sòng zǐ yuē jīn mù shòu gōng ér wù xiàng qū chéng
宋子曰:金木受攻而物象曲成。
shì wú lì qì jí bān rén chuí ān suǒ shī qí qiǎo zāi
世无利器,即般、亻垂安所施其巧哉?
wǔ bīng zhī nèi liù lè zhī zhōng wēi qián chuí zhī zòu gōng yě shēng shā zhī jī mǐn rán yǐ
五兵之内,六乐之中,微钳锤之奏功也,生杀之机泯然矣。
tóng chū hóng lú liè huǒ dà xiǎo shū xíng
同出洪炉烈火,大小殊形。
zhòng qiān jūn zhě xì jù jiàn yú kuáng yuān
重千钧者系巨舰于狂渊。
qīng yī yǔ zhě tòu xiù wén yú zhāng fú
轻一羽者透绣纹于章服。
shǐ yě zhù dǐng zhī qiǎo shù shǒu ér ràng shén gōng yān
使冶铸鼎之巧,束手而让神功焉。
mò yé gàn jiàng shuāng lóng fēi yuè wú qí shuō yì yǒu zhēng yān zhě hu
莫邪、干将,双龙飞跃,毋其说亦有征焉者乎?
zhì tiě
○治铁
fán zhì tiě chéng qì qǔ yǐ chǎo shú tiě wèi zhī
凡治铁成器,取已炒熟铁为之。
xiān zhù tiě chéng zhēn yǐ wéi shòu chuí zhī de
先铸铁成砧,以为受锤之地。
yàn yún wàn qì yǐ qián wèi zǔ fēi wú jī zhī shuō yě
谚云“万器以钳为祖”,非无稽之说也。
fán chū lú shú tiě míng yuē máo tiě
凡出炉熟铁名曰毛铁。
shòu duàn zhī shí shí hào qí sān wèi tiě huá tiě luò
受锻之时,十耗其三为铁华、铁落。
ruò yǐ chéng fèi qì wèi xiù làn zhě míng yuē láo tiě gǎi zào tā qì yǔ běn qì zài jīng chuí duàn shí zhǐ hào qù qí yī yě
若已成废器未锈烂者名曰劳铁,改造他器与本器,再经锤煅,十止耗去其一也。
fán lú zhōng chì tiě yòng tàn méi tàn jū shí qī mù tàn jū shí sān
凡炉中炽铁用炭,煤炭居十七,木炭居十三。
fán shān lín wú méi zhī chù duàn gōng xiān zé jiān yìng tiáo mù shāo chéng huǒ mò
凡山林无煤之处,锻工先择坚硬条木烧成火墨。
sú míng huǒ shǐ yáng shāo bù bì xué huǒ
(俗名火矢,扬烧不闭穴火。
qí yán gèng liè yú méi
)其炎更烈于煤。
jí yòng méi tàn yě bié yǒu tiě tàn yī zhǒng qǔ qí huǒ xìng nèi gōng yàn bù xū téng zhě yǔ chuī tàn tóng xíng ér yǒu fèn lèi yě
即用煤炭,也别有铁炭一种,取其火性内攻,焰不虚腾者,与炊炭同形而有分类也。
fán tiě xìng zhú jié nián hé tu shàng huáng ní yú jiē kǒu zhī shàng rù huǒ huī zhuì ní zǐ chéng xiāo ér qù qǔ qí shén qì wèi méi hé
凡铁性逐节粘合,涂上黄泥于接口之上,入火挥槌,泥滓成枵而去,取其神气为媒合。
jiāo jié zhī hòu fēi zhuó hóng fǔ zhǎn yǒng bù kě duàn yě
胶结之后,非灼红斧斩,永不可断也。
fán shú tiě gāng tiě yǐ jīng lú chuí shuǐ huǒ wèi jì qí zhì wèi jiān
凡熟铁、钢铁已经炉锤,水火未济,其质未坚。
chéng qí chū huǒ shí rù qīng shuǐ cuì zhī míng yuē jiàn gāng jiàn tiě
乘其出火时,入清水淬之,名曰健钢、健铁。
yán hu wèi jiàn zhī shí wèi gāng wèi tiě ruò xìng yóu cún yě
言乎未健之时,为钢为铁,弱性犹存也。
fán hàn tiě zhī fǎ xī yáng zhū guó bié yǒu jī yào
凡焊铁之法,西洋诸国别有奇药。
zhōng huá xiǎo hàn yòng bái tóng mò dà hàn zé jié lì huī chuí ér qiáng hé zhī lì suì zhī jiǔ zhōng bù kě jiān
中华小焊用白铜末,大焊则竭力挥锤而强合之,历岁之久终不可坚。
gù dà pào xī fān yǒu duàn chéng zhě zhōng guó wéi shì yě zhù yě
故大炮西番有锻成者,中国惟恃冶铸也。
jīn fǔ
○斤斧
fán tiě bīng báo zhě wèi dāo jiàn bèi hòu ér miàn báo zhě wèi fǔ jīn
凡铁兵薄者为刀剑,背厚而面薄者为斧斤。
dāo jiàn jué měi zhě yǐ bǎi liàn gāng bāo guǒ qí wài qí zhōng réng yòng wú gāng tiě wèi gǔ
刀剑绝美者以百炼钢包裹其外,其中仍用无钢铁为骨。
ruò fēi gāng biǎo tiě lǐ zé jìn lì suǒ shī jí chéng zhé duàn
若非钢表铁里,则劲力所施即成折断。
qí cì xún cháng dāo fǔ zhǐ qiàn gāng yú qí miàn
其次寻常刀斧,止嵌钢于其面。
jí zhòng jià bǎo dāo kě zhǎn dīng jié fán tiě zhě jīng shù qiān zāo mó lì zé gāng jǐn ér tiě xiàn yě
即重价宝刀可斩钉截凡铁者,经数千遭磨砺,则钢尽而铁现也。
wō guó dāo bèi kuò bù jí èr fēn xǔ jià yú shǒu zhǐ zhī shàng bù fù qī dǎo bù zhī yòng hé chuí fǎ zhōng guó wèi de qí chuán
倭国刀背阔不及二分许,架于手指之上不复欹倒,不知用何锤法,中国未得其传。
fán jiàn dāo fǔ jiē qiàn gāng bāo gāng zhěng qí ér hòu rù shuǐ cuì zhī
凡健刀斧皆嵌钢、包钢,整齐而后入水淬之。
qí kuài lì zé yòu zài lì shí chéng gōng yě
其快利则又在砺石成功也。
fán jiang fǔ yǔ chuí qí zhōng kōng guǎn shòu bǐng chù jiē xiān dǎ lěng tiě wèi gǔ míng yuē yáng tóu rán hòu rè tiě bāo guǒ lěng zhě bù zhān zì chéng kòng xì
凡匠斧与椎,其中空管受柄处,皆先打冷铁为骨,名曰羊头,然后热铁包裹,冷者不粘,自成空隙。
fán gōng shí chuí rì jiǔ sì miàn jiē kōng róng tiě bǔ mǎn píng tián zài yòng wú bì
凡攻石椎日久四面皆空,熔铁补满平填,再用无弊。
chú bó
○锄镈
fán zhì dì shēng wù yòng chú bó zhī shǔ shú tiě duàn chéng róng huà shēng tiě lín kǒu rù shuǐ cuì jiàn jí chéng gāng jìng
凡治地生物,用锄、镈之属,熟铁锻成,熔化生铁淋口,入水淬健,即成刚劲。
měi qiāo chú zhòng yī jīn zhě lín shēng tiě sān qián wèi lǜ shǎo zé bù jiān duō zé guò gāng ér zhé
每锹、锄重一斤者,淋生铁三钱为率,少则不坚,多则过刚而折。
fán tiě suǒ chún gāng wèi zhī wèi jiàn zhī shí gāng xìng yì ruǎn
凡铁𫟿纯钢为之,未健之时钢性亦软。
yǐ yǐ jiàn gāng jīn zhǎn huà chéng zòng xié wén lǐ huà shí xié xiàng rù zé wén fāng chéng yàn
以已健钢钅斩划成纵斜文理,划时斜向入,则文方成焰。
huà hòu jiāo hóng tuì wēi lěng rù shuǐ jiàn
划后浇红,退微冷,入水健。
jiǔ yòng guāi píng rù shuǐ tuì qù jiàn xìng zài yòng jīn zhǎn huà
久用乖平,入水退去健性,再用钅斩划。
fán suǒ kāi jù chǐ yòng máo yè suǒ hòu yòng kuài xián suǒ
凡𫟿开锯齿用茅叶𫟿,后用快弦𫟿。
zhì tóng qián yòng fāng zhǎng qiān suǒ suǒ yuè zhī lèi yòng fāng tiáo suǒ zhì gǔ jiǎo yòng jiàn miàn suǒ
治铜钱用方长牵𫟿,锁钥之类用方条𫟿,治骨角用剑面𫟿。
zhū zhù suǒ wèi jīn lǜ xī
(朱注所谓钅虑锡。
zhì mù mò zé zhuī chéng yuán yǎn bù yòng zòng xié wén zhě míng yuē xiāng suǒ
)治木末则锥成圆眼,不用纵斜文者,名曰香𫟿。
huà suǒ wén shí yòng yáng jiǎo mò hé yán cù xiān tu
(划𫟿纹时,用羊角末和盐醋先涂。
zhuī
○锥
fán zhuī shú tiě chuí chéng bù rù gāng hé
凡锥熟铁锤成,不入钢和。
zhì shū biān zhī lèi yòng yuán zuān gōng pí gé yòng biǎn zuān
治书编之类用圆钻,攻皮革用扁钻。
zǐ rén zhuǎn suǒ tōng yǎn yǐn dīng hé mù zhě yòng shé tóu zuān
梓人转索通眼、引钉合木者,用蛇头钻。
qí zhì yǐng shàng èr fēn xǔ yī miàn yuán yī miàn wān rù bàng qǐ liǎng léng yǐ biàn zhuǎn suǒ
其制颖上二分许,一面圆,一面剜入,傍起两棱,以便转索。
zhì tóng yè yòng jī xīn zuān qí tōng shēn sān léng zhě míng xuán zuān tōng shēn sì fāng ér mò ruì zhě míng dǎ zuān
治铜叶用鸡心钻,其通身三棱者名旋钻,通身四方而末锐者名打钻。
jù
○锯
fán jù shú tiě duàn chéng báo tiáo bù gāng yì bù cuì jiàn
凡锯熟铁锻成薄条,不钢,亦不淬健。
chū huǒ tuì shāo hòu pín jiā lěng chuí jiān xìng yòng suǒ kāi chǐ
出火退烧后,频加冷锤坚性,用𫟿开齿。
liǎng tóu xián mù wèi liáng jiū miè zhāng kāi cù jǐn shǐ zhí
两头衔木为梁,纠篾张开,促紧使直。
zhǎng zhě guā mù duǎn zhě jié mù chǐ zuì xì zhě jié zhú
长者刮木,短者截木,齿最细者截竹。
chǐ dùn zhī shí pín jiā suǒ ruì ér hòu shǐ zhī
齿钝之时,频加𫟿锐而后使之。
páo
○刨
fán páo mó lì qiàn gāng cùn tiě lòu rèn miǎo hū xié chū mù kǒu zhī miàn suǒ yǐ píng mù gǔ míng yuē zhǔn
凡刨磨砺嵌钢寸铁,露刃秒忽,斜出木口之面,所以平木,古名曰准。
jù zhě wò zhǔn lòu rèn chí mù chōu xuē míng yuē tuī páo yuán tǒng jiā shǐ zhī
巨者卧准露刃,持木抽削,名曰推刨,圆桶家使之。
xún cháng yòng zhě héng mù wèi liǎng chì shǒu zhí qián tuī
寻常用者横木为两翅,手执前推。
zǐ rén wèi xì gōng zhě yǒu qǐ xiàn páo rèn kuò èr fēn xǔ
梓人为细功者,有起线刨,刃阔二分许。
yòu guā mù shǐ jí guāng zhě míng wú gōng páo yī mù zhī shàng xián shí yú xiǎo dāo rú wú gōng zhī zú
又刮木使极光者名蜈蚣刨,一木之上,衔十余小刀,如蜈蚣之足。
záo
○凿
fán záo shú tiě duàn chéng qiàn gāng yú kǒu qí běn kōng yuán yǐ shòu mù bǐng
凡凿熟铁锻成,嵌钢于口,其本空圆,以受木柄。
xiān dǎ tiě gǔ wèi mó míng yuē yáng tóu biāo bǐng tóng yòng
(先打铁骨为模,名曰羊头,杓柄同用。
fǔ cóng bǐng cuī rù mù tòu yǎn qí mò cū zhě kuò cùn xǔ xì zhě sān fēn ér zhǐ
)斧从柄催,入木透眼,其末粗者阔寸许,细者三分而止。
xū yuán yǎn zhě zé zhì chéng wān záo wèi zhī
需圆眼者则制成剜凿为之。
máo
○锚
fán zhōu xíng yù fēng nán pō zé quán shēn xì mìng yú máo
凡舟行遇风难泊,则全身系命于锚。
zhàn chuán hǎi chuán yǒu zhòng qiān jūn zhě chuí fǎ xiān chéng sì zhǎo yǐ cì zhú jié jiē shēn
战船、海船有重千钧者,锤法先成四爪,以次逐节接身。
qí sān bǎi jīn yǐ nèi zhě yòng jìng chǐ kuò zhēn ān dùn lú bàng dāng qí liǎng duān jiē hóng xiān qù lú tàn tiě bāo mù gùn jiā chí shàng zhēn
其三百斤以内者用径尺阔砧,安顿炉傍,当其两端皆红,掀去炉炭,铁包木棍夹持上砧。
ruò qiān jīn nèi wài zhě zé jià mù wèi péng duō rén lì qí shàng gòng chí tiě liàn
若千斤内外者则架木为棚,多人立其上共持铁链。
liǎng jiē máo shēn qí mò jiē dài jù tiě quān liàn tào tí qǐ liè zhuǎn xián lì chuí hé
两接锚身,其末皆带巨铁圈链套,提起捩转,咸力锤合。
hé yào bù yòng huáng ní xiān qǔ chén jiǔ bì tǔ shāi xì yī rén pín sā jiē kǒu zhī zhōng hún hé fāng wú wēi xià
合药不用黄泥,先取陈久壁土筛细,一人频撒接口之中,浑合方无微罅。
gài lú chuí zhī zhōng cǐ wù qí zuì jù zhě
盖炉锤之中,此物其最巨者。
zhēn
○针
fán zhēn xiān chuí tiě wèi xì tiáo
凡针先锤铁为细条。
yòng tiě chǐ yī gēn zhuī chéng xiàn yǎn chōu guò tiáo tiě chéng xiàn zhú cùn jiǎn duàn wèi zhēn
用铁尺一根,锥成线眼,抽过条铁成线,逐寸剪断为针。
xiān suǒ qí mò chéng yǐng yòng xiǎo chuí qiāo biǎn qí běn gāng zhuī chuān bí fù suǒ qí wài
先𫟿其末成颖,用小槌敲扁其本,钢锥穿鼻,复𫟿其外。
rán hòu rù fǔ màn huǒ chǎo áo
然后入釜,慢火炒熬。
chǎo hòu yǐ tǔ mò rù sōng mù huǒ shǐ dòu chǐ sān wù yǎn gài xià yòng huǒ zhēng
炒后以土末入松木火矢,豆豉三物罨盖,下用火蒸。
liú zhēn èr sān kǒu chā yú qí wài yǐ shì huǒ hòu
留针二三口插于其外,以试火候。
qí wài zhēn rù shǒu niǎn chéng fěn suì zé qí xià zhēn huǒ hou jiē zú
其外针入手捻成粉碎,则其下针火候皆足。
rán hòu kāi fēng rù shuǐ jiàn zhī
然后开封,入水健之。
fán yǐn xiàn chéng yī yǔ cì xiù zhě qí zhì jiē gāng
凡引线成衣与刺绣者,其质皆刚。
wéi mǎ yǐ cì gōng wèi guān zhě zé yòng liǔ tiáo ruǎn zhēn
惟马尾刺工为冠者,则用柳条软针。
fēn bié zhī miào zài yú shuǐ huǒ jiàn fǎ yún
分别之妙,在于水火健法云。
zhì tóng
○治铜
fán hóng tóng shēng huáng ér hòu róng huà zào qì yòng pī shēng zhě wèi bái tóng qì gōng fèi bèi nán chǐ zhě shì zhī
凡红铜升黄而后熔化造器,用砒升者为白铜器,工费倍难,侈者事之。
fán huáng tóng yuán cóng lú gān shí shēng zhě bù tuì huǒ xìng shòu chuí
凡黄铜,原从炉甘石升者不退火性受锤;
cóng wēi qiān shēng zhě chū lú tuì huǒ xìng yǐ shòu lěng chuí
从倭铅升者出炉退火性,以受冷锤。
fán xiǎng tóng rù xī cān hé fǎ jù wǔ jīn juǎn chéng yuè qì zhě bì yuán chéng wú hàn
凡响铜入锡参和(法具《五金》卷)成乐器者,必圆成无焊。
qí yú fāng yuán yòng qì zǒu hàn zhì huǒ nián hé
其余方圆用器,走焊、炙火粘合。
yòng xī mò zhě wèi xiǎo hàn yòng xiǎng tóng mò zhě wèi dà hàn
用锡末者为小焊,用响铜末者为大焊。
suì tóng wèi mò yòng fàn zhān hé dǎ rù shuǐ xǐ qù fàn
(碎铜为末,用饭粘和打,入水洗去饭。
tóng mò jù cún bù rán zé sā sàn
铜末具存,不然则撒散。
ruò hàn yín qì zé yòng hóng tóng mò
)若焊银器,则用红铜末。
fán chuí yuè qì chuí zhēng sú míng luó bù shì xiān zhù róng tuán jí chuí
凡锤乐器,锤钲(俗名锣)不事先铸,熔团即锤。
chuí zhuó sú míng tóng gǔ yǔ dīng níng zé xiān zhù chéng yuán piàn rán hòu shòu chuí
锤镯(俗名铜鼓)与丁宁,则先铸成圆片,然后受锤。
fán chuí zhēng zhuó jiē pù tuán yú dì miàn
凡锤钲、镯皆铺团于地面。
jù zhě zhòng gòng huī lì yóu xiǎo kuò kāi jiù shēn qǐ xián shēng jù cóng lěng chuí diǎn fā
巨者众共挥力,由小阔开,就身起弦声,俱从冷锤点发。
qí tóng gǔ zhōng jiān tū qǐ lóng pào ér hòu lěng chuí kāi shēng
其铜鼓中间突起隆炮,而后冷锤开声。
shēng fēn cí yǔ xióng zé zài fēn lí qǐ fú zhī miào
声分雌与雄,则在分厘起伏之妙。
chóng shù chuí zhě qí shēng wèi xióng
重数锤者,其声为雄。
fán tóng jīng chuí zhī hòu sè chéng yǎ bái shòu suǒ fù xiàn huáng guāng
凡铜经锤之后,色成哑白,受𫟿复现黄光。
jīng chuí shé hào tiě sǔn qí shí zhě tóng zhǐ qù qí yī
经锤折耗,铁损其十者,铜只去其一。
qì xīng ér sè měi gù chuí gōng yì guì zhòng tiě gōng yī děng yún
气腥而色美,故锤工亦贵重铁工一等云。