天工开物 · 宋应星 · Chapter 2 of 18

上篇·乃服

PinyinModern Translation
Size

sòng zǐ yuē rén wéi wàn wù zhī líng wǔ guān bǎi tǐ gāi ér cún yān

宋子曰:人为万物之灵,五官百体,赅而存焉。

guì zhě chuí yī shang huáng huáng shān lóng yǐ zhì tiān xià

贵者垂衣裳,煌煌山龙,以治天下。

jiàn zhě yī dòu hè shang dōng yǐ yù hán xià yǐ bì tǐ yǐ zì bié yú qín shòu

贱者衤豆褐、裳,冬以御寒,夏以蔽体,以自别于禽兽。

shì gù qí zhì zé zào wù zhī suǒ jù yě

是故其质则造物之所具也。

shǔ cǎo mù zhě wèi má qǐng gé shǔ qín shòu yǔ kūn chóng zhě qiú hè sī mián

属草木者为、麻、苘、葛,属禽兽与昆虫者裘褐、丝绵。

gè zài qí bàn ér cháng fú chōng yān yǐ

各载其半,而裳服充焉矣。

tiān sūn jī zhù chuán qiǎo rén jiān

天孙机杼,传巧人间。

cóng běn zhì ér jiàn huā yīn xiù zhuó ér de jǐn

从本质而见花,因绣濯而得锦。

nǎi zhù zhú biàn tiān xià ér de jiàn huā jī zhī qiǎo zhě néng jǐ rén zāi

乃杼柚遍天下,而得见花机之巧者,能几人哉?

zhì luàn jīng lún zì yì xué zhě tóng ér xí zhī ér zhōng shēn bú jiàn qí xíng xiàng qǐ fēi quē hàn yě

“治乱”、“经纶”字义,学者童而习之,而终身不见其形象,岂非缺憾也!

xiān liè sì cán zhī fǎ yǐ zhī sī yuán zhī suǒ zì

先列饲蚕之法,以知丝源之所自。

gài rén wù xiāng lì guì jiàn yǒu zhāng tiān shí wèi zhī yǐ

盖人物相丽,贵贱有章,天实为之矣。

cán zhǒng

○蚕种

fán yǒng biàn cán é xún rì pò jiǎn ér chū cí xióng jūn děng

凡蛹变蚕蛾,旬日破茧而出,雌雄均等。

cí zhě fú ér bù dòng xióng zhě liǎng chì fēi pū yù cí jí jiāo jiāo yī rì bàn rì fāng jiě

雌者伏而不动,雄者两翅飞扑,遇雌即交,交一日、半日方解。

jiě tuō zhī hòu xióng zhě zhōng kū ér sǐ cí zhě jí shí shēng luǎn

解脱之后,雄者中枯而死,雌者即时生卵。

chéng jiè luǎn shēng zhě huò zhǐ huò bù suí fāng suǒ yòng

承藉卵生者,或纸或布,随方所用。

jiā hú yòng sāng pí hòu zhǐ lái nián shàng kě zài yòng

(嘉、湖用桑皮厚纸,来年尚可再用。

yī é jì shēng luǎn èr bǎi yú lì zì rán zhān yú zhǐ shàng lì lì yún pù tiān rán wú yī duī jī

)一蛾计生卵二百余粒,自然粘于纸上,粒粒匀铺,天然无一堆积。

cán zhǔ shōu zhù yǐ dài lái nián

蚕主收贮,以待来年。

cán yù

○蚕浴

fán cán yòng yù fǎ wéi jiā hú liǎng jùn

凡蚕用浴法,唯嘉、湖两郡。

hú duō yòng tiān lù shí huī jiā duō yòng yán lǔ shuǐ

湖多用天露、石灰,嘉多用盐卤水。

měi cán zhǐ yī zhāng yòng yán cāng zǒu chū lǔ shuǐ èr shēng cān shuǐ jìn yú yú nèi zhǐ fú qí miàn shí huī fǎng cǐ

每蚕纸一张,用盐仓走出卤水二升,参水浸于盂内,纸浮其面(石灰仿此)。

féng là yuè shí èr jí jìn yù zhì èr shí sì jì shí èr rì zhōu jí lù qǐ yòng wēi huǒ hōng gān

逢腊月十二即浸浴,至二十四,计十二日,周即漉起,用微火烘干。

cóng cǐ zhēn zhòng xiāng xiá zhōng bàn diǎn fēng shī bù shòu zhí dài qīng míng bào chǎn

从此珍重箱匣中,半点风湿不受,直待清明抱产。

qí tiān lù yù zhě shí rì xiāng tóng

其天露浴者,时日相同。

yǐ miè pán shèng zhǐ tān kāi wū shàng sì yú xiǎo shí zhèn yā rèn cóng shuāng yǔ fēng yǔ léi diàn mǎn shí èr rì fāng shōu

以篾盘盛纸,摊开屋上,四隅小石镇压,任从霜雨、风雨、雷电,满十二日方收。

zhēn zhòng dài shí rú qián fǎ

珍重待时如前法。

gài dī zhǒng jīng yù zé zì sǐ bù chū bù fèi yè gù qiě de sī yì duō yě

盖低种经浴,则自死不出,不费叶故,且得丝亦多也。

wǎn zhǒng bù yòng yù

晚种不用浴。

zhǒng jì

○种忌

fán cán zhǐ yòng zhú mù sì tiáo wèi fāng jià gāo xuán tòu fēng bì rì liáng fāng zhī shàng qí xià jì tóng yóu yān méi huǒ qì

凡蚕纸用竹木四条为方架,高悬透风避日梁枋之上,其下忌桐油、烟煤火气。

dōng yuè jì xuě yìng yī yìng jí kōng

冬月忌雪映,一映即空。

yù dà xuě xià shí jí máng shōu zhù míng yuē xuě guò yī rán xuán guà zhí dài là yuè yù cáng

遇大雪下时,即忙收贮,明曰雪过,依然悬挂,直待腊月浴藏。

zhǒng lèi

○种类

fán cán yǒu zǎo wǎn èr zhǒng

凡蚕有早、晚二种。

wǎn zhǒng měi nián xiān zǎo zhǒng wǔ liù rì chū chuān zhōng zhě bù tóng

晚种每年先早种五六日出,(川中者不同。

jié jiǎn yì zài xiān qí jiǎn jiào qīng sān fēn zhī yī

)结茧亦在先,其茧较轻三分之一。

ruò zǎo cán jié jiǎn shí bǐ yǐ chū é shēng luǎn yǐ biàn zài yǎng yǐ

若早蚕结茧时,彼已出蛾生卵,以便再养矣。

wǎn yǒng jiè bù yí shí

(晚蛹戒不宜食。

fán sān zhǒng yù zhǒng jiē jǐn shì yuán jì

)凡三种浴种,皆谨视原记。

rú yī cuò wù huò jiāng tiān lù zhě tóu yán yù zé jǐn kōng bù chū yǐ

如一错误,或将天露者投盐浴,则尽空不出矣。

fán jiǎn sè wéi huáng bái èr zhǒng

凡茧色唯黄、白二种。

chuān shǎn jìn yù yǒu huáng wú bái jiā hú yǒu bái wú huáng

川、陕、晋、豫有黄无白,嘉、湖有白无黄。

ruò jiāng bái xióng pèi huáng cí zé qí sì biàn chéng hè jiǎn

若将白雄配黄雌,则其嗣变成褐茧。

huáng sī yǐ zhū yí piǎo xǐ yì chéng bái sè dàn zhōng bù kě rǎn piǎo bái táo hóng èr sè

黄丝以猪胰漂洗,亦成白色,但终不可染漂白、桃红二色。

fán jiǎn xíng yì yǒu shù zhǒng

凡茧形亦有数种。

wǎn jiǎn jié chéng yà yāo hú lú yàng tiān lù jiǎn jiān zhǎng rú fěi zi xíng yòu huò yuán biǎn rú hé táo xíng

晚茧结成亚腰葫卢样,天露茧尖长如榧子形,又或圆扁如核桃形。

yòu yī zhǒng bù jì ní tú yè zhě míng wéi jiàn cán de sī piān duō

又一种不忌泥涂叶者,名为贱蚕,得丝偏多。

fán cán xíng yì yǒu chún bái hǔ bān chún hēi huā wén shù zhǒng tǔ sī zé tóng

凡蚕形亦有纯白、虎斑、纯黑、花纹数种,吐丝则同。

jīn hán jiā yǒu jiāng zǎo xióng pèi wǎn cí zhě huàn chū jiā zhǒng yī yì yě

今寒家有将早雄配晚雌者,幻出嘉种,一异也。

yě cán zì wèi jiǎn chū qīng zhōu yí shuǐ děng dì shù lǎo jí zì shēng

野蚕自为茧,出青州、沂水等地,树老即自生。

qí sī wèi yī néng yù yǔ jí gòu wū

其丝为衣,能御雨及垢污。

qí é chū jí néng fēi bù chuán zhǒng zhǐ shàng

其蛾出即能飞,不传种纸上。

tā chǔ yì yǒu dàn xī shǎo ěr

他处亦有,但稀少耳。

bào yǎng

○抱养

fán qīng míng shì sān rì cán miào jí bù wēi yī qīn nuǎn qì zì rán shēng chū

凡清明逝三日,蚕妙即不偎衣衾暖气,自然生出。

cán shì yi xiàng dōng nán zhōu wéi yòng zhǐ hu fēng xì shàng wú péng bǎn zhě yi dǐng gé zhí hán lěng zé yòng tàn huǒ yú shì nèi zhù nuǎn

蚕室宜向东南,周围用纸糊风隙,上无棚板者宜顶格,值寒冷则用炭火于室内助暖。

fán chū rǔ cán jiāng sāng yè qiè wèi xì tiáo

凡初乳蚕,将桑叶切为细条。

qiè yè bù shù dào mài gǎo wèi zhī zé bù sǔn dāo

切叶不束稻麦镐为之,则不损刀。

zhāi yè yòng wèng tán shèng bù yù fēng chuī kū cuì

摘叶用瓮坛盛,不欲风吹枯悴。

èr mián yǐ qián téng kuāng fāng fǎ jiē yòng jiān yuán xiǎo zhú kuài tí guò

二眠以前,腾筐方法皆用尖圆小竹筷提过。

èr mián yǐ hòu zé bù yòng zhù ér shǒu zhǐ kě niān yǐ

二眠以后则不用箸,而手指可拈矣。

fán téng kuāng qín kǔ jiē shì rén gōng

凡腾筐勤苦,皆视人工。

dài yú téng zhě hòu yè yǔ fèn shī zhēng duō zhì yā sǐ

怠于腾者,厚叶与粪湿蒸,多致压死。

fán mián qí shí jiē tǔ sī ér hòu mián

凡眠齐时,皆吐丝而后眠。

ruò téng guò xū jiāng jiù yè xiē wēi jiǎn jìng

若腾过,须将旧叶些微拣净。

ruò zhān dài sī chán yè zài zhōng mián qǐ zhī shí kǒng qí jí shí yī kǒu zé qí bìng wèi zhàng sǐ

若粘带丝缠叶在中,眠起之时,恐其即食一口,则其病为胀死。

sān mián yǐ guò ruò tiān qì yán rè jí yi bān chū kuān liáng suǒ yì jì fēng chuī

三眠已过,若天气炎热,急宜搬出宽凉所,亦忌风吹。

fán dà mián hòu jì shàng yè shí èr bīng shí fāng téng tài qín zé sī cāo

凡大眠后,计上叶十二冫食方腾,太勤则丝糙。

yǎng jì

○养忌

fán cán wèi xiāng fù wèi chòu

凡蚕畏香,复畏臭。

ruò fén gǔ huī táo máo qīng zhě shùn fēng chuī lái duō zhì chù sǐ

若焚骨灰、淘毛圊者,顺风吹来,多致触死。

gé bì jiān bào yú sù zhī yì huò chù sǐ

隔壁煎鲍鱼、宿脂,亦或触死。

zào shāo méi tàn lú chén tán yì chù sǐ

灶烧煤炭,炉沉、檀,亦触死。

lǎn fù biàn qì yáo dòng qì qīn yì yǒu sǔn shāng

懒妇便器摇动气侵,亦有损伤。

ruò fēng zé piān jì xī nán xī nán fēng tài jìn zé yǒu hé bó jiē jiāng zhě

若风则偏忌西南,西南风太劲,则有合箔皆僵者。

fán chòu qì chù lái jí shāo cán sāng yè yān yǐ dǐ zhī

凡臭气触来,急烧残桑叶烟以抵之。

yè liào

○叶料

fán sāng yè wú tǔ bù shēng

凡桑叶无土不生。

jiā hú yòng zhī tiáo chuí yā jīn nián shì sāng shù bàng shēng tiáo yòng zhú gōu guà wò zhú jiàn jìn dì miàn zhì dōng yuè zé pāo tǔ yā zhī lái chūn měi jié shēng gēn zé jiǎn kāi tā zāi

嘉、湖用枝条垂压,今年视桑树傍生条,用竹钩挂卧,逐渐近地面,至冬月则抛土压之,来春每节生根,则剪开他栽。

qí shù jīng huá jiē jù yè shàng bù fù shēng shèn yǔ kāi huā yǐ

其树精华皆聚叶上,不复生葚与开花矣。

yù yè biàn jiǎn zhāi zé shù zhì qī bā chǐ jí zhǎn jié dāng dǐng yè zé pó suō kě bān fá bù bì chéng tī yuán mù yě

欲叶便剪摘,则树至七八尺即斩截当顶,叶则婆娑可扳伐,不必乘梯缘木也。

qí tā yòng zi zhǒng zhě lì xià sāng shèn zǐ shú shí qǔ lái yòng huáng ní shuǐ cuō xǐ bìng shuǐ jiāo yú dì miàn běn qiū jí zhǎng chǐ yú

其他用子种者,立夏桑葚紫熟时取来,用黄泥水搓洗,并水浇于地面,本秋即长尺余。

lái chūn yí zāi tǎng guàn fèn qín láo yì yì zhǎng mào

来春移栽,倘灌粪勤劳,亦易长茂。

dàn jiān yǒu shēng shèn yǔ kāi huā zhě zé yè zuì báo shǎo ěr

但间有生葚与开花者,则叶最薄少耳。

yòu yǒu huā sāng yè báo bù kān yòng zhě qí shù jiē guò yì shēng hòu yè yě

又有花桑叶薄不堪用者,其树接过,亦生厚叶也。

yòu yǒu zhè yè sān zhǒng yǐ jì sāng yè zhī qióng

又有柘叶三种以济桑叶之穷。

zhè yè zhè zhōng bù jīng jiàn chuān zhōng zuì duō

柘叶浙中不经见,川中最多。

hán jiā yòng zhè zhǒng sāng yè qióng shí réng dàn zhè yè zé wù lǐ yī yě

寒家用浙种桑叶穷时,仍啖柘叶,则物理一也。

fán qín xián gōng xián sī yòng zhè yǎng cán míng yuē jí jiǎn wèi zuì jiān rèn

凡琴弦、弓弦丝,用柘养蚕,名曰棘茧,谓最坚韧。

fán qǔ yè bì yòng jiǎn tiě jiǎn chū jiā jùn tóng xiāng zhě zuì xī lì tā xiāng wèi de qí lì

凡取叶必用剪,铁剪出嘉郡桐乡者最犀利,他乡未得其利。

jiǎn zhī zhī fǎ zài shēng tiáo cì yuè yè yù mào qǔ zī jì duō rén gōng fù biàn

剪枝之法,再生条次月叶愈茂,取资既多,人工复便。

fán zài shēng tiáo yè zhòng xià yǐ yǎng wǎn cán zé zhǐ zhāi yè ér bù jiǎn tiáo

凡再生条叶,仲夏以养晚蚕,则止摘叶而不剪条。

èr yè zhāi hòu qiū lái sān yè fù mào zhè rén tīng qí jīng shuāng zì luò piàn piàn sǎo shi yǐ sì mián yáng dà huò róng zhān zhī lì

二叶摘后,秋来三叶复茂,浙人听其经霜自落,片片扫拾以饲绵羊,大获绒毡之利。

shí jì

○食忌

fán cán dà mián yǐ hòu jìng shí shī yè

凡蚕大眠以后,径食湿叶。

yǔ tiān zhāi lái zhě rèn cóng pù de jiā bīng shí

雨天摘来者,任从铺地加冫食;

qíng rì zhāi lái zhě yǐ shuǐ sǎ shī ér sì zhī zé sī yǒu guāng zé

晴日摘来者,以水洒湿而饲之,则丝有光泽。

wèi dà mián shí yǔ tiān zhāi yè yòng shéng xuán guà tòu fēng yán xià shí zhèn qí shéng dài fēng chuī gān

未大眠时,雨天摘叶用绳悬挂透风檐下,时振其绳,待风吹干。

ruò yòng shǒu zhǎng pāi gàn zé yè jiāo ér bù zī rùn tā shí sī yì kū sè

若用手掌拍干,则叶焦而不滋润,他时丝亦枯色。

fán shí yè mián qián bì lìng bǎo zú ér mián mián qǐ jí chí bàn rì shàng yè wú fáng yě

凡食叶,眠前必令饱足而眠,眠起即迟半日上叶无妨也。

wù tiān shī yè shén huài cán qí chen yǒu wù qiē wù zhāi yè

雾天湿叶甚坏蚕,其晨有雾,切勿摘叶。

dài wù shōu shí huò qíng huò yǔ fāng jiǎn fá yě

待雾收时,或晴或雨,方剪伐也。

lù zhū shuǐ yì dài yú gàn ér hòu jiǎn zhāi

露珠水亦待于干而后剪摘。

bìng zhèng

○病症

fán cán luǎn zhōng shòu bìng yǐ xiáng qián kuǎn

凡蚕卵中受病,已详前款。

chū hòu shī rè jī yā fáng jì zài rén

出后湿热积压,妨忌在人。

chū mián téng shí yòng qī hé zhě bù kě gài yǎn bī chū qì shuǐ

初眠腾时,用漆合者不可盖掩逼出气水。

fán cán jiāng bìng zé nǎo shàng fàng guāng tōng shēn huáng sè tóu jiàn dà ér wěi jiàn xiǎo

凡蚕将病,则脑上放光,通身黄色,头渐大而尾渐小;

bìng jí mián zhī shí yóu zǒu bù mián shí yè yòu bù duō zhě jiē bìng zuò yě

并及眠之时,游走不眠,食叶又不多者,皆病作也。

jí zé ér qù zhī wù shǐ bài qún

急择而去之,勿使败群。

fán cán qiáng měi zhě bì mián yè miàn yā zài xià zhě huò lì ruò huò xìng lǎn zuò jiǎn yì báo

凡蚕强美者必眠叶面,压在下者或力弱或性懒,作茧亦薄。

qí zuò jiǎn bù zhī shōu fǎ wàng tǔ sī chéng kuò wō zhě nǎi chǔn cán fēi lǎn cán yě

其作茧不知收法,妄吐丝成阔窝者,乃蠢蚕,非懒蚕也。

lǎo zú

○老足

fán cán shí yè zú hou zhǐ zhēng shí kè

凡蚕食叶足候,只争时刻。

zì luǎn chū shǎo duō zài chén sì èr shí gù lǎo zú jié jiǎn yì duō chén sì èr shí

自卵出少多在辰巳二时,故老足结茧亦多辰巳二时。

lǎo zú zhě hóu xià liǎng jiā tōng míng zhuō shí nèn yī fēn zé sī shǎo

老足者,喉下两夹通明,捉时嫩一分则丝少。

guò lǎo yī fēn yòu tǔ qù sī jiǎn ké bì báo

过老一分,又吐去丝,茧壳必薄。

zhuō zhě yǎn fǎ gāo yī zhī bù chà fāng miào

捉者眼法高,一只不差方妙。

hēi sè cán bú jiàn shēn zhōng tòu guāng zuì nán zhuō

黑色蚕不见身中透光,最难捉。

jié jiǎn shān bó jù tú

○结茧 (山箔具图)

fán jié jiǎn bì rú jiā hú fāng jǐn qí fǎ

凡结茧必如嘉、湖,方尽其法。

tā guó bù zhī yòng huǒ hōng tīng cán jiē chū shèn zhì cóng gān zhī nèi xiāng xiá zhī zhōng huǒ bù jīng fēng bù tòu

他国不知用火烘,听蚕结出,甚至丛杆之内,箱匣之中,火不经,风不透。

gù suǒ wéi zhūn zhāng děng juàn yù shǔ děng chóu jiē yì xiǔ làn

故所为屯、漳等绢,豫、蜀等绸,皆易朽烂。

ruò jiā hú chǎn sī chéng yī jí rù shuǐ huàn zhuó bǎi yú dù qí zhì shàng cún

若嘉、湖产丝成衣,即入水浣濯百余度,其质尚存。

qí fǎ xī zhú biān bó qí xià héng jià liào mù yuē liù chǐ gāo dì xià bǎi liè tàn huǒ tàn jì bào zhà fāng yuán qù sì wǔ chǐ jí liè huǒ yī pén

其法析竹编箔,其下横架料木约六尺高,地下摆列炭火(炭忌爆炸),方圆去四五尺即列火一盆。

chū shàng shān shí huǒ fēn liǎng lüè qīng shǎo yǐn tā chéng xù cán liàn huǒ yì jí shí zào jiǎn bù fù yuán zǒu

初上山时,火分两略轻少,引他成绪,蚕恋火意,即时造茧,不复缘走。

jiǎn xù jì chéng jí měi pén jiā huǒ bàn jīn tǔ chū sī lái suí jí gān zào suǒ yǐ jīng jiǔ bù huài yě

茧绪既成,即每盆加火半斤,吐出丝来随即干燥,所以经久不坏也。

qí jiǎn shì bù yí lóu bǎn zhē gài xià yù huǒ ér shàng yù fēng liáng yě fán huǒ dǐng shàng zhě bù yǐ wèi zhǒng qǔ zhǒng níng yòng huǒ piān zhě

其茧室不宜楼板遮盖,下欲火而上欲风凉也,凡火顶上者不以为种,取种宁用火偏者。

qí bó shàng shān yòng mài dào gǎo zhǎn qí suí shǒu jiū liè chéng shān dùn chā bó shàng

其箔上山用麦稻稿斩齐,随手纠捩成山,顿插箔上。

zuò shān zhī rén zuì yi shǒu jiàn

做山之人最宜手健。

bó zhú xī shū yòng duǎn gǎo lüè pù sǎ fáng cán diē zhuì dì xià yǔ huǒ zhōng yě

箔竹稀疏用短稿略铺洒,妨蚕跌坠地下与火中也。

qǔ jiǎn

○取茧

fán jiǎn zào sān rì zé xià bó ér qǔ zhī

凡茧造三日,则下箔而取之。

qí ké wài fú sī yī míng sī kuāng zhě hú jùn lǎo fù jiàn jià mǎi qù měi jīn bǎi wén

其壳外浮丝一名丝匡者,湖郡老妇贱价买去,(每斤百文。

yòng tóng qián zhuì dǎ chéng xiàn zhī chéng hú chóu

)用铜钱坠打成线,织成湖绸。

qù fú zhī hòu qí jiǎn bì yòng dà pán tān kāi jià shàng yǐ tīng zhì sī kuò mián

去浮之后,其茧必用大盘摊开架上,以听治丝、扩绵。

ruò yòng chú xiāng yǎn gài zé yù ér sī xù duàn jué yǐ

若用厨箱掩盖,则郁而丝绪断绝矣。

wù hài

○物害

fán hài cán zhě yǒu què shǔ wén sān zhǒng

凡害蚕者,有雀、鼠、蚊三种。

què hài bù jí jiǎn wén hài bù jí zǎo cán sī shǔ hài zé yǔ zhī xiāng zhōng shǐ

雀害不及茧,蚊害不及早蚕丝,鼠害则与之相终始。

fáng qū zhī zhì shì bù yī fǎ wéi rén suǒ xíng yě

防驱之智是不一法,唯人所行也。

què shǐ zhān yè cán shí zhī lì kè sǐ làn

(雀屎粘叶,蚕食之立刻死烂。

zé jiǎn

○择茧

fán qǔ sī bì yòng yuán zhèng dú cán jiǎn zé xù bù luàn

凡取丝必用圆正独蚕茧,则绪不乱。

ruò shuāng jiǎn bìng sì wǔ cán gòng wèi jiǎn zé qù qǔ mián yòng

若双茧并四五蚕共为茧,择去取绵用。

huò yǐ wéi sī zé cū shén

或以为丝则粗甚。

zào mián

○造绵

fán shuāng jiǎn bìng sāo sī guō dǐ líng yú bìng chū zhǒng jiǎn ké jiē xù duàn luàn bù kě wèi sī yòng yǐ qǔ mián

凡双茧并缫丝锅底零余,并出种茧壳,皆绪断乱不可为丝,用以取绵。

yòng dào huī shuǐ zhǔ guò bù yí shí huī

用稻灰水煮过,(不宜石灰。

qīng rù qīng shuǐ pén nèi

)倾入清水盆内。

shǒu dà zhǐ qù jiǎ jìng jìn zhǐ tou dǐng kāi sì gè sì sì shù zú yòng quán dǐng kāi yòu sì sì shí liù quán shù rán hòu shàng xiǎo zhú gōng

手大指去甲净尽,指头顶开四个,四四数足,用拳顶开又四四十六拳数,然后上小竹弓。

cǐ zhuāng zi suǒ wèi sī guāng yě

此《庄子》所谓纟光也。

hú mián dú bái jìng qīng huà zhě zǒng yuán shǒu fǎ zhī miào

湖绵独白净清化者,总缘手法之妙。

shàng gōng zhī shí wéi qǔ kuài jié dài shuǐ kuò kāi

上弓之时惟取快捷,带水扩开。

ruò shāo huǎn shuǐ liú qù zé jié kuài bù jìn jiě ér sè bù chún bái yǐ

若稍缓水流去,则结块不尽解,而色不纯白矣。

qí zhì sī yú zhě míng guō dǐ mián zhuāng mián yī qīn nèi yǐ yù zhòng hán wèi zhī jiā kuàng

其治丝余者名锅底绵,装绵衣衾内以御重寒,谓之挟纩。

fán qǔ mián rén gōng nán yú qǔ sī bā bèi jìng rì zhǐ de sì liǎng yú

凡取绵人工,难于取丝八倍,竟日只得四两余。

yòng cǐ mián zhuì dǎ xiàn zhī hú chóu zhě jià pō zhòng

用此绵坠打线织湖绸者,价颇重。

yǐ mián xiàn dēng huā jī zhě míng yuē huā mián jià yóu zhòng

以绵线登花机者名曰花绵,价尤重。

zhì sī sāo chē jù tú

○治丝 ( 缫车具图)

fán zhì sī xiān zhì sī chē qí chǐ cùn qì jù kāi zǎi hòu tú

凡治丝先制丝车,其尺寸器具开载后图。

guō jiān jí fèi tāng sī cū xì shì tóu jiǎn duō guǎ qióng rì zhī lì yī rén kě qǔ sān shí liǎng

锅煎极沸汤,丝粗细视投茧多寡,穷日之力一人可取三十两。

ruò bāo tóu sī zé zhǐ qǔ èr shí liǎng yǐ qí miáo zhǎng yě

若包头丝,则只取二十两,以其苗长也。

fán líng luó sī yì qǐ tóu jiǎn èr shí méi bāo tóu sī zhǐ tóu shí yú méi

凡绫罗丝,一起投茧二十枚,包头丝只投十余枚。

fán jiǎn gǔn fèi shí yǐ zhú qiān bō dòng shuǐ miàn sī xù zì xiàn

凡茧滚沸时,以竹签拨动水面,丝绪自见。

tí xù rù shǒu yǐn rù zhú zhēn yǎn xiān rào xīng dīng tóu yǐ zhú gùn zuò chéng rú xiāng tǒng yàng

提绪入手,引入竹针眼,先绕星丁头,(以竹棍做成,如香筒样。

rán hòu yóu sòng sī gān gōu guà yǐ dēng dà guān chē

)然后由送丝竿勾挂,以登大关车。

duàn jué zhī shí xún xù diū shàng bù bì rào jiē

断绝之时,寻绪丢上,不必绕接。

qí sī pái yún bù duī jī zhě quán zài sòng sī gān yǔ mó mù zhī shàng

其丝排匀不堆积者,全在送丝竿与磨木之上。

chuān shǔ sī chē zhì shāo yì qí fǎ jià héng guō shàng yǐn sì wǔ xù ér shàng liǎng rén duì xún guō zhōng xù rán zhōng bù ruò hú zhì zhī jìn shàn yě

川蜀丝车制稍异,其法架横锅上,引四五绪而上,两人对寻锅中绪,然终不若湖制之尽善也。

fán gōng zhì sī xīn qǔ jí zào wú yān shī zhě zé bǎo sè bù sǔn

凡供治丝薪,取极燥无烟湿者,则宝色不损。

sī měi zhī fǎ yǒu liù zì yī yuē chū kǒu gàn jí jié jiǎn shí yòng tàn huǒ hōng

丝美之法有六字:一曰“出口干”,即结茧时用炭火烘。

yī yuē chū shuǐ gàn zé zhì sī dēng chē shí yòng tàn huǒ sì wǔ liǎng pén shèng qù chē guān wǔ cùn xǔ

一曰“出水干”,则治丝登车时,用炭火四五两盆盛,去车关五寸许。

yùn zhuàn rú fēng zhuǎn shí zhuǎn zhuǎn huǒ yì zhào gàn shì yuē chū shuǐ gàn yě

运转如风转时,转转火意照干,是曰出水干也。

ruò qíng guāng yòu fēng sè zé bù yòng huǒ

(若晴光又风色,则不用火。

tiáo sī

○调丝

fán sī yì zhī shí zuì xiān yòng diào

凡丝议织时,最先用调。

tòu guāng yán duān yǔ xià yǐ mù jià pù de zhí zhú sì gēn yú shàng míng yuē luò dǔ

透光檐端宇下以木架铺地,植竹四根于上,名曰络笃。

sī kuāng zhú shàng qí bàng yǐ zhù gāo bā chǐ chù dīng jù xié ān xiǎo zhú yǎn yuè guà gōu xuán dā sī yú gōu nèi shǒu zhōng zhí jué xuán chán yǐ sì qiān jīng zhī wěi zhī yòng

丝匡竹上,其傍倚柱高八尺处,钉具斜安小竹偃月挂钩,悬搭丝于钩内,手中执{矍}旋缠,以俟牵经织纬之用。

xiǎo zhú zhuì shí wèi huó tóu jiē duàn zhī shí bān zhī jí xià

小竹坠石为活头,接断之时,扳之即下。

wěi luò fǎng chē jù tú

○纬络 (纺车具图)

fán sī jì jué zhī hòu yǐ jiù jīng wěi

凡丝既{矍}之后,以就经纬。

jīng zhì yòng shǎo ér wěi zhì yòng duō měi sī shí liǎng jīng sì wěi liù cǐ dà lüè yě

经质用少而纬质用多,每丝十两,经四纬六,此大略也。

fán gōng wěi jué yǐ shuǐ wò shī sī yáo chē zhuǎn dìng ér fǎng yú zhú guǎn zhī shàng

凡供纬{矍},以水沃湿丝,摇车转铤而纺于竹管之上。

zhú yòng xiǎo jiàn zhú

(竹用小箭竹。

jīng jù liū yǎn zhǎng shàn jīng bà yìn jià jiē jù tú

○经具 (溜眼掌扇经耙印架皆具图)

fán sī jì jué zhī hòu qiān jīng jiù zhī

凡丝既{矍}之后,牵经就织。

yǐ zhí zhú gān chuān yǎn sān shí yú tòu guò miè quān míng yuē liū yǎn

以直竹竿穿眼三十余,透过篾圈,名曰溜眼。

gān héng jià zhù shàng sī cóng quān tòu guò zhǎng shàn rán hòu chán rào jīng bà zhī shàng

竿横架柱上,丝从圈透过掌扇,然后缠绕经耙之上。

dù shù jì zú jiāng yìn jià kǔn juǎn

度数既足,将印架捆卷。

jì kǔn zhōng yǐ jiāo zhú èr dù yī shàng yī xià jiān sī rán hòu shou jí yú kòu nèi

既捆,中以交竹二度,一上一下间丝,然后扌及于筘内。

cǐ kòu fēi zhī kòu

(此筘非织筘。

shou jí kòu zhī hòu rán de gàng yǔ yìn jià xiāng wàng dēng kāi wǔ qī zhàng

)扌及筘之后,然的杠与印架相望,登开五七丈。

huò guò hu zhě jiù cǐ guò hu

或过糊者,就此过糊。

huò bù guò hu jiù cǐ juǎn yú de gàng chuān zōng jiù zhī

或不过糊,就此卷于的杠,穿综就织。

guò hu

○过糊

fán hu yòng miàn jué lì nèi xiǎo fěn wèi zhì

凡糊用面<角力>内小粉为质。

shā luó suǒ bì yòng líng chóu huò yòng huò bù yòng

纱罗所必用,绫绸或用或不用。

qí rǎn shā bù cún sù zhì zhě yòng niú jiāo shuǐ wèi zhī míng yuē qīng jiāo shā

其染纱不存素质者,用牛胶水为之,名曰清胶纱。

hu jiāng chéng yú kòu shàng tuī yí rǎn tòu tuī yí jiù gàn

糊浆承于筘上,推移染透,推移就干。

tiān qì qíng míng qǐng kè ér zào yīn tiān bì jiè fēng lì zhī chuī yě

天气晴明,顷刻而燥,阴天必藉风力之吹也。

biān wéi

○边维

fán bó bù lùn líng luó jiē bié qiān biān liǎng bàng gè èr shí yú lǚ

凡帛不论绫罗,皆别牵边,两傍各二十余缕。

biān lǚ bì guò hu yòng kòu tuī yí shū gàn

边缕必过糊,用筘推移梳干。

fán líng luó bì sān shí zhàng wǔ lì shí zhàng yī chuān yǐ shěng chuān jiē fán kǔ

凡绫罗必三十丈、五立十丈一穿,以省穿接繁苦。

měi pǐ yīng jié huà mò yú biān sī zhī shàng jí zhī qí zhàng chǐ zhī zú

每匹应截画墨于边丝之上,即知其丈尺之足。

biān sī bù dēng de gàng bié rào jī liáng zhī shàng

边丝不登的杠,别绕机梁之上。

jīng shù

○经数

fán zhī bó luō shā kòu yǐ bā bǎi chǐ wèi lǜ

凡织帛,罗纱筘以八百齿为率。

líng juàn kòu yǐ yī qiān èr bǎi chǐ wèi lǜ

绫绢筘以一千二百齿为率。

měi kòu chǐ zhōng dù jīng guò hu zhě sì lǚ hé wéi èr lǚ luō shā jīng jì sān qiān èr bǎi lǚ líng chóu jīng jì wǔ qiān liù qiān lǚ

每筘齿中度经过糊者,四缕合为二缕,罗纱经计三千二百缕,绫绸经计五千六千缕。

gǔ shū bā shí lǚ wèi yī shēng jīn líng juàn hòu zhě gǔ suǒ wèi liù shí shēng bù yě

古书八十缕为一升,今绫绢厚者,古所谓六十升布也。

fán zhī huā wén bì yòng jiā hú chū kǒu chū shuǐ jiē qián sī wèi jīng zé rèn cóng tí qiè bù yōu duàn jiē

凡织花文必用嘉、湖出口、出水皆干丝为经,则任从提挈,不忧断接。

tā shěng zhě jí miǎn qiǎng tí huā liáo cǎo ér yǐ

他省者即勉强提花,潦草而已。

huā jī shì jù quán tú

○花机式 (具全图)

fán huā jī tōng shēn dù zhǎng yī zhàng liù chǐ lóng qǐ huā lóu zhōng tuō qú pán xià chuí qú jiǎo

凡花机通身度长一丈六尺,隆起花楼,中托衢盘,下垂衢脚。

shuǐ mó zhú gùn wèi zhī jì yī qiān bā bǎi gēn

(水磨竹棍为之,计一千八百根。

duì huā lóu xià jué kēng èr chǐ xǔ yǐ cáng qú jiǎo

)对花楼下掘坑二尺许,以藏衢脚。

dì qì shī zhě jià péng èr chǐ dài zhī

(地气湿者,架棚二尺代之。

tí huā xiǎo sī zuò lì huā lóu jià mù shàng

)提花小厮坐立花楼架木上。

jī mò yǐ de gàng juǎn sī zhōng jiān dié zhù mù liǎng zhī zhí chuān èr mù yuē sì chǐ zhǎng qí jiān chā yú kòu liǎng tóu

机末以的杠卷丝,中间叠助木两枝,直穿二木,约四尺长,其尖插于筘两头。

dié zhù zhī shā luó zhě shì zhī líng juàn zhě jiǎn qīng shí yú jīn fāng miào

叠助,织纱罗者,视织绫绢者减轻十余斤方妙。

qí sù luó bù qǐ huā wén yǔ ruǎn shā líng juàn tà chéng làng méi xiǎo huā zhě shì sù luó zhǐ jiā guàng èr shàn

其素罗不起花纹,与软纱绫绢踏成浪梅小花者,视素罗只加桄二扇。

yī rén tà zhī zì chéng bù yòng tí huā zhī rén xián zhù huā lóu yì bù shè qú pán yǔ qú jiǎo yě

一人踏织自成,不用提花之人,闲住花楼,亦不设衢盘与衢脚也。

qí jī shì liǎng jiē qián yī jiē píng ān zì huā lóu xiàng shēn yī jiē xié yǐ dī xià chǐ xǔ zé dié zhù lì xióng

其机式两接,前一接平安,自花楼向身一接斜倚低下尺许,则叠助力雄。

ruò zhī bāo tóu xì ruǎn zé lìng wèi jūn píng bù xié zhī jī

若织包头细软,则另为均平不斜之机。

zuò chù dòu èr jiǎo yǐ qí sī wēi xì fáng è dié zhù zhī lì yě

坐处斗二脚,以其丝微细,防遏叠助之力也。

yāo jī shì jù tú

○腰机式 (具图)

fán zhī háng xī luó dì děng juàn qīng sù děng chóu yín tiáo jīn mào děng shā bù bì yòng huā jī zhǐ yòng xiǎo jī

凡织杭西、罗地等绢,轻素等绸,银条、巾帽等纱,不必用花机,只用小机。

zhī jiang yǐ shú pí yī fāng zhì zuò xia qí lì quán zài yāo kāo zhī shàng gù míng yāo jī

织匠以熟皮一方置坐下,其力全在腰尻之上,故名腰机。

pǔ tiān zhī gé zhù mián bù zhě yòng cǐ jī fǎ bù bó gèng zhěng qí jiān zé xī jīn chuán zhī yóu wèi guǎng yě

普天织葛、苎、棉布者,用此机法,布帛更整齐坚泽,惜今传之犹未广也。

jié huā běn

○结花本

fán gōng jiàng jié huā běn zhě xīn jì zuì jīng qiǎo

凡工匠结花本者,心计最精巧。

huà shī xiān huà hé děng huā sè yú zhǐ shàng jié běn zhě yǐ sī xiàn suí huà liáng dù suàn jì fēn cùn miǎo hū ér jié chéng zhī

画师先画何等花色于纸上,结本者以丝线随画量度,算计分寸杪忽而结成之。

zhāng xuán huā lóu zhī shàng jí zhī zhě bù zhī chéng hé huā sè chuān zōng dài jīng suí shén chǐ cùn dù shù tí qǐ qú jiǎo suō guò zhī hòu jū rán huā xiàn

张悬花楼之上,即织者不知成何花色,穿综带经,随甚尺寸度数提起衢脚,梭过之后居然花现。

gài líng juàn yǐ fú qīng ér jiàn huā shā luó yǐ jiū wěi ér jiàn huā

盖绫绢以浮轻而见花,纱罗以纠纬而见花。

líng juàn yī xùn yī tí shā luó lái xùn tí wǎng xùn bù tí

绫绢一梭一提,纱罗来梭提,往梭不提。

tiān sūn jī zhù rén qiǎo bèi yǐ

天孙机杼,人巧备矣。

chuān jīng

○穿经

fán sī chuān zōng dù jīng bì yòng sì rén liè zuò

凡丝穿综度经,必用四人列坐。

guò kòu zhī rén shǒu zhí kòu bà xiān chā yǐ dài sī zhì

过筘之人,手执筘耙先插以待丝至。

sī guò kòu zé liǎng zhǐ zhí dìng zú wǔ qī shí kòu zé tāo jié zhī

丝过筘则两指执定,足五七十筘,则绦结之。

bù luàn zhī miào xiāo xī quán zài jiāo zhú

不乱之妙,消息全在交竹。

jí jiē duàn jiù sī yī chě jí zhǎng shù cùn

即接断,就丝一扯即长数寸。

dǎ jié zhī hòu yī hái yuán dù cǐ sī běn zhì zì jù zhī miào yě

打结之后,依还原度,此丝本质自具之妙也。

fēn míng

○分名

fán luō zhōng kōng xiǎo lù yǐ tòu fēng liáng qí xiāo xī quán zài ruǎn zōng zhī zhōng

凡罗,中空小路以透风凉,其消息全在软综之中。

gǔn tóu liǎng shàn dǎ zōng yī ruǎn yī yìng

衮头两扇打综,一软一硬。

fán wǔ xùn sān xùn zuì hòu zhě qī xùn zhī hòu tà qǐ ruǎn zōng zì rán jiū zhuǎn zhū jīng kōng lù bù zhān

凡五梭三梭(最厚者七梭)之后,踏起软综,自然纠转诸经,空路不粘。

ruò píng guò bù kōng lù ér réng xī zhě yuē shā xiāo xī yì zài liǎng shàn gǔn tóu zhī shàng

若平过不空路而仍稀者曰纱,消息亦在两扇衮头之上。

zhí zhì zhī huā líng chóu zé qù cǐ liǎng shàn ér yòng guàng zōng bā shàn

直至织花绫绸,则去此两扇,而用桄综八扇。

fán zuǒ yòu shǒu gè yòng yī xùn jiāo hù zhī zhě yuē zhòu shā

凡左右手各用一梭交互织者,曰绉纱。

fán dān jīng yuē luó dì shuāng jīng yuē juàn dì wǔ jīng yuē líng de

凡单经曰罗地,双经曰绢地,五经曰绫地。

fán huā fēn shí dì yǔ líng de líng de zhě guāng shí dì zhě àn

凡花分实地与绫地,绫地者光,实地者暗。

xiān rǎn sī ér hòu zhī zhě yuē duàn

先染丝而后织者曰缎。

běi tǔ tǔ zhūn juàn yì xiān rǎn sī

(北土土屯绢,亦先染丝。

jiù sī chóu jī shàng zhī shí liǎng xùn qīng yī xùn zhòng kòng chū xī lù zhě míng yuē qiū luó cǐ fǎ yì qǐ jìn dài

)就丝绸机上织时,两梭轻,一梭重,空出稀路者,名曰秋罗,此法亦起近代。

fán wú yuè qiū luó mǐn guǎng huái sù jiē lì shēn dāng shǔ fú zhūn juàn zé wèi wài guān bēi guān xùn bié jǐn xiù yòng yě

凡吴越秋罗,闽广怀素,皆利绅当暑服,屯绢则为外官、卑官逊别锦绣用也。

shú liàn

○熟练

fán bó zhī jiù yóu shì shēng sī zhǔ liàn fāng shú

凡帛织就犹是生丝,煮练方熟。

liàn yòng dào gǎo huī rù shuǐ zhǔ

练用稻稿灰入水煮。

yǐ zhū yí zhī chén sù yī wǎn rù tāng huàn zhī bǎo sè yè rán

以猪胰脂陈宿一晚,入汤浣之,宝色烨然。

huò yòng wū méi zhě bǎo sè lüè jiǎn

或用乌梅者,宝色略减。

fán zǎo sī wèi qīng wǎn sī wèi wěi zhě liàn shú zhī shí měi shí liǎng qīng qù sān liǎng

凡早丝为轻、晚丝为纬者,练熟之时每十两轻去三两。

jīng wěi jiē měi hǎo zǎo sī qīng huà zhǐ èr liǎng

经纬皆美好早丝,轻化只二两。

liàn hòu rì gàn zhāng jí yǐ dà bàng ké mó shǐ guāi dùn tōng shēn jí lì guā guò yǐ chéng bǎo sè

练后日干张急,以大蚌壳磨使乖钝,通身极力刮过,以成宝色。

lóng páo

○龙袍

fán shàng gòng lóng páo wǒ cháo jú zài sū kàng

凡上供龙袍,我朝局在苏、杭。

qí huā lóu gāo yī zhàng wǔ chǐ néng shǒu liǎng rén bān tí huā běn zhī lái shù cùn jí huàn lóng xíng

其花楼高一丈五尺,能手两人扳提花本,织来数寸即换龙形。

gè fáng dòu hé bù chū yī shǒu

各房斗合,不出一手。

zhě huáng yì xiān rǎn sī gōng qì yuán wú shū yì dàn rén gōng shèn zhòng yǔ zī běn jiē shù shí bèi yǐ xiào zhōng jìng zhī yì

赭黄亦先染丝,工器原无殊异,但人工慎重与资本皆数十倍,以效忠敬之谊。

qí zhōng jié mù wēi xì bù kě de ér xiáng kǎo yún

其中节目微细,不可得而详考云。

wō duàn

○倭缎

fán wō duàn zhì qǐ dōng yí zhāng quán hǎi bīn xiào fǎ wèi zhī

凡倭缎制起东夷,漳、泉海滨效法为之。

sī zhì lái zì chuān shǔ shāng rén wàn lǐ fàn lái yǐ yì hú jiāo guī lǐ

丝质来自川蜀,商人万里贩来,以易胡椒归里。

qí zhī fǎ yì zì yí guó chuán lái

其织法亦自夷国传来。

gài zhì yǐ xiān rǎn ér zhuó mián jiā cáng jīng miàn zhī guò shù cùn jí guā chéng hēi guāng

盖质已先染,而斫绵夹藏经面,织过数寸即刮成黑光。

běi lǔ hù shì zhě jiàn ér yuè zhī

北虏互市者见而悦之。

dàn qí bó zuì yì xiǔ wū guān biàn zhī shàng qǐng kè jí huī yī lǐng zhī jiān yí rì sǔn huài

但其帛最易朽污,冠弁之上顷刻集灰,衣领之间移日损坏。

jīn huá yí jiē jiàn zhī jiāng lái wèi qì wù zhī fǎ kě bù chuán yún

今华夷皆贱之,将来为弃物,织法可不传云。

bù yī gǎn dàn fǎng jù tú

○布衣 (赶弹纺具图)

fán mián bù yù hán guì jiàn tóng zhī

凡棉布御寒,贵贱同之。

mián huā gǔ shū míng má zhǒng biàn tiān xià

棉花古书名麻,种遍天下。

zhǒng yǒu mù mián cǎo mián liǎng zhě huā yǒu bái zǐ èr sè

种有木棉、草棉两者,花有白、紫二色。

zhǒng zhě bái jū shí jiǔ zǐ jū shí yī

种者白居十九,紫居十一。

fán mián chūn zhòng qiū huā huā xiān zhàn zhě zhú rì zhāi qǔ qǔ bù yī shí

凡棉春种秋花,花先绽者逐日摘取,取不一时。

qí huā zhān zi yú fù dēng gǎn chē ér fēn zhī

其花粘子于腹,登赶车而分之。

qù zi qǔ huā xuán gōng dàn huà

去子取花,悬弓弹化。

wèi jiā kuàng wēn qīn ǎo zhě jiù cǐ zhǐ gōng

(为挟纩温衾袄者,就此止功。

dàn hòu yǐ mù bǎn cā chéng zhǎng tiáo yǐ dēng fǎng chē yǐn xù jiū chéng shā lǚ

)弹后以木板擦成长条以登纺车,引绪纠成纱缕。

rán hòu rào jué qiān jīng jiù zhī

然后绕{矍}牵经就织。

fán fǎng gōng néng zhě yī shǒu wò sān guǎn fǎng yú dìng shàng

凡纺工能者一手握三管纺于铤上。

jié zé bù jiān

(捷则不坚。

fán mián bù cùn tǔ jiē yǒu ér zhī zào shàng sōng jiāng jiāng rǎn shàng wú hú

凡棉布寸土皆有,而织造尚松江,浆染尚芜湖。

fán bù lǚ jǐn zé jiān huǎn zé cuì

凡布缕紧则坚,缓则脆。

niǎn shí qǔ jiāng běi xìng lěng zhì nì zhě měi kuài jiā zhě zhí shí yú jīn

碾石取江北性冷质腻者,(每块佳者值十余金。

shí bù fā shāo zé lǚ jǐn bù sōng fàn

)石不发烧,则缕紧不松泛。

wú hú jù diàn shǒu shàng jiā shí

芜湖巨店首尚佳石。

guǎng nán wèi bù sǒu ér piān qǔ yuǎn chǎn bì yǒu suǒ shì yǐ

广南为布薮而偏取远产,必有所试矣。

wèi yī bì huàn yóu shàng hán zhēn dǎo shēng qí yì yì yóu shì yě

为衣敝浣,犹尚寒砧捣声,其义亦犹是也。

wài guó cháo xiǎn zào fǎ xiāng tóng wéi xī yáng zé wèi hé qí zhì bìng bù de qí jī zhī zhī miào

外国朝鲜造法相同,惟西洋则未核其质,并不得其机织之妙。

fán zhī bù yǒu yún huā xié wén xiàng yǎn děng jiē fǎng huā jī ér shēng yì

凡织布有云花、斜文、象眼等,皆仿花机而生义。

rán jì yuē bù yī tài sù zú yǐ

然既曰布衣,太素足矣。

zhī jī shí shì bì yǒu bù bì jù tú

织机十室必有,不必具图。

zhe

○著

fán yī qīn jiā kuàng yù hán bǎi yǒu zhī zhōng zhǐ yī rén yòng jiǎn mián yú jiē zhe

凡衣衾挟纩御寒,百有之中止一人用茧绵,余皆著。

gǔ páo jīn sú míng pàng ǎo

古袍今俗名胖袄。

mián huā jì dàn huà xiāng yī qīn gé shì ér rù zhuāng zhī

棉花既弹化,相衣衾格式而入装之。

xīn zhuāng zhě fù tǐ qīng nuǎn jīng nián bǎn jǐn nuǎn qì jiàn wú qǔ chū dàn huà ér zhòng zhuāng zhī qí nuǎn rú gù

新装者附体轻暖,经年板紧,暖气渐无,取出弹化而重装之,其暖如故。

xià fú

○夏服

fán zhù má wú tǔ bù shēng

凡苎麻无土不生。

qí zhòng zhí yǒu sā zi fēn tóu liǎng fǎ

其种植有撒子、分头两法。

chí jùn měi suì yǐ cǎo fèn yā tóu qí gēn suí tǔ ér gāo

(池郡每岁以草粪压头,其根随土而高。

guǎng nán qīng má sā zi zhòng tián mào shén

广南青麻撒子种田茂甚。

sè yǒu qīng huáng liǎng yàng

)色有青、黄两样。

měi suì yǒu liǎng yì zhě yǒu sān yì zhě jī wéi dāng shǔ yī shang wéi zhàng

每岁有两刈者,有三刈者,绩为当暑衣裳、帷帐。

fán zhù pí bāo qǔ hòu xǐ rì zào gàn jiàn shuǐ jí làn

凡苎皮剥取后,喜日燥干,见水即烂。

pò xī shí zé yǐ shuǐ jìn zhī rán zhǐ nài èr shí kè jiǔ ér bù xī zé yì làn

破析时则以水浸之,然只耐二十刻,久而不析则亦烂。

zhù zhì běn dàn huáng piào gōng huà chéng zhì bái sè

苎质本淡黄,漂工化成至白色。

xiān yòng dào huī shí huī shuǐ zhǔ guò rù cháng liú shuǐ zài piào zài shài yǐ chéng zhì bái

(先用稻灰、石灰水煮过,入长流水再漂,再晒,以成至白。

fǎng zhù shā néng zhě yòng jiǎo chē yī nǚ gōng bìng dí sān gōng wéi pò xī shí qióng rì zhī lì zhǐ dān sān wǔ zhū zhòng

)纺苎纱能者用脚车,一女工并敌三工,惟破析时穷日之力只担三五铢重。

zhī zhù jī jù yǔ zhī mián zhě tóng

织苎机具与织棉者同。

fán bù yī fèng xiàn gé lǚ chuàn shéng qí zhì bì yòng zhù jiū hé

凡布衣缝线,革履串绳,其质必用苎纠合。

fán gé màn shēng zhì cháng yú zhù shù chǐ

凡葛蔓生,质长于苎数尺。

pò xī zhì xì zhě chéng bù guì zhòng

破析至细者,成布贵重。

yòu yǒu má yī zhǒng chéng bù shén cū zuì cū zhě yǐ chōng sāng fú

又有м麻一种,成布甚粗,最粗者以充丧服。

jí zhù bù yǒu jí cū zhě qī jiā yǐ shèng bù huī dà nèi yǐ chōng huǒ jù

即苎布有极粗者,漆家以盛布灰,大内以充火炬。

yòu yǒu jiāo shā nǎi mǐn zhōng qǔ bā jiāo pí xī jī wèi zhī qīng xì zhī shén zhí jiàn ér zhì xiāo bù kě wèi yī yě

又有蕉纱,乃闽中取芭蕉皮析缉为之,轻细之甚,值贱而质枵,不可为衣也。

qiú

○裘

fán qǔ shòu pí zhì fú tǒng míng yuē qiú

凡取兽皮制服统名曰裘。

guì zhì diāo hú jiàn zhì yáng jǐ zhí fēn bǎi děng

贵至貂、狐,贱至羊、麂,值分百等。

diāo chǎn liáo dōng wài jiào jiàn zhōu de jí cháo xiǎn guó

貂产辽东外徼建州地及朝鲜国。

qí shǔ hǎo shí sōng zǐ yí rén yè cì shù xià bǐng xī qiǎo shēng ér shè qǔ zhī

其鼠好食松子,夷人夜伺树下,屏息悄声而射取之。

yī diāo zhī pí fāng bù yíng chǐ jī liù shí yú diāo jǐn chéng yī qiú

一貂之皮方不盈尺,积六十余貂仅成一裘。

fú diāo qiú zhě lì fēng xuě zhōng gèng nuǎn yú yǔ xià

服貂裘者立风雪中,更暖于宇下。

mī rù mù zhōng shì zhī jí chū suǒ yǐ guì yě

眯入目中,拭之即出,所以贵也。

sè yǒu sān zhǒng yī bái zhě yuē yín diāo yī chún hēi yī àn huáng

色有三种,一白者曰银貂,一纯黑,一黯黄。

hēi ér máo zhǎng zhě jìn zhí yī mào tào yǐ wǔ shí jīn

(黑而毛长者,近值一帽套已五十金。

fán hú diāo yì chǎn yàn qí liáo biàn zhū dào

)凡狐、貂亦产燕、齐、辽、汴诸道。

chún bái hú yè qiú jià yǔ diāo xiāng fǎng huáng hè hú qiú zhí diāo wǔ fēn zhī yī yù hán wēn tǐ gōng yòng cì yú diāo

纯白狐腋裘价与貂相仿,黄褐狐裘值貂五分之一,御寒温体功用次于貂。

fán guān wài hú qǔ máo jiàn dǐ qīng hēi zhōng guó zhě chuī kāi jiàn bái sè yǐ cǐ fēn yōu liè

凡关外狐取毛见底青黑,中国者吹开见白色以此分优劣。

yáng pí qiú mǔ jiàn zǐ guì

羊皮裘母贱子贵。

zài fù zhě míng yuē bāo gāo máo wén lüè jù

在腹者名曰胞羔,(毛文略具。

chū shēng zhě míng yuē rǔ gāo pí shàng máo shì ěr huán jiǎo

)初生者名曰乳羔,(皮上毛似耳环脚。

sān yuè zhě yuē pǎo gāo qī yuè zhě yuē zǒu gāo máo wén jiàn zhí

)三月者曰跑羔,七月者曰走羔,(毛文渐直。

bāo gāo rǔ gāo wéi qiú bù dàn

)胞羔、乳羔为裘不膻。

gǔ zhě gāo qiú wèi dài fū zhī fú jīn xī běi shēn yì guì zhòng zhī

古者羔裘为大夫之服,今西北绅亦贵重之。

qí lǎo dà yáng pí xiāo shú wéi qiú qiú zhì chī zhòng zé jiàn zhě zhī fú ěr rán cǐ jiē mián yáng suǒ wéi

其老大羊皮硝熟为裘,裘质痴重,则贱者之服耳,然此皆绵羊所为。

ruò nán fāng duǎn máo gé xiāo qí xiǎng rú zhǐ báo zhǐ gōng huà dēng zhī yòng ér yǐ

若南方短毛革,硝其享如纸薄,止供画灯之用而已。

fú yáng qiú zhě xīng shān zhī qì xí jiǔ ér jù huà nán fāng bù xí zhě bù kān yě

服羊裘者,腥膻之气习久而俱化,南方不习者不堪也。

rán hán liáng jiàn shā yì wú suǒ yòng zhī

然寒凉渐杀,亦无所用之。

jǐ pí qù máo xiāo shú wèi ǎo kù yù fēng biàn tǐ wà xuē gèng jiā

麂皮去毛,硝熟为袄裤御风便体,袜靴更佳。

cǐ wù guǎng nán fán shēng wài zhōng tǔ zé jī jí jù chu zhōng wàng huà shān wéi shì pí zhī suǒ

此物广南繁生外,中土则积集聚楚中,望华山为市皮之所。

jǐ pí qiě yù hé huàn běi rén zhì yī ér wài gē tiáo yǐ yuán qīn biān zé hé zì yuǎn qù

麂皮且御蝎患,北人制衣而外,割条以缘衾边,则蝎自远去。

hǔ bào zhì wén jiāng jūn yòng yǐ zhāng shēn

虎豹至文,将军用以彰身;

quǎn shǐ zhì jiàn yì fū yòng yǐ shì zú

犬豕至贱,役夫用以适足。

xī róng shàng tǎ pí yǐ wéi cuì yī lǐng shì

西戎尚獭皮,以为毳衣领饰。

xiāng huáng zhī rén qióng shān yuè guó shè qǔ ér yuǎn huò de zhòng jià yān

襄黄之人穷山越国射取而远货,得重价焉。

shū fāng yì wù rú jīn sī yuán shàng yòng wèi mào tào

殊方异物如金丝猿,上用为帽套;

chě lǐ sūn yù fú yǐ wéi páo jiē fēi zhōng huá wù yě

扯里狲御服以为袍,皆非中华物也。

shòu pí yī rén cǐ qí dà lüè fāng wù zé bù kě dān shù

兽皮衣人此其大略,方物则不可殚述。

fēi qín zhī zhōng yǒu qǔ yīng fù yàn xié cuì máo shā shēng yíng wàn nǎi dé yī qiú míng tiān é róng zhě jiāng yān yòng zhī

飞禽之中有取鹰腹、雁胁毳毛,杀生盈万乃得一裘,名天鹅绒者,将焉用之?

hè zhān

○褐毡

fán mián yáng yǒu èr zhǒng yī yuē suō yī yáng jiǎn qí cuì wèi zhān wèi róng piàn mào wà biàn tiān xià xū cǐ chū yān

凡绵羊有二种,一曰蓑衣羊,剪其毳为毡、为绒片,帽袜遍天下,胥此出焉。

gǔ zhě xī yù yáng wèi rù zhōng guó zuò hè wèi jiàn zhě fú yì yǐ qí máo wèi zhī

古者西域羊未入中国,作褐为贱者服,亦以其毛为之。

hè yǒu cū ér wú jīng jīn rì cū hè yì jiān chū cǐ yáng zhī shēn

褐有粗而无精,今日粗褐亦间出此羊之身。

cǐ zhǒng zì xú huái yǐ běi zhōu jùn wú bù fán shēng

此种自徐、淮以北州郡无不繁生。

nán fāng wéi hú jùn sì chù mián yáng yī suì sān jiǎn máo

南方唯湖郡饲畜绵羊,一岁三剪毛。

xià jì xī gé bù shēng

(夏季稀革不生。

měi yáng yī zhī suì de róng wà liào sān shuāng

)每羊一只,岁得绒袜料三双。

shēng gāo pìn mǔ hé shù dé èr gāo gù běi fāng jiā chù mián yáng bǎi zhǐ zé suì rù jì bǎi jīn yún

生羔牝牡合数得二羔,故北方家畜绵羊百只,则岁入计百金云。

yī zhǒng máo cǎo diāo yáng fān yǔ táng mò shǐ zì xī yù chuán lái wài máo bù shèn suō zhǎng nèi cuì xì ruǎn qǔ zhī róng hè qín rén míng yuē shān yáng yǐ bié yú mián yáng

一种{矛ぁ}{艹刁}羊(番语,)唐末始自西域传来,外毛不甚蓑长,内毳细软,取织绒褐,秦人名曰山羊,以别于绵羊。

cǐ zhǒng xiān zì xī yù chuán rù lín táo jīn lán zhōu dú shèng gù hè zhī xì zhě jiē chū lán zhōu

此种先自西域传入临洮,今兰州独盛,故褐之细者皆出兰州。

yī yuē lán róng fān yǔ wèi zhī gū gǔ róng cóng qí chū hào yě

一曰兰绒,番语谓之孤古绒,从其初号也。

shān yáng cuì róng yì fēn liǎng děng yī yuē róng yòng shū zhì xià dǎ xiàn zhī bó yuē hè zi bà zi zhū míng sè

山羊毳绒亦分两等,一曰ㄐ绒,用梳栉ㄐ下,打线织帛,曰褐子、把子诸名色。

yī yuē bá róng nǎi cuì máo jīng xì zhě yǐ liǎng zhǐ jia zhú jīng xià dǎ xiàn zhī róng hè

一曰拔绒,乃毳毛精细者,以两指甲逐茎ㄎ下,打线织绒褐。

cǐ hè zhī chéng kāi miàn rú sī bó huá nì

此褐织成,揩面如丝帛滑腻。

měi rén qióng rì zhī lì dǎ xiàn zhǐ de yī qián zhòng fèi bàn zǎi gōng fū fāng chéng pǐ bó zhī liào

每人穷日之力打线只得一钱重,费半载工夫方成匹帛之料。

ruò róng dǎ xiàn rì duō bá róng shù bèi

若ㄐ绒打线,日多拔绒数倍。

fán dǎ hè róng xiàn yě qiān wèi chuí zhuì yú xù duān liǎng shǒu wǎn zhuǎn cuō chéng

凡打褐绒线,冶铅为锤,坠于绪端,两手宛转搓成。

fán zhī róng hè jī dà yú bù jī yòng zōng bā shàn chuān jīng dù lǚ xià shī sì tà lún tà qǐ jīng gé èr pāo wěi gù zhī chū wén chéng xié xiàn

凡织绒褐机大于布机,用综八扇,穿经度缕,下施四踏轮,踏起经隔二抛纬,故织出文成斜现。

qí xùn zhǎng yī chǐ èr cùn jī zhī yáng zhǒng jiē bǐ shí guī yí chuán lái míng xìng zài xiáng

其梭长一尺二寸,机织、羊种皆彼时归夷传来,(名姓再详。

gù zhì jīn zhī gōng jiē qí zú lèi zhōng guó wú diǎn yě

)故至今织工皆其族类,中国无典也。

fán mián yáng jiǎn cuì cū zhě wèi zhān xì zhě wèi róng

凡绵羊剪毳,粗者为毡,细者为绒。

zhān jiē jiān shāo fèi tāng tóu yú qí zhōng cuō xǐ sì qí nián hé yǐ mù bǎn dìng wù shì pù róng qí shàng yùn zhóu gǎn chéng

毡皆煎烧沸汤投于其中搓洗,俟其粘合,以木板定物式,铺绒其上,运轴赶成。

fán zhān róng bái hēi wèi běn shǎi qí yú jiē rǎn sè

凡毡绒白黑为本色,其余皆染色。

qí qú shù pǔ lǔ děng míng chēng jiē huá yí gè fāng yǔ suǒ mìng

其氍俞、氆鲁等名称,皆华夷各方语所命。

ruò zuì cū ér wèi tǎn zhě zé nú mǎ zhū liào zá cuò ér chéng fēi zhuān qǔ liào yú yáng yě

若最粗而为毯者,则驽马诸料杂错而成,非专取料于羊也。

✦ You read 上篇·乃服

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.