数,何必以蓍龟?
kǒng zǐ yuē bù rán
”孔子曰:“不然!
gài qǔ qí míng yě
盖取其名也。
fu shī zhī wéi yán qí yě guī zhī wéi yán jiù yě míng hú yí zhī shì dāng wèn qí jiù yě
夫蓍之为言耆也,龟之为言旧也,明狐疑之事,当问耆旧也。
yóu cǐ yán zhī shī bù shén guī bù líng gài qǔ qí míng wèi bì yǒu shí yě
”由此言之,蓍不神,龟不灵,盖取其名,未必有实也。
wú qí shí zé zhī qí wú shén líng wú shén líng zé zhī bù wèn tiān dì yě
无其实,则知其无神灵,无神灵,则知不问天地也。
qiě tiān dì kǒu ěr hé zài ér de wèn zhī
且天地口耳何在,而得问之?
tiān yú rén tóng dào yù zhī tiān yǐ rén shì
天与人同道,欲知天,以人事。
xiāng wèn bù zì duì jiàn qí rén qīn wèn qí yì yì bù kě zhī
相问,不自对见其人,亲问其意,意不可知。
yù wèn tiān tiān gāo ěr yú rén xiāng yuǎn
欲问天,天高,耳与人相远。
rú tiān wú ěr fēi xíng tǐ yě
如天无耳,非形体也。
fēi xíng tǐ zé qì yě qì ruò yún wù hé néng gào rén
非形体,则气也,气若云雾,何能告人?
shī yǐ wèn de de yǒu xíng tǐ yú rén wú yì
蓍以问地,地有形体,与人无异。
wèn rén bù jìn ěr zé rén bù wén rén bù wén zé kǒu bù gào rén
问人,不近耳,则人不闻,人不闻,则口不告人。
fu yán wèn tiān zé tiān wéi qì bù néng wèi zhào
夫言问天,则天为气,不能为兆;
wèn de zé dì ěr yuǎn bù wén rén yán
问地,则地耳远,不闻人言。
xìn wèi tiān dì gào bào rén zhě hé jù jiàn zāi
信谓天地告报人者,何据见哉?
rén zài tiān dì zhī jiān yóu jī shī zhī zhe rén shēn yě
人在天地之间,犹虮虱之着人身也。
rú jī shī yù zhī rén yì míng rén ěr bàng rén yóu rén wén
如虮虱欲知人意,鸣人耳傍,人犹人闻。
hé zé
为什么呢?
xiǎo dà bù jūn yīn yǔ bù tōng yě
小大不均,音语不通也。
jīn yǐ wēi xiǎo zhī rén wèn jù dà tiān dì ān néng tōng qí shēng yīn
现在用微小的人,去问巨大的天地,他们的声音怎么能相通呢?
tiān dì ān néng zhī qí zhǐ yì
天地安能知其旨意?
huò yuē rén huái tiān dì zhī qì
或曰:“人怀天地之气。
tiān dì zhī qì zài xíng tǐ zhī zhōng shén míng shì yǐ
天地之气,在形体之中,神明是矣。
rén jiāng bǔ shì gào lìng shī guī zé shén yǐ ěr wén kǒu yán
人将卜筮,告令蓍龟,则神以耳闻口言。
ruò jǐ sī niàn shén míng cóng xiōng fù zhī zhōng wén zhī qí zhǐ
若己思念,神明从胸腹之中闻知其旨。
gù zuàn guī dié shī zhào jiàn shù zhe
故钻龟揲蓍,兆见数著。
fū rén yòng shén sī lǜ sī lǜ bù jué gù wèn shī guī
”夫人用神思虑,思虑不决,故问蓍龟。
shī guī zhào shù yǔ yì xiāng yīng zé shì shén kě wèi míng gào zhī yǐ
蓍龟兆数,与意相应,则是神可谓明告之矣。
shí huò yì yǐ wéi kě zhào shù bù jí
时或意以为可,兆数不吉;
huò zhào shù zé jí yì yǐ wéi xiōng
有时兆数就算吉利,而自己的心意又认为是凶。
fu sī lǜ zhě jǐ zhī shén yě
夫思虑者,己之神也;
wèi zhào shù zhě yì jǐ zhī shén yě
为兆数者,亦己之神也。
yī shēn zhī shén zài xiōng zhōng wèi sī lǜ zài xiōng wài wèi zhào shù yóu rén rù hù ér zuò chū mén ér xíng yě
一身之神,在胸中为思虑,在胸外为兆数,犹人入户而坐,出门而行也。
xíng zuò bù yì yì chū rù bù yì qíng
行坐不异意,出入不易情。
rú shén míng wèi zhào shù bù yí yǔ sī lǜ yì
如神明为兆数,不宜与思虑异。
tiān dì yǒu tǐ gù néng yáo dòng
天地有体,故能摇动。
yáo dòng yǒu shēng zhī lèi yě
摇动有生之类也。
shēng zé yú rén tóng yǐ
生,则与人同矣。
wèn shēng rén zhě xū yǐ shēng rén nǎi néng xiāng bào
问生人者,须以生人,乃能相报。
rú shǐ sǐ rén wèn shēng rén zé bì bù néng xiāng dá
如使死人问生人,则必不能相答。
jīn tiān de shēng ér shī guī sǐ yǐ sǐ wèn shēng ān néng de bào
今天地生而蓍龟死,以死问生,安能得报?
kū guī zhī gǔ sǐ shī zhī jīng wèn shēng zhī tiān dì shì rén wèi zhī tiān dì bào yìng wù yǐ
枯龟之骨,死蓍之茎,问生之天地,世人谓之天地报应,误矣。
rú shī guī wèi ruò bǎn dú zhào shù wèi ruò shū zì xiàng lèi rén jūn chū jiào lìng hu
如蓍龟为若版牍,兆数为若书字,象类人君出教令乎?
zé tiān de kǒu ěr hé zài ér yǒu jiào lìng
则天地口耳何在而有教令?
kǒng zǐ yuē tiān hé yán zāi
孔子曰:“天何言哉?
sì shí xíng yān bǎi wù shēng yān
四时行焉,百物生焉。
tiān bù yán zé yì bù tīng rén zhī yán
”天不言,则亦不听人之言。
tiān dào chēng zì rán wú wéi jīn rén wèn tiān de tiān dì bào yìng shì zì rán zhī yǒu wéi yǐ yìng rén yě
天道称自然无为,今人问天地,天地报应,是自然之有为以应人也。
àn yì zhī wén guān dié shī zhī fǎ èr fēn yǐ xiàng tiān dì sì shé yǐ xiàng sì shí guī qí wū lè yǐ xiàng rùn yuè
案《易》之文,观揲蓍之法,二分以象天地,四揲以象四时,归奇于扐,以象闰月。
yǐ xiàng lèi xiāng fǎ yǐ lì guà shù ěr
以象类相法,以立卦数耳。
qǐ yún tiān de gào bào rén zāi
岂云天地〔告〕报人哉?
rén dào xiāng wèn zé duì bù wèn bù yīng
人道,相问则对,不问不应。
wú qiú kōng kòu rén zhī mén
无求,空扣人之门;
wú wèn xū biàn rén zhī qián zé zhǔ rén xiào ér bù yīng huò nù ér bú duì
无问,虚辨人之前,则主人笑而不应,或怒而不对。
shì shǐ bǔ shì zhī rén kōng zuàn guī ér bo xū dié shī ér shì xì nòng tiān dì yì de zhào shù tiān dì wàng yīng hu
试使卜筮之人,空钻龟而卜,虚揲蓍而筮,戏弄天地,亦得兆数,天地妄应乎?
yòu shì shǐ rén mà tiān ér bo qū de ér shì wú dào zhì shén yì de zhào shù
又试使人骂天而卜,驱地而筮,无道至甚,亦得兆数。
gǒu wèi zhào shù tiān dì zhī shén hé bù miè qí huǒ zhuó qí shǒu zhèn qí zhǐ ér luàn qí shù shǐ zhī shēn tǐ jí tòng xuè qì còu yǒng
如果说兆数是天地神灵的表现,为什么不灭掉他灼龟的火,烧他的手,使算卦人的手发抖而扰乱他求得的数字,让他身体生病疼痛,血气积聚喷涌呢?
ér yóu wèi zhī jiàn zhào chū shù hé tiān dì zhī bù dàn láo yòng xīn bù è yě
而犹为之见兆出数,何天地之不惮劳,用心不恶也?
yóu cǐ yán zhī bǔ shì bù wèn tiān dì zhào shù fēi tiān dì zhī bào míng yǐ
由此言之,卜筮不问天地,兆数非天地之报,明矣。
rán zé bǔ shì yì bì yǒu jí xiōng
然则卜筮亦必有吉凶。
lùn zhě huò wèi suí rén shàn è zhī xíng yě yóu ruì yìng yīng shàn ér zhì zāi yì suí è ér dào
论者或谓随人善恶之行也,犹瑞应应善而至,灾异随恶而到。
zhì zhī shàn è shàn è suǒ zhì yě yí fēi tiān dì gù yīng zhī yě
治之善恶,善恶所致也,疑非天地故应之也。
jí rén zuàn guī zhé cóng shàn zhào
吉人钻龟,辄从善兆;
xiōng rén dié shī zhé de nì shù
凶人揲蓍,辄得逆数。
hé yǐ míng zhī
怎么证明这一点呢?
zhòu zhì è zhī jūn yě dāng shí zāi yì fán duō qī shí bo ér jiē xiōng gù zǔ yī yuē gé rén yuán guī wǎng gǎn zhī jí
纣,至恶之君也,当时灾异繁多,七十卜而皆凶,故祖伊曰:“格人元龟,罔敢知吉。
xián zhě bù jǔ dà guī bù zhào zāi biàn jí zhì zhōu wǔ shòu mìng
”贤者不举,大龟不兆,灾变亟至,周武受命。
gāo zǔ lóng xīng tiān rén bìng yòu qí guài jì duō fēng pèi zǐ dì bo zhī yòu jí
高祖龙兴,天人并佑,奇怪既多,丰、沛子弟,卜之又吉。
gù jí rén zhī tǐ suǒ zhì wú bù liáng
故吉人之体,所致无不良;
xiōng rén zhī qǐ suǒ zhāo wú bù chǒu
凶人之起,所招无不丑。
wèi shí dài zú wú shì zi yǒu shù zǐ liù rén bo suǒ yǐ wèi hòu zhě yuē mù yù pèi yù zé zhào
卫石骀卒,无适子,有庶子六人,卜所以为后者,曰:“沐浴佩玉则兆。
wǔ rén jiē mù yù pèi yù
”五人皆沐浴佩玉。
shí qí zǐ yuē yān yǒu zhí qīn zhī sàng ér mù yù pèi yù
石祁子曰:“焉有执亲之丧而沐浴佩玉!
bù mù yù pèi yù shí qí zi zhào
”不沐浴佩玉,石祁子兆。
wèi rén bo yǐ guī wèi yǒu zhī yě
卫人卜以龟为有知也。
guī fēi yǒu zhī shí qí zi zì zhī yě
龟非有知,石祁子自知也。
qí zi xíng shàn zhèng yǒu jiā yán yán jiā zhèng shàn gù yǒu míng ruì
祁子行善政,有嘉言,言嘉政善,故有明瑞。
shǐ shí bù bo móu zhī wū zhòng yì yóu chēng shàn
使时不卜,谋之于众,亦犹称善。
hé zé
为什么呢?
rén xīn shén yì tóng jí xiōng yě
人心神意同吉凶也。
cǐ yán ruò rán rán fēi bǔ shì zhī shí yě
此言若然,然非卜筮之实也。
fu zuàn guī dié shī zì yǒu zhào shù zhào shù zhī jiàn zì yǒu jí xiōng ér jí xiōng zhī rén shì yǔ xiāng féng
夫钻龟揲蓍,自有兆数,兆数之见,自有吉凶,而吉凶之人,适与相逢。
jí rén yǔ shàn zhào hé xiōng rén yǔ è shù yù yóu jí rén háng dào féng jí shì gù nì jiàn xiáng wù fēi jí shì xiáng wù wèi jí rén ruì yìng yě
吉人与善兆合,凶人与恶数遇,犹吉人行道逢吉事,顾睨见祥物,非吉事祥物为吉人瑞应也。
xiōng rén zāo yù xiōng è wū dào yì rú zhī
凶人遭遇凶恶于道,亦如之。
fu jiàn shàn è fēi tiān yìng dá shì yǔ shàn è xiāng féng yù yě
夫见善恶,非天应答,适与善恶相逢遇也。
zuàn guī dié shī yǒu jí xiōng zhī zhào zhě féng jí zāo xiōng zhī lèi yě
钻龟揲蓍有吉凶之兆者,逢吉遭凶之类也。
hé yǐ míng zhī
怎么证明这一点呢?
zhōu wǔ wáng bù yù zhōu gōng bo sān guī
周武王不豫,周公卜三龟。
gōng yuē nǎi féng shì jí
公曰:“乃逢是吉。
lǔ qīng zhuāng shū shēng zǐ mù shū yǐ zhōu yì shì zhī yù míng yí zhī qiān
”鲁卿庄叔生子穆叔,以《周易》筮之,遇《明夷》之《谦》。
fu bo yuē féng shì yuē yù shí zāo yù suǒ de fēi shàn è suǒ zhì yě
夫卜曰逢,筮曰遇,实遭遇所得,非善恶所致也。
shàn zé féng jí è zé yù xiōng tiān dào zì rán fēi wéi rén yě
善则逢吉,恶则遇凶,天道自然,非为人也。
tuī cǐ yǐ lùn rén jūn zhì yǒu jí xiōng zhī yīng yì yóu cǐ yě
推此以论,人君治有吉凶之应,亦犹此也。
jūn dé zāo xián shí shì dāng píng jiā wù qí ruì ǒu zhì
君德遭贤,时适当平,嘉物奇瑞偶至。
bù xiào zhī jūn yì fǎn cǐ yān
不肖之君,亦反此焉。
shì rén yán bǔ shì zhě duō de shí chéng zhě guǎ
世人言卜筮者多,得实诚者寡。
lùn zhě huò wèi shī guī kě yǐ cān shì bù kě chún yòng
论者或谓蓍龟可以参事,不可纯用。
fu zuàn guī dié shī zhào shù zhé jiàn
夫钻龟揲蓍,兆数辄见。
jiàn wú cháng zhàn zhàn zhě shēng yì
见无常占,占者生意。
jí zhào ér zhàn wèi zhī xiōng xiōng shù ér zhàn wèi zhī jí jí xiōng bù xiào zé wèi bǔ shì bù kě xìn
吉兆而占谓之凶,凶数而占谓之吉,吉凶不效,则谓卜筮不可信。
zhōu wǔ wáng fá zhòu bǔ shì zhī nì zhàn yuē dà xiōng
周武王伐纣,卜筮之,逆,占曰:“大凶。
tài gōng tuī shī dǎo guī ér yuē kū gǔ sǐ cǎo hé zhī ér xiōng
”太公推蓍蹈龟而曰:“枯骨死草,何知而凶?
fu bǔ shì zhào shù fēi jí xiōng wù yě zhàn zhī bù shěn jí xiōng jí xiōng biàn luàn biàn luàn gù tài gōng chù zhī
”夫卜筮兆数,非吉凶误也,占之不审吉凶,吉凶变乱,变乱,故太公黜之。
fu shī shì guī bo yóu shèng wáng zhì shì
夫蓍筮龟卜,犹圣王治世;
bǔ shì zhào shù yóu wáng zhì ruì yìng
卜筮兆数,犹王治瑞应。
ruì yìng wú cháng zhào shù guǐ yì
瑞应无常,兆数诡异。
guǐ yì zé zhàn zhě huò wú cháng zé yì zhě yí
诡异则占者惑,无常则议者疑。
yí zé wèi shì wèi zhì huò zé wèi zhàn bù liáng
疑则谓〔世〕未治,惑则谓〔占〕不良。
hé yǐ míng zhī
怎么证明这一点呢?
fu jí zhào shù jí rén kě zāo yě
夫吉兆数,吉人可遭也;
zhì yù fú ruì shèng dé zhī yàn yě
治遇符瑞,圣德之验也。
zhōu wáng fá zhòu yù wū yú zhī ruì qí bo hé wéi féng bù jí zhī zhào
周王伐纣,遇乌鱼之瑞,其卜曷为逢不吉之兆?
shǐ wǔ wáng bù dàng qǐ chū bù yí féng ruì
使武王不当起,出不宜逢瑞;
shǐ wǔ wáng mìng dāng xìng bo bù yí de xiōng
使武王命当兴,卜不宜得凶。
yóu cǐ yán zhī wǔ wáng zhī bo bù dé xiōng zhàn wèi zhī xiōng zhě shī qí shí yě
由此言之,武王之卜,不得凶占,谓之凶者,失其实也。
lǔ jiāng fá yuè shì zhī de dǐng shé zú
鲁将伐越,筮之,得“鼎折足”。
zǐ gòng zhàn zhī yǐ wéi xiōng
子贡占之以为凶。
hé zé
为什么呢?
dǐng ér zhé zú xíng yòng zú gù wèi zhī xiōng
鼎而折足,行用足,故谓之凶。
kǒng zǐ zhàn zhī yǐ wéi jí yuē yuè rén shuǐ jū xíng yòng zhōu bù yòng zú gù wèi zhī jí
孔子占之以为吉,曰:“越人水居,行用舟不用足,故谓之吉。
lǔ fá yuè guǒ kè zhī
”鲁伐越,果克之。
fū zǐ gòng zhàn dǐng shé zú yǐ wèi xiōng yóu zhōu zhī zhān bǔ zhě wèi zhī nì yǐ
夫子贡占鼎折足以为凶,犹周之占卜者谓之逆矣。
nì zhōng bì yǒu jí yóu zhé dǐng zú zhī zhàn yi yǐ fá yuè yǐ
逆中必有吉,犹折鼎足之占,宜以伐越矣。
zhōu duō zǐ gòng zhí zhàn zhī zhī guǎ ruò kǒng zǐ guǐ lùn zhī cái gù dǔ fēi cháng zhī zhào bù néng shěn yě
周多子贡直占之知,寡若孔子诡论之材,故睹非常之兆,不能审也。
shì yīn wǔ wáng bo wú fēi ér de xiōng gù wèi bǔ shì bù kě chún yòng lüè yǐ zhù zhèng shì yǒu guǐ shén míng jǐ bù dé zhuān
世因武王卜,无非而得凶,故谓卜筮不可纯用,略以助政,示有鬼神,明己不得专。
zhù shū jì zhě cǎi duō xíng shì ruò hán fēi shì yá zhī piān míng yǐ xiào zhī yàn huǐ bo zǐ shì fēi shì xìn yòng
著书记者,采掇行事,若韩非《饰邪》之篇,明已效之验,毁卜訾筮,非世信用。
fu bǔ shì fēi bù kě yòng bǔ shì zhī rén zhàn zhī wù yě
夫卜筮非不可用,卜筮之人,占之误也。
hóng fàn jī yí bǔ shì zhī biàn bì wèn tiān zi qīng shì huò shí shěn shì
《洪范》稽疑,卜筮之变,必问天子卿士,或时审是。
fū bù néng shěn zhàn zhào shù bù yàn zé wèi bǔ shì bù kě xìn yòng
不能对兆数作出确切的解释,兆数不灵验,就认为卜筮不可信赖。
jìn wén gōng yǔ chu zi zhàn mèng yǔ chéng wáng bó chéng wáng zài shàng ér jiān qí nǎo zhàn yuē xiōng
晋文公与楚子战,梦与成王搏,成王在上而监其脑,占曰“凶”。
jiù fàn yuē jí
咎犯曰:“吉!
jūn dé tiān chu fú qí zuì
君得天,楚伏其罪。
jūn zhī nǎo zhě róu zhī yě
君之脑者,柔之也。
yǐ zhàn guǒ shèng rú jiù fàn zhàn
”以战果胜,如咎犯占。
fu zhān mèng yǔ zhàn guī tóng
夫占梦与占龟同。
jìn zhān mèng zhě bú jiàn xiàng zhǐ yóu zhōu zhàn guī zhě bú jiàn zhào zhě wèi yě
晋占梦者不见象指,犹周占龟者不见兆者为也。
xiàng wú bù rán zhào wú bù shěn
象无不然,兆无不审。
rén zhī zhī àn lùn zhī shī shí yě
人之知暗,论之失实也。
chuán huò yán wǔ wáng fá zhòu bo zhī ér guī zhào xī
传或言:武王伐纣,卜之而龟<兆昔>。
zhàn zhě yuē xiōng
占者曰“凶”。
tài gōng yuē guī zhào xī yǐ jì zé xiōng yǐ zhàn zé shèng
太公曰:“龟<兆昔>,以祭则凶,以战则胜。
wǔ wáng cóng zhī zú kè zhòu yān
”武王从之,卒克纣焉。
shěn ruò cǐ chuán yì fù kǒng zǐ lùn guà jiù fàn zhān mèng zhī lèi yě
审若此传,亦复孔子论卦,咎犯占梦之类也。
gài zhào shù wú bù rán ér jí xiōng shī shí zhě zhàn bù qiǎo gōng yě
盖兆数无不然,而吉凶失实者,占不巧工也。