sòng zǐ yuē tiān dào píng fēn zhòu yè ér rén gōng jì guǐ yǐ xiāng shì qǐ hǎo láo ér è yì zāi
宋子曰：天道平分昼夜，而人工继晷以襄事，岂好劳而恶逸哉？
shǐ zhī nǚ rán xīn shū shēng yìng xuě suǒ jì chéng hé shì yě
使织女燃薪，书生映雪，所济成何事也。
cǎo mù zhī shí qí zhōng yùn cáng gāo yè ér bù néng zì liú
草木之实，其中韫藏膏液，而不能自流。
jiǎ méi shuǐ huǒ féng jiè mù shí ér hòu qīng zhù ér chū yān
假媒水火，冯藉木石，而后倾注而出焉。
cǐ rén qiǎo cōng míng bù zhī yú hé bǐng dù yě
此人巧聪明，不知于何禀度也。
rén jiān fù zhòng zhì yuǎn shì yǒu zhōu chē
人间负重致远，恃有舟车。
nǎi chē dé yī zhū ér xiá zhuǎn zhōu dé yī shí ér xià wán fēi cǐ wù zhī wèi gōng yě bù kě xíng yǐ
乃车得一铢而辖转，舟得一石而罅完，非此物之为功也不可行矣。
zhì cǎo zǔ shū zhī dēng fǔ yě mò huò gāo zhī yóu tí r shī rǔ yān
至{艹俎}蔬之登釜也，莫或膏之，犹啼儿失乳焉。
sī qí gōng yòng yī duān ér yǐ zāi
斯其功用一端而已哉？
yóu pǐn
○油品
fán yóu gòng zhuàn shí yòng zhě
凡油供馔食用者，
hú má yī míng zhī má lái fú zǐ huáng dòu sōng cài zǐ yī míng bái cài wéi shàng
胡麻（一名脂麻）、莱菔子、黄豆、菘菜子（一名白菜）为上，
sū má xíng sì zǐ sū
苏麻（形似紫苏，
lì dà yú hú má yún tái zǐ jiāng nán míng cài zi cì zhī
粒大于胡麻）、芸苔子（江南名菜子）次之，
chá zi qí shù gāo zhàng yú
茶子（其树高丈余，
zi rú jīn yīng zǐ
子如金罂子，
qù ké qǔ rén cì zhī
去壳取仁）次之，
xiàn cài zi cì zhī
苋菜子次之，
dà má rén lì rú hú suī zi
大麻仁（粒如胡荽子，
bāo qǔ qí pí
剥取其皮，
wèi sī yù suǒ yòng zhě wéi xià
为纟聿索用者）为下。
rán dēng zé jiù rén nèi shuǐ yóu wéi shàng yún tái cì zhī yà má zǐ shǎn xī suǒ zhǒng sú míng bì shī zhī má qì è bù kān shí cì zhī mián huā zi cì zhī hú má cì zhī rán dēng zuì yì jié
燃灯则桕仁内水油为上，芸苔次之，亚麻子（陕西所种，俗名壁虱脂麻，气恶不堪食）次之，棉花子次之，胡麻次之，（燃灯最易竭）。
tóng yóu yǔ jiù hùn yóu wéi xià
桐油与桕混油为下。
tóng yóu dú qì xūn rén jiù yóu lián pí mó zé dòng jié bù qīng
（桐油毒气熏人，桕油连皮膜则冻结不清。
zào zhú zé jiù pí yóu wéi shàng bì má zi cì zhī jiù hùn yóu měi jīn rù bái là jié dòng cì zhī bái là jié dòng zhū qīng yóu yòu cì zhī zhāng shù zi yóu yòu cì zhī qí guāng bù jiǎn dàn yǒu bì xiāng qì zhě
）造烛则桕皮油为上，蓖麻子次之，桕混油每斤入白蜡结冻次之，白蜡结冻诸清油又次之，樟树子油又次之，（其光不减，但有避香气者。
dōng qīng zi yóu yòu cì zhī
）冬青子油又次之。
sháo jùn zhuān yòng xián qí yóu shǎo gù liè cì
（韶郡专用，嫌其油少，故列次。
běi tǔ guǎng yòng niú yóu zé wéi xià yǐ
）北土广用牛油，则为下矣。
fán hú má yǔ bì má zi zhāng shù zi měi shí de yóu sì shí jīn
凡胡麻与蓖麻子、樟树子，每石得油四十斤。
lái fú zǐ měi shí de yóu èr shí qī jīn
莱菔子每石得油二十七斤。
gān měi yì cháng yì rén wǔ zàng
（甘美异常，益人五脏。
yún tái zǐ měi shí de yóu sān shí jīn qí nòu qín ér de wò zhà fǎ jīng dào zhě réng de sì shí jīn
）芸苔子每石得油三十斤，其耨勤而地沃、榨法精到者，仍得四十斤。
chén lì yī nián zé kōng nèi ér wú yóu
（陈历一年，则空内而无油。
chá zi měi shí de yóu yī shí wǔ jīn
）茶子每石得油一十五斤。
yóu wèi shì zhū zhī shén měi qí kū zé zhǐ kě zhǒng huǒ jí dú yú yòng
（油味似猪脂，甚美，其枯则止可种火及毒鱼用。
tóng zǐ rén měi shí de yóu sān shí sān jīn
）桐子仁每石得油三十三斤。
jiù zi fēn dǎ shí pí yóu dé èr shí jīn shuǐ yóu de shí wǔ jīn hùn dǎ shí gòng de sān shí sān jīn cǐ xū jué jìng zhě
桕子分打时，皮油得二十斤，水油得十五斤，混打时共得三十三斤，（此须绝净者。
dōng qīng zi měi shí de yóu shí èr jīn
）冬青子每石得油十二斤。
huáng dòu měi shí de yóu jiǔ jīn
黄豆每石得油九斤。
wú xià qǔ yóu shí hòu yǐ qí bǐng chōng shǐ liáng
（吴下取油食后，以其饼充豕粮。
sōng cài zǐ měi shí de yóu sān shí jīn
）菘菜子每石得油三十斤。
yóu chū qīng rú lǜ shuǐ
（油出清如绿水。
mián huā zi měi bǎi jīn de yóu qī jīn
）棉花子每百斤得油七斤。
chū chū shén hēi zhuó chéng bàn yuè qīng shén
（初出甚黑浊，澄半月清甚。
xiàn cài zi měi shí de yóu sān shí jīn
）苋菜子每石得油三十斤。
wèi shén gān měi xián xìng lěng huá
（味甚甘美，嫌性冷滑。
yà má dà má rén měi shí de yóu èr shí yú jīn
）亚麻、大麻仁每石得油二十余斤。
cǐ qí dà duān qí tā wèi qióng jiū shì yàn yǔ fu yī fāng yǐ shì ér tā fāng wèi zhī zhě shàng yǒu dài yún
此其大端，其他未穷究试验，与夫一方已试而他方未知者，尚有待云。
fǎ jù
○法具
fán qǔ yóu zhà fǎ ér wài yǒu liǎng huò zhǔ qǔ fǎ yǐ zhì bì má yǔ sū má
凡取油，榨法而外，有两镬煮取法，以治蓖麻与苏麻。
běi jīng yǒu mó fǎ cháo xiǎn yǒu chōng fǎ yǐ zhì hú má
北京有磨法，朝鲜有舂法，以治胡麻。
qí yú zé jiē cóng zhà chū yě
其余则皆从榨出也。
fán zhà mù jù zhě wéi bì hé bào ér zhōng kōng zhī
凡榨木巨者围必合抱，而中空之。
qí mù zhāng wéi shàng tán yǔ qǐ cì zhī
其木樟为上，檀与杞次之。
qǐ mù wèi zhě fáng dì shī zé sù xiǔ
（杞木为者，防地湿，则速朽。
cǐ sān mù zhě mài lǐ xún huán jié zhǎng fēi yǒu zòng zhí wén
）此三木者脉理循环结长，非有纵直文。
gù jié lì huī chuí shí jiān qí zhōng ér liǎng tóu wú wèn chāi zhī huàn tā mù yǒu zòng wén zhě bù kě wèi yě
故竭力挥椎，实尖其中，而两头无璺拆之患，他木有纵文者不可为也。
zhōng tǔ jiāng běi shǎo hé bào mù zhě zé qǔ sì gēn hé bìng wèi zhī
中土江北少合抱木者，则取四根合并为之。
tiě gū guǒ dìng héng shuān chuàn hé ér kōng qí zhōng yǐ shòu zhū zhì zé sàn mù yǒu wán mù zhī yòng yě
铁箍裹定，横拴串合而空其中，以受诸质，则散木有完木之用也。
fán kāi zhà kōng zhōng qí liàng suí mù dà xiǎo
凡开榨，空中其量随木大小。
dà zhě shòu yī shí yǒu yú xiǎo zhě shòu wǔ dǒu bù zú
大者受一石有余，小者受五斗不足。
fán kāi zhà pì zhōng záo huà píng cáo yī tiáo yǐ wǎn záo rù zhōng xuē yuán shàng xià xià yán záo yī xiǎo kǒng xī dāo yī xiǎo cáo shǐ yóu chū zhī shí liú rù chéng jiè qì zhōng
凡开榨，辟中凿划平槽一条，以宛凿入中，削圆上下，下沿凿一小孔，犀刂一小槽，使油出之时流入承藉器中。
qí píng cáo yuē cháng sān sì chǐ kuò sān sì cùn shì qí shēn ér wèi zhī wú dìng shì yě
其平槽约长三四尺，阔三四寸，视其身而为之，无定式也。
shí cáo jiān yǔ fāng wéi tán mù zhà zǐ mù liǎng zhě yi wèi zhī tā mù wú wàng yān
实槽尖与枋唯檀木、柞子木两者宜为之，他木无望焉。
qí jiān guò jīn fǔ ér bù guò páo gài yù qí sè bù yù qí huá jù bào zhuǎn yě
其尖过斤斧而不过刨，盖欲其涩，不欲其滑，惧报转也。
zhuàng mù yǔ shòu zhuàng zhī jiān jiē yǐ tiě quān guǒ shǒu jù pī sǎn yě
撞木与受撞之尖，皆以铁圈裹首，惧披散也。
zhà jù yǐ zhěng lǐ zé qǔ zhū má cài zǐ rù fǔ wén huǒ màn chǎo fán jiù tóng zhī lèi shǔ shù mù shēng zhě jiē bù chǎo ér niǎn zhēng tòu chū xiāng qì rán hòu niǎn suì shòu zhēng
榨具已整理，则取诸麻菜子入釜，文火慢炒（凡桕、桐之类属树木生者，皆不炒而碾蒸）透出香气，然后碾碎受蒸。
fán chǎo zhū má cài zǐ yi zhù píng dǐ guō shēn zhǐ liù cùn zhě tóu zǐ rén yú nèi fān bàn zuì qín
凡炒诸麻菜子，宜铸平底锅，深止六寸者，投子仁于内，翻拌最勤。
ruò fǔ dǐ tài shēn fān bàn shū màn zé huǒ hòu jiāo shāng jiǎn sàng yóu zhì
若釜底太深，翻拌疏慢，则火候交伤，减丧油质。
chǎo guō yì xié ān zào shàng yǔ zhēng guō dà yì
炒锅亦斜安灶上，与蒸锅大异。
fán niǎn mái cáo tǔ nèi mù wèi zhě yǐ tiě piàn yǎn zhī
凡碾埋槽土内，（木为者以铁片掩之。
qí shàng yǐ mù gān xián tiě tuó liǎng rén duì jǔ ér chuí zhī
）其上以木竿衔铁陀，两人对举而椎之。
zī běn guǎng zhě zé qì shí wèi niú niǎn yī niú zhī lì kě dí shí rén
资本广者则砌石为牛碾，一牛之力可敌十人。
yì yǒu bù shòu niǎn ér shòu mó zhě zé mián zi zhī lèi shì yě
亦有不受碾而受磨者，则棉子之类是也。
jì niǎn ér shāi zé cū zhě zài niǎn xì zhě zé rù fǔ zèng shòu zhēng
既碾而筛，择粗者再碾，细者则入釜甑受蒸。
zhēng qì téng zú qǔ chū yǐ dào jiē yǔ mài jiē bāo guǒ rú bǐng xíng
蒸气腾足，取出以稻秸与麦秸包裹如饼形。
qí bǐng wài quān gū huò yòng tiě dǎ chéng huò pò miè jiǎo cì ér chéng yǔ zhà zhōng zé cùn xiāng wěn hé
其饼外圈箍，或用铁打成，或破篾绞刺而成，与榨中则寸相稳合。
fán yóu yuán yīn qì qǔ yǒu shēng yú wú
凡油原因气取，有生于无。
chū zèng zhī shí bāo guǒ dài huǎn zé shuǐ huǒ yù zhēng zhī qì yóu zǒu wèi cǐ sǔn yóu
出甑之时，包裹怠缓，则水火郁蒸之气游走，为此损油。
néng zhě jí qīng jí guǒ ér jí gū zhī de yóu zhī duō jué yóu yú cǐ zhà gōng yǒu zì shǎo zhì lǎo ér bù zhī zhě
能者疾倾，疾裹而疾箍之，得油之多，诀由于此，榨工有自少至老而不知者。
bāo guǒ jì dìng zhuāng rù zhà zhōng suí qí liàng mǎn huī zhuàng jǐ yà ér liú quán chū yān yǐ
包裹既定，装入榨中，随其量满，挥撞挤轧，而流泉出焉矣。
bāo nèi yóu chū zǐ cún míng yuē kū bǐng
包内油出滓存，名曰枯饼。
fán hú má lái fú yún tái zhū bǐng jiē chóng xīn niǎn suì shāi qù jiē máng zài zhēng zài guǒ ér zài zhà zhī
凡胡麻、莱菔、芸苔诸饼，皆重新碾碎，筛去秸芒，再蒸、再裹而再榨之。
chū cì de yóu èr fēn èr cì de yóu yī fēn
初次得油二分，二次得油一分。
ruò jiù tóng zhū wù zé yī zhà yǐ jǐn liú chū bù bì zài yě
若桕、桐诸物，则一榨已尽流出，不必再也。
ruò shuǐ zhǔ fǎ zé bìng yòng liǎng fǔ
若水煮法，则并用两釜。
jiāng bì má sū má zi niǎn suì rù yī fǔ zhōng zhù shuǐ gǔn jiān qí shàng fú mò jí yóu
将蓖麻、苏麻子碾碎，入一釜中，注水滚煎，其上浮沫即油。
yǐ biāo lüè qǔ qīng yú gàn fǔ nèi qí xià màn huǒ áo gàn shuǐ qì yóu jí chéng yǐ
以杓掠取，倾于干釜内，其下慢火熬干水气，油即成矣。
rán de yóu zhī shù bì jìng jiǎn shā
然得油之数毕竟减杀。
běi mó má yóu fǎ yǐ cū má bù dài liè jiǎo qí fǎ zài xiáng
北磨麻油法，以粗麻布袋捩绞，其法再详。
pí yóu
○皮油
fán pí yóu zào zhuó fǎ qǐ guǎng xìn jùn qí fǎ qǔ jié jìng jiù zi hú lún rù fǔ zèng zhēng zhēng hòu qīng rù jiù nèi shòu chōng
凡皮油造浊法起广信郡，其法取洁净桕子，囫囵入釜甑蒸，蒸后倾入臼内受舂。
qí jiù shēn yuē chǐ wǔ cùn duì yǐ shí wéi shēn bù yòng tiě zuǐ shí yǐ shēn shān jié ér nì zhě qīng zhòng zhuó chéng xiàn sì shí jīn shàng qiàn héng mù zhī shàng ér chōng zhī
其臼深约尺五寸，碓以石为身，不用铁嘴，石以深山结而腻者，轻重斫成限四十斤，上嵌衡木之上而舂之。
qí pí mó shàng yóu jǐn tuō gǔ ér fēn luò wā qǐ shāi yú pán nèi zài zhēng bāo guǒ rù zhà jiē tóng qián fǎ
其皮膜上油尽脱骨而纷落，挖起，筛于盘内再蒸，包裹入榨皆同前法。
pí yóu yǐ luò jǐn qí gǔ wèi hēi zǐ
皮油已落尽，其骨为黑子。
yòng lěng nì xiǎo shí mó bù jù huǒ zhě cǐ mó yì cóng xìn jùn shēn shān mì qǔ
用冷腻小石磨不惧火者，（此磨亦从信郡深山觅取。
yǐ hóng huǒ shǐ wéi yōng duàn rè jiāng hēi zǐ zhú bǎ guàn rù jí mó
）以红火矢围壅锻热，将黑子逐把灌入疾磨。
mó pò zhī shí fēng shàn qù qí hēi ké zé qí nèi wán quán bái rén yǔ wú tóng zi wú yì
磨破之时，风扇去其黑壳，则其内完全白仁，与梧桐子无异。
jiāng cǐ niǎn zhēng bāo guǒ rù zhà yǔ qián fǎ tóng
将此碾蒸，包裹入榨，与前法同。
zhà chū shuǐ yóu qīng liàng wú bǐ zhù xiǎo zhǎn zhī zhōng dú gēn xīn cǎo rán zhì tiān míng gài zhū qīng yóu suǒ bù jí zhě
榨出水油清亮无比，贮小盏之中，独根心草燃至天明，盖诸清油所不及者。
rù shí zhuàn jí bù shāng rén kǒng yǒu jì zhě níng bù yòng ěr
入食馔即不伤人，恐有忌者，宁不用耳。
qí pí yóu zào zhú jié kǔ zhú tǒng liǎng pò shuǐ zhōng zhǔ zhǎng bù rán zé zhān dài
其皮油造烛，截苦竹筒两破，水中煮涨，（不然则粘带。
xiǎo miè gū lēi dìng yòng yīng zuǐ tiě biāo wǎn yóu guàn rù jí chéng yī zhī
）小篾箍勒定，用鹰嘴铁杓挽油灌入，即成一枝。
chā xīn yú nèi qǐng kè dòng jié luō gū kāi tǒng ér qǔ zhī
插心于内，顷刻冻结，捋箍开筒而取之。
huò xuē gùn wèi mó cái zhǐ yī fāng juǎn yú qí shàng ér chéng zhǐ tǒng guàn rù yì chéng yī zhú
或削棍为模，裁纸一方，卷于其上而成纸筒，灌入亦成一烛。
cǐ zhú rèn zhì fēng chén zhōng zài jīng hán shǔ bù bì huài yě
此烛任置风尘中，再经寒暑，不敝坏也。