论衡 · 王充 · Chapter 70 of 84

卷二十四·卜筮篇

PinyinModern Translation
Size

sú xìn bǔ shì wèi bǔ zhě wèn tiān shì zhě wèn de shī shén guī líng zhào shù bào yìng gù shè rén yì ér jiù bǔ shì wéi kě fǒu ér xìn jí xiōng

俗信卜筮,谓卜者问天,筮者问地,蓍神龟灵,兆数报应,故舍人议而就卜筮,违可否而信吉凶。

qí yì wèi tiān dì shěn gào bào shī guī zhēn shén yě

其意谓天地审告报,蓍龟真神也。

rú shí lùn zhī bǔ shì bù wèn tiān dì shī guī wèi bì shén líng

如实论之,卜筮不问天地,蓍龟未必神灵。

yǒu shén líng wèn tiān de sú rú suǒ yán yě

有神灵,问天地,俗儒所言也。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

zǐ lù wèn kǒng zǐ yuē zhū jiān yáng bo kě yǐ de zhào guàn wěi gǎo mào kě yǐ de shù hé bì yǐ shī guī

子路问孔子曰:“猪肩羊膊,可以得兆,雚苇藁芼,可以得数,何必以蓍龟?

kǒng zǐ yuē bù rán

”孔子曰:“不然!

gài qǔ qí míng yě

盖取其名也。

fu shī zhī wéi yán qí yě guī zhī wéi yán jiù yě míng hú yí zhī shì dāng wèn qí jiù yě

夫蓍之为言耆也,龟之为言旧也,明狐疑之事,当问耆旧也。

yóu cǐ yán zhī shī bù shén guī bù líng gài qǔ qí míng wèi bì yǒu shí yě

”由此言之,蓍不神,龟不灵,盖取其名,未必有实也。

wú qí shí zé zhī qí wú shén líng wú shén líng zé zhī bù wèn tiān dì yě

无其实,则知其无神灵,无神灵,则知不问天地也。

qiě tiān dì kǒu ěr hé zài ér de wèn zhī

且天地口耳何在,而得问之?

tiān yú rén tóng dào yù zhī tiān yǐ rén shì

天与人同道,欲知天,以人事。

xiāng wèn bù zì duì jiàn qí rén qīn wèn qí yì yì bù kě zhī

相问,不自对见其人,亲问其意,意不可知。

yù wèn tiān tiān gāo ěr yú rén xiāng yuǎn

欲问天,天高,耳与人相远。

rú tiān wú ěr fēi xíng tǐ yě

如天无耳,非形体也。

fēi xíng tǐ zé qì yě qì ruò yún wù hé néng gào rén

非形体,则气也,气若云雾,何能告人?

shī yǐ wèn de de yǒu xíng tǐ yú rén wú yì

蓍以问地,地有形体,与人无异。

wèn rén bù jìn ěr zé rén bù wén rén bù wén zé kǒu bù gào rén

问人,不近耳,则人不闻,人不闻,则口不告人。

fu yán wèn tiān zé tiān wéi qì bù néng wèi zhào

夫言问天,则天为气,不能为兆;

wèn de zé dì ěr yuǎn bù wén rén yán

问地,则地耳远,不闻人言。

xìn wèi tiān dì gào bào rén zhě hé jù jiàn zāi

信谓天地告报人者,何据见哉?

rén zài tiān dì zhī jiān yóu jī shī zhī zhe rén shēn yě

人在天地之间,犹虮虱之着人身也。

rú jī shī yù zhī rén yì míng rén ěr bàng rén yóu rén wén

如虮虱欲知人意,鸣人耳傍,人犹人闻。

hé zé

为什么呢?

xiǎo dà bù jūn yīn yǔ bù tōng yě

小大不均,音语不通也。

jīn yǐ wēi xiǎo zhī rén wèn jù dà tiān dì ān néng tōng qí shēng yīn

现在用微小的人,去问巨大的天地,他们的声音怎么能相通呢?

tiān dì ān néng zhī qí zhǐ yì

天地安能知其旨意?

huò yuē rén huái tiān dì zhī qì

或曰:“人怀天地之气。

tiān dì zhī qì zài xíng tǐ zhī zhōng shén míng shì yǐ

天地之气,在形体之中,神明是矣。

rén jiāng bǔ shì gào lìng shī guī zé shén yǐ ěr wén kǒu yán

人将卜筮,告令蓍龟,则神以耳闻口言。

ruò jǐ sī niàn shén míng cóng xiōng fù zhī zhōng wén zhī qí zhǐ

若己思念,神明从胸腹之中闻知其旨。

gù zuàn guī dié shī zhào jiàn shù zhe

故钻龟揲蓍,兆见数著。

fū rén yòng shén sī lǜ sī lǜ bù jué gù wèn shī guī

”夫人用神思虑,思虑不决,故问蓍龟。

shī guī zhào shù yǔ yì xiāng yīng zé shì shén kě wèi míng gào zhī yǐ

蓍龟兆数,与意相应,则是神可谓明告之矣。

shí huò yì yǐ wéi kě zhào shù bù jí

时或意以为可,兆数不吉;

huò zhào shù zé jí yì yǐ wéi xiōng

有时兆数就算吉利,而自己的心意又认为是凶。

fu sī lǜ zhě jǐ zhī shén yě

夫思虑者,己之神也;

wèi zhào shù zhě yì jǐ zhī shén yě

为兆数者,亦己之神也。

yī shēn zhī shén zài xiōng zhōng wèi sī lǜ zài xiōng wài wèi zhào shù yóu rén rù hù ér zuò chū mén ér xíng yě

一身之神,在胸中为思虑,在胸外为兆数,犹人入户而坐,出门而行也。

xíng zuò bù yì yì chū rù bù yì qíng

行坐不异意,出入不易情。

rú shén míng wèi zhào shù bù yí yǔ sī lǜ yì

如神明为兆数,不宜与思虑异。

tiān dì yǒu tǐ gù néng yáo dòng

天地有体,故能摇动。

yáo dòng yǒu shēng zhī lèi yě

摇动有生之类也。

shēng zé yú rén tóng yǐ

生,则与人同矣。

wèn shēng rén zhě xū yǐ shēng rén nǎi néng xiāng bào

问生人者,须以生人,乃能相报。

rú shǐ sǐ rén wèn shēng rén zé bì bù néng xiāng dá

如使死人问生人,则必不能相答。

jīn tiān de shēng ér shī guī sǐ yǐ sǐ wèn shēng ān néng de bào

今天地生而蓍龟死,以死问生,安能得报?

kū guī zhī gǔ sǐ shī zhī jīng wèn shēng zhī tiān dì shì rén wèi zhī tiān dì bào yìng wù yǐ

枯龟之骨,死蓍之茎,问生之天地,世人谓之天地报应,误矣。

rú shī guī wèi ruò bǎn dú zhào shù wèi ruò shū zì xiàng lèi rén jūn chū jiào lìng hu

如蓍龟为若版牍,兆数为若书字,象类人君出教令乎?

zé tiān de kǒu ěr hé zài ér yǒu jiào lìng

则天地口耳何在而有教令?

kǒng zǐ yuē tiān hé yán zāi

孔子曰:“天何言哉?

sì shí xíng yān bǎi wù shēng yān

四时行焉,百物生焉。

tiān bù yán zé yì bù tīng rén zhī yán

”天不言,则亦不听人之言。

tiān dào chēng zì rán wú wéi jīn rén wèn tiān de tiān dì bào yìng shì zì rán zhī yǒu wéi yǐ yìng rén yě

天道称自然无为,今人问天地,天地报应,是自然之有为以应人也。

àn yì zhī wén guān dié shī zhī fǎ èr fēn yǐ xiàng tiān dì sì shé yǐ xiàng sì shí guī qí wū lè yǐ xiàng rùn yuè

案《易》之文,观揲蓍之法,二分以象天地,四揲以象四时,归奇于扐,以象闰月。

yǐ xiàng lèi xiāng fǎ yǐ lì guà shù ěr

以象类相法,以立卦数耳。

qǐ yún tiān de gào bào rén zāi

岂云天地〔告〕报人哉?

rén dào xiāng wèn zé duì bù wèn bù yīng

人道,相问则对,不问不应。

wú qiú kōng kòu rén zhī mén

无求,空扣人之门;

wú wèn xū biàn rén zhī qián zé zhǔ rén xiào ér bù yīng huò nù ér bú duì

无问,虚辨人之前,则主人笑而不应,或怒而不对。

shì shǐ bǔ shì zhī rén kōng zuàn guī ér bo xū dié shī ér shì xì nòng tiān dì yì de zhào shù tiān dì wàng yīng hu

试使卜筮之人,空钻龟而卜,虚揲蓍而筮,戏弄天地,亦得兆数,天地妄应乎?

yòu shì shǐ rén mà tiān ér bo qū de ér shì wú dào zhì shén yì de zhào shù

又试使人骂天而卜,驱地而筮,无道至甚,亦得兆数。

gǒu wèi zhào shù tiān dì zhī shén hé bù miè qí huǒ zhuó qí shǒu zhèn qí zhǐ ér luàn qí shù shǐ zhī shēn tǐ jí tòng xuè qì còu yǒng

如果说兆数是天地神灵的表现,为什么不灭掉他灼龟的火,烧他的手,使算卦人的手发抖而扰乱他求得的数字,让他身体生病疼痛,血气积聚喷涌呢?

ér yóu wèi zhī jiàn zhào chū shù hé tiān dì zhī bù dàn láo yòng xīn bù è yě

而犹为之见兆出数,何天地之不惮劳,用心不恶也?

yóu cǐ yán zhī bǔ shì bù wèn tiān dì zhào shù fēi tiān dì zhī bào míng yǐ

由此言之,卜筮不问天地,兆数非天地之报,明矣。

rán zé bǔ shì yì bì yǒu jí xiōng

然则卜筮亦必有吉凶。

lùn zhě huò wèi suí rén shàn è zhī xíng yě yóu ruì yìng yīng shàn ér zhì zāi yì suí è ér dào

论者或谓随人善恶之行也,犹瑞应应善而至,灾异随恶而到。

zhì zhī shàn è shàn è suǒ zhì yě yí fēi tiān dì gù yīng zhī yě

治之善恶,善恶所致也,疑非天地故应之也。

jí rén zuàn guī zhé cóng shàn zhào

吉人钻龟,辄从善兆;

xiōng rén dié shī zhé de nì shù

凶人揲蓍,辄得逆数。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

zhòu zhì è zhī jūn yě dāng shí zāi yì fán duō qī shí bo ér jiē xiōng gù zǔ yī yuē gé rén yuán guī wǎng gǎn zhī jí

纣,至恶之君也,当时灾异繁多,七十卜而皆凶,故祖伊曰:“格人元龟,罔敢知吉。

xián zhě bù jǔ dà guī bù zhào zāi biàn jí zhì zhōu wǔ shòu mìng

”贤者不举,大龟不兆,灾变亟至,周武受命。

gāo zǔ lóng xīng tiān rén bìng yòu qí guài jì duō fēng pèi zǐ dì bo zhī yòu jí

高祖龙兴,天人并佑,奇怪既多,丰、沛子弟,卜之又吉。

gù jí rén zhī tǐ suǒ zhì wú bù liáng

故吉人之体,所致无不良;

xiōng rén zhī qǐ suǒ zhāo wú bù chǒu

凶人之起,所招无不丑。

wèi shí dài zú wú shì zi yǒu shù zǐ liù rén bo suǒ yǐ wèi hòu zhě yuē mù yù pèi yù zé zhào

卫石骀卒,无适子,有庶子六人,卜所以为后者,曰:“沐浴佩玉则兆。

wǔ rén jiē mù yù pèi yù

”五人皆沐浴佩玉。

shí qí zǐ yuē yān yǒu zhí qīn zhī sàng ér mù yù pèi yù

石祁子曰:“焉有执亲之丧而沐浴佩玉!

bù mù yù pèi yù shí qí zi zhào

”不沐浴佩玉,石祁子兆。

wèi rén bo yǐ guī wèi yǒu zhī yě

卫人卜以龟为有知也。

guī fēi yǒu zhī shí qí zi zì zhī yě

龟非有知,石祁子自知也。

qí zi xíng shàn zhèng yǒu jiā yán yán jiā zhèng shàn gù yǒu míng ruì

祁子行善政,有嘉言,言嘉政善,故有明瑞。

shǐ shí bù bo móu zhī wū zhòng yì yóu chēng shàn

使时不卜,谋之于众,亦犹称善。

hé zé

为什么呢?

rén xīn shén yì tóng jí xiōng yě

人心神意同吉凶也。

cǐ yán ruò rán rán fēi bǔ shì zhī shí yě

此言若然,然非卜筮之实也。

fu zuàn guī dié shī zì yǒu zhào shù zhào shù zhī jiàn zì yǒu jí xiōng ér jí xiōng zhī rén shì yǔ xiāng féng

夫钻龟揲蓍,自有兆数,兆数之见,自有吉凶,而吉凶之人,适与相逢。

jí rén yǔ shàn zhào hé xiōng rén yǔ è shù yù yóu jí rén háng dào féng jí shì gù nì jiàn xiáng wù fēi jí shì xiáng wù wèi jí rén ruì yìng yě

吉人与善兆合,凶人与恶数遇,犹吉人行道逢吉事,顾睨见祥物,非吉事祥物为吉人瑞应也。

xiōng rén zāo yù xiōng è wū dào yì rú zhī

凶人遭遇凶恶于道,亦如之。

fu jiàn shàn è fēi tiān yìng dá shì yǔ shàn è xiāng féng yù yě

夫见善恶,非天应答,适与善恶相逢遇也。

zuàn guī dié shī yǒu jí xiōng zhī zhào zhě féng jí zāo xiōng zhī lèi yě

钻龟揲蓍有吉凶之兆者,逢吉遭凶之类也。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

zhōu wǔ wáng bù yù zhōu gōng bo sān guī

周武王不豫,周公卜三龟。

gōng yuē nǎi féng shì jí

公曰:“乃逢是吉。

lǔ qīng zhuāng shū shēng zǐ mù shū yǐ zhōu yì shì zhī yù míng yí zhī qiān

”鲁卿庄叔生子穆叔,以《周易》筮之,遇《明夷》之《谦》。

fu bo yuē féng shì yuē yù shí zāo yù suǒ de fēi shàn è suǒ zhì yě

夫卜曰逢,筮曰遇,实遭遇所得,非善恶所致也。

shàn zé féng jí è zé yù xiōng tiān dào zì rán fēi wéi rén yě

善则逢吉,恶则遇凶,天道自然,非为人也。

tuī cǐ yǐ lùn rén jūn zhì yǒu jí xiōng zhī yīng yì yóu cǐ yě

推此以论,人君治有吉凶之应,亦犹此也。

jūn dé zāo xián shí shì dāng píng jiā wù qí ruì ǒu zhì

君德遭贤,时适当平,嘉物奇瑞偶至。

bù xiào zhī jūn yì fǎn cǐ yān

不肖之君,亦反此焉。

shì rén yán bǔ shì zhě duō de shí chéng zhě guǎ

世人言卜筮者多,得实诚者寡。

lùn zhě huò wèi shī guī kě yǐ cān shì bù kě chún yòng

论者或谓蓍龟可以参事,不可纯用。

fu zuàn guī dié shī zhào shù zhé jiàn

夫钻龟揲蓍,兆数辄见。

jiàn wú cháng zhàn zhàn zhě shēng yì

见无常占,占者生意。

jí zhào ér zhàn wèi zhī xiōng xiōng shù ér zhàn wèi zhī jí jí xiōng bù xiào zé wèi bǔ shì bù kě xìn

吉兆而占谓之凶,凶数而占谓之吉,吉凶不效,则谓卜筮不可信。

zhōu wǔ wáng fá zhòu bǔ shì zhī nì zhàn yuē dà xiōng

周武王伐纣,卜筮之,逆,占曰:“大凶。

tài gōng tuī shī dǎo guī ér yuē kū gǔ sǐ cǎo hé zhī ér xiōng

”太公推蓍蹈龟而曰:“枯骨死草,何知而凶?

fu bǔ shì zhào shù fēi jí xiōng wù yě zhàn zhī bù shěn jí xiōng jí xiōng biàn luàn biàn luàn gù tài gōng chù zhī

”夫卜筮兆数,非吉凶误也,占之不审吉凶,吉凶变乱,变乱,故太公黜之。

fu shī shì guī bo yóu shèng wáng zhì shì

夫蓍筮龟卜,犹圣王治世;

bǔ shì zhào shù yóu wáng zhì ruì yìng

卜筮兆数,犹王治瑞应。

ruì yìng wú cháng zhào shù guǐ yì

瑞应无常,兆数诡异。

guǐ yì zé zhàn zhě huò wú cháng zé yì zhě yí

诡异则占者惑,无常则议者疑。

yí zé wèi shì wèi zhì huò zé wèi zhàn bù liáng

疑则谓〔世〕未治,惑则谓〔占〕不良。

hé yǐ míng zhī

怎么证明这一点呢?

fu jí zhào shù jí rén kě zāo yě

夫吉兆数,吉人可遭也;

zhì yù fú ruì shèng dé zhī yàn yě

治遇符瑞,圣德之验也。

zhōu wáng fá zhòu yù wū yú zhī ruì qí bo hé wéi féng bù jí zhī zhào

周王伐纣,遇乌鱼之瑞,其卜曷为逢不吉之兆?

shǐ wǔ wáng bù dàng qǐ chū bù yí féng ruì

使武王不当起,出不宜逢瑞;

shǐ wǔ wáng mìng dāng xìng bo bù yí de xiōng

使武王命当兴,卜不宜得凶。

yóu cǐ yán zhī wǔ wáng zhī bo bù dé xiōng zhàn wèi zhī xiōng zhě shī qí shí yě

由此言之,武王之卜,不得凶占,谓之凶者,失其实也。

lǔ jiāng fá yuè shì zhī de dǐng shé zú

鲁将伐越,筮之,得“鼎折足”。

zǐ gòng zhàn zhī yǐ wéi xiōng

子贡占之以为凶。

hé zé

为什么呢?

dǐng ér zhé zú xíng yòng zú gù wèi zhī xiōng

鼎而折足,行用足,故谓之凶。

kǒng zǐ zhàn zhī yǐ wéi jí yuē yuè rén shuǐ jū xíng yòng zhōu bù yòng zú gù wèi zhī jí

孔子占之以为吉,曰:“越人水居,行用舟不用足,故谓之吉。

lǔ fá yuè guǒ kè zhī

”鲁伐越,果克之。

fū zǐ gòng zhàn dǐng shé zú yǐ wèi xiōng yóu zhōu zhī zhān bǔ zhě wèi zhī nì yǐ

夫子贡占鼎折足以为凶,犹周之占卜者谓之逆矣。

nì zhōng bì yǒu jí yóu zhé dǐng zú zhī zhàn yi yǐ fá yuè yǐ

逆中必有吉,犹折鼎足之占,宜以伐越矣。

zhōu duō zǐ gòng zhí zhàn zhī zhī guǎ ruò kǒng zǐ guǐ lùn zhī cái gù dǔ fēi cháng zhī zhào bù néng shěn yě

周多子贡直占之知,寡若孔子诡论之材,故睹非常之兆,不能审也。

shì yīn wǔ wáng bo wú fēi ér de xiōng gù wèi bǔ shì bù kě chún yòng lüè yǐ zhù zhèng shì yǒu guǐ shén míng jǐ bù dé zhuān

世因武王卜,无非而得凶,故谓卜筮不可纯用,略以助政,示有鬼神,明己不得专。

zhù shū jì zhě cǎi duō xíng shì ruò hán fēi shì yá zhī piān míng yǐ xiào zhī yàn huǐ bo zǐ shì fēi shì xìn yòng

著书记者,采掇行事,若韩非《饰邪》之篇,明已效之验,毁卜訾筮,非世信用。

fu bǔ shì fēi bù kě yòng bǔ shì zhī rén zhàn zhī wù yě

夫卜筮非不可用,卜筮之人,占之误也。

hóng fàn jī yí bǔ shì zhī biàn bì wèn tiān zi qīng shì huò shí shěn shì

《洪范》稽疑,卜筮之变,必问天子卿士,或时审是。

fū bù néng shěn zhàn zhào shù bù yàn zé wèi bǔ shì bù kě xìn yòng

不能对兆数作出确切的解释,兆数不灵验,就认为卜筮不可信赖。

jìn wén gōng yǔ chu zi zhàn mèng yǔ chéng wáng bó chéng wáng zài shàng ér jiān qí nǎo zhàn yuē xiōng

晋文公与楚子战,梦与成王搏,成王在上而监其脑,占曰“凶”。

jiù fàn yuē jí

咎犯曰:“吉!

jūn dé tiān chu fú qí zuì

君得天,楚伏其罪。

jūn zhī nǎo zhě róu zhī yě

君之脑者,柔之也。

yǐ zhàn guǒ shèng rú jiù fàn zhàn

”以战果胜,如咎犯占。

fu zhān mèng yǔ zhàn guī tóng

夫占梦与占龟同。

jìn zhān mèng zhě bú jiàn xiàng zhǐ yóu zhōu zhàn guī zhě bú jiàn zhào zhě wèi yě

晋占梦者不见象指,犹周占龟者不见兆者为也。

xiàng wú bù rán zhào wú bù shěn

象无不然,兆无不审。

rén zhī zhī àn lùn zhī shī shí yě

人之知暗,论之失实也。

chuán huò yán wǔ wáng fá zhòu bo zhī ér guī zhào xī

传或言:武王伐纣,卜之而龟<兆昔>。

zhàn zhě yuē xiōng

占者曰“凶”。

tài gōng yuē guī zhào xī yǐ jì zé xiōng yǐ zhàn zé shèng

太公曰:“龟<兆昔>,以祭则凶,以战则胜。

wǔ wáng cóng zhī zú kè zhòu yān

”武王从之,卒克纣焉。

shěn ruò cǐ chuán yì fù kǒng zǐ lùn guà jiù fàn zhān mèng zhī lèi yě

审若此传,亦复孔子论卦,咎犯占梦之类也。

gài zhào shù wú bù rán ér jí xiōng shī shí zhě zhàn bù qiǎo gōng yě

盖兆数无不然,而吉凶失实者,占不巧工也。

✦ You read 卷二十四·卜筮篇

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.