sòng zǐ yuē bīng fēi shèng rén zhī de yǐ yě
宋子曰:兵非圣人之得已也。
yú shùn zài wèi wǔ shí zài ér yǒu miáo yóu fú lǜ
虞舜在位五十载,而有苗犹弗率。
míng wáng shèng dì shuí néng qù bīng zāi
明王圣帝,谁能去兵哉?
hú shǐ zhī lì yǐ wēi tiān xià qí lái shàng yǐ
弧矢之利,以威天下,其来尚矣。
wèi lǎo shì zhě yǒu gě tiān zhī sī yān
为老氏者,有葛天之思焉。
qí cí yǒu yuē jiā bīng zhě bù xiáng zhī qì
其词有曰:“佳兵者,不详之器。
gài yán shèn yě
”盖言慎也。
huǒ yào jī xiè zhī qiào qí xiān záo zì xī fān yǔ nán yì ér hòu nǎi jí yú zhōng guó
火药机械之窍,其先凿自西番与南裔,而后乃及于中国。
biàn huàn bǎi chū rì shèng yuè xīn
变幻百出,日盛月新。
zhōng guó zhì jīn rì zé jí róng zhě yǐ wéi dì yī yì qǐ qí rán zāi
中国至今日,则即戎者以为第一义,岂其然哉?
suī rán shēng rén zòng yǒu qiǎo sī wū néng zhì cǐ jí yě
虽然,生人纵有巧思,乌能至此极也?
hú shǐ
○弧矢
fán zào gōng yǐ zhú yǔ niú jiǎo wèi zhèng zhōng gàn zhì dōng běi yí wú zhú yǐ róu mù wèi zhī
凡造弓,以竹与牛角为正中干质,(东北夷无竹,以柔木为之。
sāng zhī mù wèi liǎng shāo
)桑枝木为两梢。
chí zé zhú wèi nèi tǐ jiǎo hù qí wài
弛则竹为内体,角护其外;
zhāng zé jiǎo xiàng nèi ér zhú jū wài
张则角向内而竹居外。
zhú yī tiáo ér jiǎo liǎng jiē sāng xiào zé qí mò kè qiè yǐ shòu xián qū qí běn zé guàn chā jiē sǔn yú zhú yā ér guāng xuē yī miàn yǐ tiē jiǎo
竹一条而角两接,桑肖则其末刻锲,以受弦区,其本则贯插接笋于竹丫,而光削一面以贴角。
fán zào gōng xiān xuē zhú yī piàn zhú yi qiū dōng fá chūn xià zé xiǔ zhù
凡造弓,先削竹一片,(竹宜秋冬伐,春夏则朽蛀。
zhōng yāo wēi yà xiǎo liǎng tóu chà dà yuē zhǎng èr chǐ xǔ
)中腰微亚小,两头差大,约长二尺许。
yī miàn nián jiāo kào jiǎo yī miàn pù zhì niú jīn yǔ jiāo ér gù zhī
一面粘胶靠角,一面铺置牛筋与胶而固之。
niú jiǎo dāng zhōng yá jiē běi biān wú xiū cháng niú jiǎo zé yǐ yáng jiǎo sì jiē ér shù zhī
牛角当中牙接,(北边无修长牛角,则以羊角四接而束之。
guǎng gōng zé huáng niú míng jiǎo yì yòng bù dú shuǐ niú yě
广弓则黄牛明角亦用,不独水牛也。
gù yǐ jīn jiāo
)固以筋胶。
jiāo wài gù yǐ huà pí míng yuē nuǎn bà
胶外固以桦皮,名曰暖靶。
fán huà mù guān wài chǎn liáo yáng běi tǔ fán shēng zūn huà xī chuí fán shēng lín táo jùn mǐn guǎng zhè yì jiē yǒu zhī
凡桦木关外产辽阳,北土繁生遵化,西陲繁生临洮郡,闽、广、浙亦皆有之。
qí pí hù wù shǒu wò rú ruǎn mián gù gōng bǎ suǒ bì yòng
其皮护物,手握如软绵,故弓靶所必用。
jí dāo bǐng yǔ qiāng gàn yì xū yòng zhī
即刀柄与枪干亦需用之。
qí zuì báo zhě zé wèi dāo jiàn qiào shì yě
其最薄者,则为刀剑鞘室也。
fán niú jǐ liáng měi zhǐ shēng jīn yī fāng tiáo yuē zhòng sān shí liǎng
凡牛脊梁每只生筋一方条,约重三十两。
shā qǔ shài gān fù jìn shuǐ zhōng xī pò rú zhù má sī
杀取晒干,复浸水中,析破如苎麻丝。
běi biān wú cán sī gōng xián chù jiē jiū hé cǐ wù wèi zhī
北边无蚕丝,弓弦处皆纠合此物为之。
zhōng huá zé yǐ zhī pù hù gōng gàn yǔ wèi mián huā dàn gōng xián yě
中华则以之铺护弓干,与为棉花弹弓弦也。
fán jiāo nǎi yú pāo zá cháng suǒ wéi jiān zhì duō shǔ níng guó jùn qí dōng hǎi shí shǒu yú zhè zhōng yǐ zào bái xiǎng zhě qǔ qí pāo wèi jiāo jiān gù guò yú jīn tiě
凡胶乃鱼脬杂肠所为,煎治多属宁国郡,其东海石首鱼,浙中以造白鲞者,取其脬为胶,坚固过于金铁。
běi biān qǔ hǎi yú pāo jiān chéng jiān gù yǔ zhōng huá wú yì zhǒng xìng zé bié yě
北边取海鱼脬煎成,坚固与中华无异,种性则别也。
tiān shēng shù wù quē yī ér liáng gōng bù chéng fēi ǒu rán yě
天生数物,缺一而良弓不成,非偶然也。
fán zào gōng chū chéng pī hòu ān zhì shì zhōng liáng gé shàng dì miàn wù lí huǒ yì
凡造弓初成坯后,安置室中梁阁上,地面勿离火意。
cù zhě xún rì duō zhě liǎng yuè tòu gàn qí jīn yè rán hòu qǔ xià mó guāng zhòng jiā jīn jiāo yǔ qī zé qí gōng liáng shén
促者旬日,多者两月,透干其津液,然后取下磨光,重加筋胶与漆,则其弓良甚。
huò gōng zhī jiā bù néng sì rì zú zhě zé tā rì jiě shì zhī huàn yīn zhī
货弓之家,不能俟日足者,则他日解释之患因之。
fán gōng xián qǔ shí zhè yè cán jiǎn qí sī gèng jiān rèn
凡弓弦取食柘叶蚕茧,其丝更坚韧。
měi tiáo yòng sī xiàn èr shí yú gēn zuò gǔ rán hòu yòng xiàn héng chán jǐn yuē
每条用丝线二十余根作骨,然后用线横缠紧约。
chán sī fēn sān tíng gé qī cùn xǔ zé kōng yī èr fēn bù chán gù xián bù zhāng gōng shí kě zhé dié sān qǔ ér shōu zhī
缠丝分三停,隔七寸许则空一二分不缠,故弦不张弓时,可折叠三曲而收之。
wǎng zhě běi biān gōng xián jǐn yǐ niú jīn wèi zhì gù xià yuè yǔ wù fáng qí jiě tuō bù xiāng qīn fàn
往者北边弓弦,尽以牛筋为质,故夏月雨雾,妨其解脱,不相侵犯。
jīn zé sī xián yì guǎng yǒu zhī
今则丝弦亦广有之。
tu xián huò yòng huáng là huò bù yòng yì wú hài yě
涂弦或用黄蜡,或不用亦无害也。
fán gōng liǎng xiào xì qū chǔ huò yǐ zuì hòu niú pí huò xuē róu mù rú xiǎo qí zǐ dīng zhān jiǎo duān míng yuē diàn xián yì tóng qín zhěn
凡弓两肖系区处,或以最厚牛皮,或削柔木如小棋子,钉粘角端,名曰垫弦,义同琴轸。
fàng xián guī fǎn shí xióng lì xiàng nèi de cǐ ér kàng zhǐ bù rán zé shòu sǔn yě
放弦归返时,雄力向内,得此而抗止,不然则受损也。
fán zào gōng shì rén lì qiáng ruò wèi qīng zhòng shàng lì wǎn yī bǎi èr shí jīn guò cǐ zé wèi hǔ lì yì bù shù chū
凡造弓,视人力强弱为轻重,上力挽一百二十斤,过此则为虎力,亦不数出。
zhōng lì jiǎn shí zhī èr sān xià lì jí qí bàn
中力减十之二三,下力及其半。
gòu mǎn zhī shí jiē néng zhōng de
彀满之时皆能中的。
dàn zhàn zhèn zhī shàng dòng xiōng chè zhá gōng bì guī yú wǎn qiáng zhě
但战阵之上洞胸彻札,功必归于挽强者。
ér xià lì tǎng néng chuān yáng guàn shī zé yǐ qiǎo shèng yě
而下力倘能穿杨贯虱,则以巧胜也。
fán shì gōng lì yǐ zú tà xián jiù dì chēng gōu dā guà gōng yāo xián mǎn zhī shí tuī yí chèng chuí suǒ yā zé zhī duō shǎo
凡试弓力,以足踏弦就地,称钩搭挂弓腰,弦满之时,推移称锤所压,则知多少。
qí chū zào liào fēn liǎng zé shàng lì wǎn qiáng zhě jiǎo yǔ zhú piàn xuē jiù shí yuē zhòng qī liǎng
其初造料分两,则上力挽强者,角与竹片削就时,约重七两。
jīn yǔ jiāo qī yǔ chán yuē sī shéng yuē zhòng bā qián
筋与胶、漆与缠约丝绳,约重八钱。
cǐ qí dà lüè
此其大略。
zhōng lì jiǎn shí zhī yī èr xià lì jiǎn shí zhī èr sān yě
中力减十之一二,下力减十之二三也。
fán chéng gōng cáng shí zuì xián méi shī
凡成弓,藏时最嫌霉湿。
méi qì xiān nán hòu běi lǐng nán gǔ yǔ shí jiāng nán xiǎo mǎn jiāng běi liù yuè yàn qí qī yuè
(霉气先南后北,岭南谷雨时,江南小满,江北六月,燕、齐七月。
rán huái yáng méi qì dú shèng
然淮、扬霉气独盛。
jiàng shì jiā huò zhì hōng chú hōng xiāng rì yǐ tàn huǒ zhì qí xià
)将士家或置烘厨、烘箱,日以炭火置其下。
chūn qiū wù yǔ jiē rán bù dàn méi qì
(春秋雾雨皆然,不但霉气。
xiǎo zú wú hōng chú zé ān dùn zào tū zhī shàng
)小卒无烘厨,则安顿灶突之上。
shāo dài bù qín lì shòu xiǔ jiě zhī huàn yě
稍怠不勤,立受朽解之患也。
jìn suì mìng nán fāng zhū shěng zào gōng jiě běi fēn fēn bó huí bù zhī lí huǒ jí huài zhī gù yì wú rén chén shuō běn zhāng zhě
(近岁命南方诸省造弓解北,纷纷驳回,不知离火即坏之故,亦无人陈说本章者。
fán jiàn zhōng guó nán fāng zhú zhì běi fāng zhuī liǔ zhì běi biān huà zhì suí fāng bù yī
凡箭,中国南方竹质,北方萑柳质,北边桦质,随方不一。
gān zhǎng èr chǐ cù zhǎng yī cùn qí dà duān yě
竿长二尺,簇长一寸,其大端也。
fán zhú jiàn xuē zhú sì tiáo huò sān tiáo yǐ jiāo nián hé guò dāo guāng xuē ér yuán chéng zhī
凡竹箭削竹四条或三条,以胶粘合,过刀光削而圆成之。
qī sī chán yuē liǎng tóu míng yuē sān bù qí jiàn gǎn
漆丝缠约两头,名曰"三不齐"箭杆。
zhè yǔ guǎng nán yǒu shēng chéng jiàn zhú bù pò hé zhě
浙与广南有生成箭竹,不破合者。
liǔ yǔ huà gān zé qǔ bǐ yuán zhí zhī tiáo ér wèi zhī wēi fèi guā xiāo ér chéng yě
柳与桦杆,则取彼圆直枝条而为之,微费刮削而成也。
fán zhú jiàn qí tǐ zì zhí bù yòng jiǎo róu
凡竹箭其体自直,不用矫揉。
mù gǎn zé zào shí bì qū xuē zào chéng shí yǐ shù cùn zhī mù kè cáo yī tiáo míng yuē jiàn duān
木杆则燥时必曲,削造成时以数寸之木,刻槽一条,名曰箭端。
jiāng mù gǎn zhú cùn jiá tuō ér guò qí shēn nǎi zhí
将木杆逐寸戛拖而过,其身乃直。
jí shǒu wěi qīng zhòng yì yóu guò duān ér jūn tíng yě
即首尾轻重,亦由过端而均停也。
fán jiàn qí běn kè xián kǒu yǐ jià xián qí mò shòu zú
凡箭,其本刻衔口以驾弦,其末受镞。
fán zú yě tiě wèi zhī
凡镞冶铁为之。
yǔ gòng shí nǎi fāng wù bù shì yòng
(《禹贡》石乃方物,不适用。
běi biān zhì rú táo yè qiāng jiān guǎng nán lí rén shǐ zú rú píng miàn tiě chǎn zhōng guó zé sān léng zhuī xiàng yě
)北边制如桃叶枪尖,广南黎人矢镞如平面铁铲,中国则三棱锥象也。
xiǎng jiàn zé yǐ cùn mù kōng zhōng zhuī yǎn wèi qiào shǐ guò zhāo fēng ér fēi míng jí zhuāng zi suǒ wèi hāo shǐ yě
响箭则以寸木空中锥眼为窍,矢过招风而飞鸣,即《庄子》所谓嚆矢也。
fán jiàn xíng duān xié yǔ jí màn qiào miào jiē xì běn duān líng yǔ zhī shàng
凡箭行端斜与疾慢,窍妙皆系本端翎羽之上。
jiàn běn jìn xián chù jiǎn líng zhí tiē sān tiáo qí cháng sān cùn dǐng zú ān dùn zhān yǐ jiāo míng yuē jiàn yǔ
箭本近衔处剪翎直贴三条,其长三寸,鼎足安顿,粘以胶,名曰箭羽。
cǐ jiāo yì jì méi shī gù jiāng zú qín zhě jiàn yì shí yǐ huǒ hōng
(此胶亦忌霉湿,故将卒勤者,箭亦时以火烘。
yǔ yǐ diāo bǎng wéi shàng diāo shì yīng ér dà wěi zhǎng chì duǎn
羽以雕膀为上,(雕似鹰而大,尾长翅短。
jiǎo yīng cì zhī chī yào yòu cì zhī
)角鹰次之,鸱鹞又次之。
nán fāng zào jiàn zhě diāo wú wàng yān jí yīng yào yì nán de zhī huò jí yòng sāi shù jí yǐ yàn líng shèn zhì é líng yì wèi zhī yǐ
南方造箭者,雕无望焉,即鹰、鹞亦难得之货,急用塞数,即以雁翎,甚至鹅翎亦为之矣。
fán diāo líng jiàn xíng jí guò yīng yào líng shí yú bù ér duān zhèng néng kàng fēng chuī
凡雕翎箭行疾过鹰、鹞翎,十余步而端正,能抗风吹。
běi biān yǔ jiàn duō chū cǐ liào
北边羽箭多出此料。
yīng yào líng zuò fǎ jīng gōng yì huǎng hū yān
鹰、鹞翎作法精工,亦恍惚焉。
ruò é yàn zhī zhì zé shì fàng zhī shí shǒu bù yīng xīn ér yù fēng xié cuàn zhě duō yǐ
若鹅、雁之质,则释放之时,手不应心,而遇风斜窜者多矣。
miàn jiàn bù jí běi yóu cǐ fēn yě
面箭不及北,由此分也。
nǔ
○弩
fán nǔ wèi shǒu yíng bīng qì bù lì háng zhèn
凡弩为守营兵器,不利行阵。
zhí zhě míng shēn héng zhě míng yì nǔ yá fā xián zhě míng jī
直者名身,衡者名翼,弩牙发弦者名机。
zhuó mù wéi shēn yuē zhǎng èr chǐ xǔ shēn zhī shǒu héng shuān dù yì
斫木为身,约长二尺许,身之首横拴度翼。
qí kòng quē dù yì chù qù miàn kè dìng yī fēn shāo hòu zé xián fā bù yīng jié
其空缺度翼处,去面刻定一分,(稍厚则弦发不应节。
qù bèi zé bù lùn fēn shù
)去背则不论分数。
miàn shàng wēi kè zhí cáo yī tiáo yǐ shèng jiàn
面上微刻直槽一条以盛箭。
qí yì yǐ róu mù yī tiáo wèi zhě míng biǎn dàn nǔ lì zuì xióng
其翼以柔木一条为者名扁担弩,力最雄。
huò yī mù zhī xià jiā yǐ zhú piàn dié chéng qí zhú yī piàn duǎn yī piàn míng sān chēng nǔ huò wǔ chēng qī chēng ér zhǐ
或一木之下加以竹片叠承(其竹一片短一片),名三撑弩,或五撑、七撑而止。
shēn xià jié kè qiè xián xián qí xián bàng huó dīng yá jī shàng tī fā xián
身下截刻锲衔弦,其衔傍活钉牙机,上剔发弦。
shàng xián zhī shí wéi lì shì shì
上弦之时唯力是视。
yī rén yǐ jiǎo tà qiáng nǔ ér xián zhě hàn shū míng yuē juě zhāng cái guān
一人以脚踏强弩而弦者,《汉书》名曰“蹶张材官”。
xián sòng shǐ xíng qí jí wú yǔ bǐ shù
弦送矢行,其疾无与比数。
fán nǔ xián yǐ zhù má wèi zhì chán rào yǐ é líng tu yǐ huáng là
凡弩弦以苎麻为质,缠绕以鹅翎,涂以黄蜡。
qí xián shàng yì zé jǐn fàng xià réng sōng gù é líng kě shou jí shǒu wěi yú shéng nèi
其弦上翼则谨,放下仍松,故鹅翎可扌及首尾于绳内。
nǔ jiàn yǔ yǐ ruò yè wèi zhī
弩箭羽以箬叶为之。
xī pò jiàn běn xián yú qí zhōng ér chán yuē zhī
析破箭本,衔于其中而缠约之。
qí shè měng shòu yào jiàn zé yòng cǎo wū yī wèi áo chéng nóng jiāo zhàn rǎn shǐ rèn
其射猛兽药箭,则用草乌一味,熬成浓胶,蘸染矢刃。
jiàn xuè yī lǚ zé mìng jí jué rén chù tóng zhī
见血一缕则命即绝,人畜同之。
fán gōng jiàn qiáng zhě xíng èr bǎi yú bù nǔ jiàn zuì qiáng zhě wǔ shí bù ér zhǐ jí guò zhǐ chǐ bù néng chuān lǔ gǎo yǐ
凡弓箭强者行二百余步,弩箭最强者五十步而止,即过咫尺,不能穿鲁缟矣。
rán qí xíng jí zé shí bèi yú gōng ér rù wù zhī shēn yì bèi zhī
然其行疾则十倍于弓,而入物之深亦倍之。
guó cháo jūn qì zào shén bì nǔ kè dí nǔ jiē bìng fā èr shǐ sān shǐ zhě
国朝军器造神臂弩、克敌弩,皆并发二矢、三矢者。
yòu yǒu zhū gě nǔ qí shàng kè zhí cáo xiāng chéng hán shí shǐ qí yì qǔ zuì róu mù wèi zhī
又有诸葛弩,其上刻直槽,相承函十矢,其翼取最柔木为之。
lìng ān jī mù suí shǒu bān xián ér shàng fā qù yī shǐ cáo zhōng yòu luò yī shǐ zé yòu bān mù shàng xián ér fā
另安机木随手扳弦而上,发去一矢,槽中又落一矢,则又扳木上弦而发。
jī qiǎo suī gōng rán qí lì mián shén suǒ jí èr shí yú bù ér yǐ
机巧虽工,然其力绵甚,所及二十余步而已。
cǐ mín jiā fáng qiè jù fēi jūn guó qì
此民家妨窃具,非军国器。
qí shān rén shè měng shòu zhě míng yuē wō nǔ ān dùn jiāo jì zhī qú jī bàng yǐn xiàn sì shòu guò dài fā ér shè zhī
其山人射猛兽者名曰窝弩,安顿交迹之衢,机傍引线,俟兽过,带发而射之。
yī fà suǒ huò yī shòu ér yǐ
一发所获,一兽而已。
gàn
○干
fán gān gē míng zuì gǔ gàn yǔ gē xiāng lián dé míng zhě hòu shì zhàn zú duǎn bīng chí qí zhě gèng yòng zhī
凡干戈名最古,干与戈相连得名者,后世战卒,短兵驰骑者更用之。
gài yòu shǒu zhí duǎn dāo zuǒ shǒu zhí gàn yǐ bì dí shǐ
盖右手执短刀,左手执干以蔽敌矢。
gǔ zhě chē zhàn zhī shàng zé yǒu zhuān sī zhí gàn bìng dǐ tóng rén zhī shòu shǐ zhě
古者车战之上,则有专司执干,并抵同人之受矢者。
ruò shuāng shǒu zhí cháng gē yǔ chí jǐ shuò zé wú suǒ yòng zhī yě
若双手执长戈与持戟、槊,则无所用之也。
fán gàn zhǎng bù guò sān chǐ qǐ liǔ zhī chéng chǐ jìng quān zhì yú xiàng xià shàng chū wǔ cùn yì ruì qí duān xià zé qīng gān kě zhí
凡干长不过三尺,杞柳织成尺径圈置于项下,上出五寸,亦锐其端,下则轻竿可执。
ruò dùn míng zhōng gān zé bù zú suǒ chí yǐ bì shǐ bìng jù shuò zhě sú suǒ wèi bàng pái shì yě
若盾名中干,则步卒所持以蔽矢并拒槊者,俗所谓傍牌是也。
huǒ yào liào
○火药料
huǒ yào huǒ qì jīn shí wàng xiǎng jìn shēn bó guān zhě rén rén zhāng mù ér dào zhù shū yǐ xiàn wèi bì jǐn yóu shì yàn
火药、火器,今时妄想进身博官者,人人张目而道,著书以献,未必尽由试验。
rán yì cū zài shù yè fù yú juǎn nèi
然亦粗载数叶,附于卷内。
fán huǒ yào yǐ xiāo shí liú huáng wéi zhǔ cǎo mù huī wèi pù
凡火药以硝石、硫黄为主,草木灰为铺。
xiāo xìng zhì yīn liú xìng zhì yáng yīn yáng liǎng shén wù xiāng yù yú wú xì kě róng zhī zhōng
硝性至阴,硫性至阳,阴阳两神物相遇于无隙可容之中。
qí chū yě rén wù yīng zhī hún sàn jīng ér pò jī fěn
其出也,人物膺之,魂散惊而魄齑粉。
fán xiāo xìng zhǔ zhí zhí jī zhě xiāo jiǔ ér liú yī
凡硝性主直,直击者硝九而硫一。
liú xìng zhǔ héng bào jī zhě xiāo qī ér liú sān
硫性主横,爆击者硝七而硫三。
qí zuǒ shǐ zhī huī zé qīng yáng kū shān huà gēn ruò yè shǔ kuí máo zhú gēn jiā jiē zhī lèi shāo shǐ cún xìng ér qí zhōng ruò yè wèi zuì zào yě
其佐使之灰,则青杨、枯杉、桦根、箬叶、蜀葵、毛竹根、茄秸之类,烧使存性,而其中箬叶为最燥也。
fán huǒ gōng yǒu dú huǒ shén huǒ fǎ huǒ làn huǒ pēn huǒ
凡火攻有毒火、神火、法火、烂火、喷火。
dú huǒ yǐ bái pī shā wèi jūn jīn zhī yín xiù rén fèn hé zhì
毒火以白砒、砂为君,金汁、银锈、人粪和制。
shén huǒ yǐ zhū shā xióng huáng cí huáng wèi jūn
神火以朱砂、雄黄、雌黄为君。
làn huǒ yǐ péng shā cí mò yá zào qín jiāo pèi hé
烂火以硼砂、磁末、牙皂、秦椒配合。
fēi huǒ yǐ zhū shā shí huáng qīng fěn cǎo wū bā dòu pèi hé
飞火以朱砂、石黄、轻粉、草乌、巴豆配合。
jié yíng huǒ zé yòng tóng yóu sōng xiāng
劫营火则用桐油、松香。
cǐ qí dà lüè
此其大略。
qí láng fèn yān zhòu hēi yè hóng yíng fēng zhí shàng yǔ jiāng tún huī néng nì fēng ér chì jiē xū shì jiàn ér hòu xiáng zhī
其狼粪烟昼黑夜红,迎风直上,与江豚灰能逆风而炽,皆须试见而后详之。
xiāo shí
○硝石
fán xiāo huá yí jiē shēng zhōng guó zé zhuān chǎn xī běi
凡硝,华夷皆生,中国则专产西北。
ruò dōng nán fàn zhě bù gěi guān yǐn zé yǐ wéi sī huò ér zuì zhī
若东南贩者不给官引,则以为私货而罪之。
xiāo zhì yǔ yán tóng mǔ dà dì zhī xià cháo qì zhēng chéng xiàn yú dì miàn
硝质与盐同母,大地之下潮气蒸成,现于地面。
jìn shuǐ ér tǔ báo zhě chéng yán jìn shān ér tǔ hòu zhě chéng xiāo
近水而土薄者成盐,近山而土厚者成硝。
yǐ qí rù shuǐ jí xiāo róng gù míng yuē xiāo
以其入水即硝熔,故名曰“硝”。
cháng huái yǐ běi jié guò zhōng qiū jí jū shì zhī zhōng gé rì sǎo dì kě qǔ shǎo xǔ yǐ gōng jiān liàn
长淮以北,节过中秋,即居室之中,隔日扫地,可取少许以供煎炼。
fán xiāo sān suǒ zuì duō chū shǔ zhōng zhě yuē chuān xiāo shēng shān xi zhě sú hū yán xiāo shēng shān dōng zhě sú hū tǔ xiāo
凡硝三所最多:出蜀中者曰川硝,生山西者俗呼盐硝,生山东者俗呼土硝。
fán xiāo guā sǎo qǔ shí qiáng zhōng yì huò bèng chū
凡硝刮扫取时,(墙中亦或迸出。
rù gāng nèi shuǐ jìn yī xiǔ huì zá zhī wù fú yú miàn shàng lüè qǔ qù shí rán hòu rù fǔ zhù shuǐ jiān liàn
)入缸内水浸一宿,秽杂之物浮于面上,掠取去时,然后入釜,注水煎炼。
xiāo huà shuǐ gàn qīng yú qì nèi jīng guò yī xiǔ jí jié chéng xiāo
硝化水干,倾于器内,经过一宿,即结成硝。
qí shàng fú zhě yuē máng xiāo máng zhǎng zhě yuē mǎ yá xiāo jiē cóng fāng chǎn běn zhì huàn chū
其上浮者曰芒硝,芒长者曰马牙硝,(皆从方产本质幻出。
qí xià wěi zá zhě yuē pò xiāo
)其下猥杂者曰朴硝。
yù qù zá hái chún zài rù shuǐ jiān liàn
欲去杂还纯,再入水煎炼。
rù lái fú shù méi tóng zhǔ shóu qīng rù pén zhōng jīng sù jié chéng bái xuě zé hū pén xiāo
入莱菔数枚同煮熟,倾入盆中,经宿结成白雪,则呼盆硝。
fán zhì huǒ yào yá xiāo pén xiāo gōng yòng jiē tóng
凡制火药,牙硝、盆硝功用皆同。
fán qǔ xiāo zhì yào shǎo zhě yòng xīn wǎ bèi duō zhě yòng tǔ fǔ bèi cháo qì yī gān jí chéng yán mò
凡取硝制药,少者用新瓦焙,多者用土釜焙,潮气一干,即成研末。
fán yán xiāo bù yǐ tiě niǎn rù shí jiù xiāng jī huǒ shēng zé huò bù kě cè fán xiāo pèi dìng hé yào fēn liǎng rù huáng tóng yán mù huī zé cóng hòu zēng rù
凡研硝不以铁碾入石臼,相激火生,则祸不可测,凡硝配定何药分两,入黄同研,木灰则从后增入。
fán xiāo jì bèi zhī hòu jīng jiǔ cháo xìng fù shēng
凡硝既焙之后,经久潮性复生。
shǐ yòng jù pào duō cóng lín qī zhuāng zài yě
使用巨泡,多从临期装载也。
liú huáng xiáng jiàn fán shí juǎn
○硫黄(详见《燔石》卷)
fán liú huáng pèi xiāo ér hòu huǒ yào chéng shēng
凡硫黄配硝,而后火药成声。
běi dí wú huáng zhī guó kōng fán xiāo chǎn gù zhōng guó yǒu yán jìn fán rán pào niān xiāo yǔ mù huī wèi yǐn xiàn huáng bù rù nèi rù huáng jí bù tòu guān
北狄无黄之国,空繁硝产,故中国有严禁,凡燃炮拈硝与木灰为引线,黄不入内,入黄即不透关。
fán niǎn huáng nán suì měi huáng yī liǎng hé xiāo yī qián tóng niǎn zé lì chéng wēi chén xì mò yě
凡碾黄难碎,每黄一两,和硝一钱同碾,则立成微尘细末也。
huǒ qì
○火器
xī yáng pào shú tóng zhù jiù yuán xíng ruò tóng gǔ
西洋炮熟铜铸就,圆形若铜鼓。
yǐn fàng shí bàn lǐ zhī nèi rén mǎ shòu jīng sǐ
引放时,半里之内,人马受惊死。
píng dì yǐn pào yǒu guān liè qián xíng yù kǎn fāng zhǐ
(平地引炮有关捩,前行遇坎方止。
diǎn yǐn zhī rén fǎn zǒu zhuì rù shēn kēng nèi pào shēng zài gāo tou fàng zhě fāng bù sàng mìng
点引之人反走坠入深坑内,炮声在高头,放者方不丧命。
hóng yí pào zhù tiě wèi zhī shēn cháng zhàng xǔ yòng yǐ shǒu chéng
)红夷炮铸铁为之,身长丈许,用以守城。
zhōng cáng tiě dàn bìng huǒ yào shù dòu fēi jī èr lǐ yīng qí fēng zhě wèi jī fěn
中藏铁弹并火药数斗,飞激二里,膺其锋者为齑粉。
fán pào yǐn nèi zhuó shí xiān wǎng hòu zuò qiān jūn lì qí wèi xū qiáng dǐ zhù qiáng bēng zhě qí cháng
凡炮引内灼时,先往后坐千钧力,其位须墙抵住,墙崩者其常。
dà jiàng jūn èr jiāng jūn jí hóng yí zhī cì zài zhōng guó wèi jù wù
大将军二将军(即红夷之次,在中国为巨物。
fó láng jī shuǐ zhàn zhōu tóu yòng
) 佛郎机(水战舟头用。
sān yǎn chòng bǎi zǐ lián zhū pào
三眼铳百子连珠炮
dì léi mái fú tǔ zhōng zhú guǎn tōng yǐn chōng tǔ qǐ jī qí shēn cóng qí zhà liè
地雷埋伏土中,竹管通引,冲土起击,其身从其炸裂。
suǒ wèi héng jī yòng huáng duō zhě
所谓横击,用黄多者。
yǐn xiàn yòng fán yóu pào kǒu fù yǐ pén
(引线用矾油,炮口覆以盆。
hùn jiāng lóng qī gù pí náng pào chén yú shuǐ dǐ àn shàng dài suǒ yǐn jī
混江龙,漆固皮囊炮沉于水底,岸上带索引机。
náng zhōng xuán diào huǒ shí huǒ lián suǒ jī yī dòng qí zhōng zì fā
囊中悬吊火石、火镰,索机一动,其中自发。
dí zhōu xíng guò yù zhī zé bài
敌舟行过,遇之则败。
rán cǐ zhōng chī wù yě
然此终痴物也。
niǎo chòng
鸟铳。
fán niǎo chòng zhǎng yuē sān chǐ tiě guǎn zài yào qiàn shèng mù gùn zhī zhōng yǐ biàn shǒu wò
凡鸟铳长约三尺,铁管载药,嵌盛木棍之中,以便手握。
fán chuí niǎo chòng xiān yǐ tiě tǐng yī tiáo dà rú zhù wèi lěng gǔ guǒ hóng tiě chuí chéng
凡锤鸟铳,先以铁梃一条大如箸为冷骨,裹红铁锤成。
xiān wèi sān jiē jiē kǒu chì hóng jié lì zhuàng hé
先为三接,接口炽红,竭力撞合。
hé hòu yǐ sì léng gāng zhuī rú zhù dà zhě tòu zhuǎn qí zhōng shǐ jí guāng jìng zé fèi yào wú zǔ zhì
合后以四棱钢锥如箸大者,透转其中,使极光净,则发药无阻滞。
qí běn jìn shēn chù guǎn yì dà yú mò suǒ yǐ róng shòu huǒ yào
其本近身处,管亦大于末,所以容受火药。
měi chòng yuē zài pèi xiāo yī qián èr fēn qiān tiě dàn zǐ èr qián
每铳约载配消一钱二分,铅铁弹子二钱。
fèi yào bù yòng xìn yǐn lǐng nán zhì dù yǒu yòng yǐn zhě
发药不用信引,(岭南制度,有用引者。
kǒng kǒu tōng nèi chù lù xiāo fēn lí chuí shú zhù má diǎn huǒ
)孔口通内处露消分厘,捶熟苎麻点火。
zuǒ shǒu wò chòng duì dí yòu shǒu fā tiě jī bī zhù huǒ yú xiāo shàng zé yī fà ér qù
左手握铳对敌,右手发铁机逼苎火于消上,则一发而去。
niǎo què yù yú sān shí bù nèi zhě yǔ ròu jiē fěn suì wǔ shí bù wài fāng yǒu wán xíng ruò bǎi bù zé chòng lì jié yǐ
鸟雀遇于三十步内者,羽肉皆粉碎,五十步外方有完形,若百步则铳力竭矣。
niǎo qiāng xíng yuǎn guò èr bǎi bù zhì fāng fǎng fú niǎo chòng ér shēn cháng yào duō yì jiē bèi cǐ yě
鸟枪行远过二百步,制方仿佛鸟铳,而身长药多,亦皆倍此也。
wàn rén dí
万人敌。
fán wài jùn xiǎo yì chéng chéng què dí yǒu pào lì bù jù zhě jí yǒu kòng xuán huǒ pào ér chī zhòng nán shǐ zhě zé wàn rén dí jìn zhì suí yí kě yòng bù bì jū zhí yī fāng yě
凡外郡小邑乘城却敌,有炮力不具者,即有空悬火炮而痴重难使者,则万人敌近制随宜可用,不必拘执一方也。
gài xiāo huáng huǒ lì suǒ shè qiān jūn wàn mǎ lì shí mí làn
盖消、黄火力所射,千军万马立时糜烂。
qí fǎ yòng sù gàn kōng zhōng ní tuán shàng liú xiǎo yǎn zhù shí xiāo huáng huǒ yào cān rù dú huǒ shén huǒ yóu rén biàn tōng zēng sǔn
其法:用宿干空中泥团,上留小眼筑实消、黄火药,参入毒火、神火,由人变通增损。
guàn yào ān xìn ér hòu wài yǐ mù jià kuāng wéi huò yǒu jí yòng mù tǒng ér sù ní shí qí nèi guō zhě qí yì yì tóng
贯药安信而后,外以木架匡围,或有即用木桶而塑泥实其内郭者,其义亦同。
ruò ní tuán bì yòng mù kuāng suǒ yǐ fáng zhì tóu xiān suì yě
若泥团必用木匡,所以妨掷投先碎也。
dí gōng chéng shí rán zhuó yǐn xìn pāo zhì chéng xià
敌攻城时,燃灼引信,抛掷城下。
huǒ lì chū téng bā miàn xuán zhuǎn
火力出腾,八面旋转。
xuán xiàng nèi shí zé chéng qiáng dǐ xìn bù shāng wǒ bīng
旋向内时,则城墙抵信,不伤我兵。
xuán xiàng wài shí zé dí rén mǎ jiē wú xìng
旋向外时,则敌人马皆无幸。
cǐ wèi shǒu chéng dì yī qì
此为守城第一器。
ér néng tōng huǒ yào zhī xìng huǒ qì zhī fāng zhě cōng míng yóu rén
而能通火药之性、火器之方者,聪明由人。
zuò zhě bù shàng shí nián shǒu tǔ zhě liú xīn kě yě
作者不上十年,守土者留心可也。