天工开物 · 宋应星 · Chapter 3 of 18

上篇·彰施

PinyinModern Translation
Size

sòng zǐ yuē xiāo hàn zhī jiān yún xiá yì sè yán fú zhī nèi huā yè shū xíng

宋子曰:霄汉之间云霞异色,阎浮之内花叶殊形。

tiān chuí xiàng ér shèng rén zé zhī yǐ wǔ cǎi zhāng shī yú wǔ sè yǒu yú shì qǐ wú suǒ yòng qí xīn zāi

天垂象而圣人则之,以五彩彰施于五色,有虞氏岂无所用其心哉?

fēi qín zhòng ér fèng zé dān zǒu shòu yíng ér lín zé bì fu lín lín qīng yī wàng quē ér bài huáng zhū yě qí yì yì yóu shì yǐ

飞禽众而凤则丹,走兽盈而麟则碧,夫林林青衣,望阙而拜黄朱也,其义亦犹是矣。

jūn zǐ yuē gān shòu hé bái shòu cǎi

君子曰:“甘受和,白受采。

shì jiān sī má qiú hè jiē jù sù zhì ér shǐ shū yán yì sè dé yǐ shàng yān wèi zào wù bù láo xīn zhě wú bù xìn yě

”世间丝、麻、裘、褐皆具素质,而使殊颜异色得以尚焉,谓造物不劳心者,吾不信也。

zhū sè zhì liào

○诸色质料

dà hóng sè qí zhì hóng huā bǐng yī wèi yòng wū méi shuǐ jiān chū

大红色、(其质红花饼一味,用乌梅水煎出。

yòu yòng jiǎn shuǐ chéng shù cì huò dào gǎo huī dài jiǎn gōng yòng yì tóng

又用碱水澄数次,或稻稿灰代碱,功用亦同。

chéng de duō cì sè zé xiān shén

澄得多次,色则鲜甚。

rǎn fáng tǎo pián yí zhě xiān rǎn lú mù dǎ jiǎo

染房讨便宜者,先染芦木打脚。

fán hóng huā zuì jì chén shè páo fú yǔ yī xiāng gòng shōu xún yuè zhī jiān qí sè jí huǐ

凡红花最忌沉、麝,袍服与衣香共收,旬月之间其色即毁。

fán hóng huā rǎn bó zhī hòu ruò yù tuì zhuǎn dàn jìn shī suǒ rǎn bó yǐ jiǎn shuǐ dào huī shuǐ dī shàng shù shí diǎn qí hóng yī háo shōu zhuǎn réng huán yuán zhì

凡红花染帛之后,若欲退转,但浸湿所染帛,以碱水、稻灰水滴上数十点,其红一毫收转,仍还原质。

suǒ shōu zhī shuǐ cáng yú lǜ dòu fěn nèi fàng chū rǎn hóng bàn dī bù hào

所收之水藏于绿豆粉内,放出染红,半滴不耗。

rǎn jiā yǐ wéi mì jué bù yǐ gào rén

染家以为秘诀,不以告人。

lián hóng táo hóng sè yín hóng shuǐ hóng sè yǐ shàng zhì yì hóng huā bǐng yī wèi qiǎn shēn fēn liǎng jiā jiǎn ér chéng

)莲红、桃红色、银红、水红色、(以上质亦红花饼一味,浅深分两加减而成。

shì sì sè jiē fēi huáng jiǎn sī suǒ kě wèi bì yòng bái sī fāng xiàn

是四色皆非黄茧丝所可为,必用白丝方现。

mù hóng sè yòng sū mù jiān shuǐ rù míng fán zi

)木红色、(用苏木煎水,入明矾、子。

zǐ sè sū mù wéi dì qīng fán shàng zhī

)紫色、(苏木为地,青矾尚之。

zhě huáng sè zhì wèi xiáng

)赭黄色、(制未详。

é huáng sè huáng niè jiān shuǐ rǎn diàn shuǐ gài shàng

)鹅黄色、(黄蘖煎水染,靛水盖上。

jīn huáng sè lú mù jiān shuǐ rǎn fù yòng má gǎo huī lín jiǎn shuǐ piào

)金黄色、(芦木煎水染,复用麻稿灰淋,碱水漂。

chá hè sè lián zǐ ké jiān shuǐ rǎn fù yòng qīng fán shuǐ gài

)茶褐色、(莲子壳煎水染,复用青矾水盖。

dà hóng guān lǜ sè huái huā jiān shuǐ rǎn lán diàn gài qiǎn shēn jiē yòng míng fán

)大红官绿色、(槐花煎水染,蓝淀盖,浅深皆用明矾。

dòu lǜ sè huáng niè shuǐ rǎn diàn shuǐ gài

)豆绿色、(黄蘖水染,靛水盖。

jīn yòng xiǎo yè xiàn lán jiān shuǐ gài zhě míng cǎo dòu lǜ sè shén xiān

今用小叶苋蓝煎水盖者,名草豆绿,色甚鲜。

yóu lǜ sè huái huā báo rǎn qīng fán gài

)油绿色、(槐花薄染,青矾盖。

tiān qīng sè rù diàn gāng qiǎn rǎn sū mù shuǐ gài

)天青色、(入靛缸浅染,苏木水盖。

pú táo qīng sè rù diàn gāng shēn rǎn sū mù shuǐ shēn gài

)蒲萄青色、(入靛缸深染,苏木水深盖。

dàn qīng sè huáng niè shuǐ rǎn rán hòu rù diàn gāng

)蛋青色、(黄蘖水染,然后入靛缸。

cuì lán tiān lán èr sè jù diàn shuǐ fèn shēn qiǎn

)翠蓝、天蓝(二色俱靛水分深浅。

xuán sè diàn shuǐ rǎn shēn qīng lú mù yáng méi pí děng fēn jiān shuǐ gài

)玄色、(靛水染深青,芦木、杨梅皮等分煎水盖。

yòu yī fǎ jiāng lán yá yè shuǐ jìn rán hòu xià qīng fán zi tóng jìn lìng bù bó yì xiǔ

又一法,将蓝芽叶水浸,然后下青矾、子同浸,令布帛易朽。

yuè bái cǎo sè èr sè jù diàn shuǐ wēi rǎn jīn fǎ yòng xiàn lán jiān shuǐ bàn shēng bàn shú rǎn

)月白草色二色、(俱靛水微染,今法用苋蓝煎水,半生半熟染。

xiàng yá sè lú mù jiān shuǐ báo rǎn huò yòng huáng tǔ

)象牙色、(芦木煎水薄染,或用黄土。

ǒu hè sè

)藕褐色。

sū mù shuǐ báo rǎn rù lián zǐ ké qīng fán shuǐ báo gài

(苏木水薄染,入莲子壳,青矾水薄盖。

fù rǎn bāo tóu qīng sè

附:染包头青色。

cǐ hēi bù chū lán diàn yòng lì ké huò lián zǐ ké jiān zhǔ yī rì lù qǐ rán hòu rù tiě shā zào fán guō nèi zài zhǔ yī xiāo jí chéng shēn hēi sè

(此黑不出蓝靛,用栗壳或莲子壳煎煮一日,漉起,然后入铁砂、皂矾锅内,再煮一宵即成深黑色。

fù rǎn máo qīng bù sè fǎ

附:染毛青布色法。

bù qīng chū shàng wú hú qiān bǎi nián yǐ

(布青初尚芜湖千百年矣。

yǐ qí jiāng niǎn chéng qīng guāng biān fāng wài guó jiē guì zhòng zhī

以其浆碾成青光,边方外国皆贵重之。

rén qíng jiǔ zé shēng yàn

人情久则生厌。

máo qīng nǎi chū jìn dài qí fǎ qǔ sōng jiāng měi bù rǎn chéng shēn qīng bù fù jiāng niǎn chuī gān yòng jiāo shuǐ cān dòu jiāng shuǐ yī guò

毛青乃出近代,其法取松江美布染成深青,不复浆碾,吹干,用胶水参豆浆水一过。

xiān xù hǎo diàn míng yuē biāo gāng

先蓄好靛,名曰标缸。

rù nèi báo rǎn jí qǐ hóng yàn zhī sè yǐn rán

入内薄染即起,红焰之色隐然。

cǐ bù yī shí zhòng yòng

此布一时重用。

lán diàn

○蓝淀

fán lán wǔ zhǒng jiē kě wèi diàn

凡蓝五种,皆可为淀。

chá lán jí sōng lán chā gēn huó

茶蓝即菘蓝,插根活;

liǎo lán mǎ lán wú lán děng jiē sā zi shēng

蓼蓝、马蓝、吴蓝等皆撒子生。

jìn yòu chū liǎo lán xiǎo yè zhě sú míng xiàn lán zhǒng gèng jiā

近又出蓼蓝小叶者,俗名苋蓝,种更佳。

fán zhǒng chá lán fǎ dōng yuè gē huò jiāng yè piàn piàn xuē xià rù jiào zào diàn

凡种茶蓝法冬月割获,将叶片片削下,入窖造淀。

qí shēn zhǎn qù shàng xià jìn gēn liú shù cùn

其身斩去上下,近根留数寸。

xūn gàn mái cáng tǔ nèi

薰干,埋藏土内。

chūn yuè shāo jìng shān tǔ shǐ jí féi sōng rán hòu yòng zhuī chú qí chú gōu mò xiàng shēn cháng bā cùn xǔ

春月烧净山土使极肥松,然后用锥锄,(其锄勾末向身长八寸许。

cì tǔ dǎ xié yǎn chā rù yú nèi zì rán huó gēn shēng yè

)刺土打斜眼,插入于内,自然活根生叶。

qí yú lán jiē shōu zi sǎ zhǒng qí pǔ zhōng

其余蓝皆收子撒种畦圃中。

mù chūn shēng miáo liù yuè cǎi shí qī yuè yì shēn zào diàn

暮春生苗,六月采实,七月刈身造淀。

fán zào diàn yè zhě jīng duō zhě rù jiào shǎo zhě rù tǒng yǔ gāng

凡造淀,叶者茎多者入窖,少者入桶与缸。

shuǐ jìn qī rì qí zhī zì lái

水浸七日,其汁自来。

měi shuǐ jiāng yī shí xià shí huī wǔ shēng jiǎo chōng shù shí xià diàn xìn jí jié

每水浆一石下石灰五升,搅冲数十下,淀信即结。

shuǐ xìng dìng shí diàn chén yú dǐ

水性定时,淀沉于底。

jìn lái chū chǎn mǐn rén zhǒng shān jiē chá lán qí shù bèi yú zhū lán

近来出产,闽人种山皆茶蓝,其数倍于诸蓝。

shān zhōng jié ruò lǒu shū rù zhōu háng

山中结箬篓,输入舟航。

qí lüè chū fú mò shài gān zhě yuē diàn huā

其掠出浮沫晒干者曰靛花。

fán diàn rù gāng bì yòng dào huī shuǐ xiān hé měi rì shǒu zhí zhú gùn jiǎo dòng bù kě jì shù qí zuì jiā zhě yuē biāo gāng

凡靛入缸必用稻灰水先和,每日手执竹棍搅动,不可计数,其最佳者曰标缸。

hóng huā

○红花

hóng huā cháng pǔ sā zi zhǒng èr yuè chū xià zhǒng ruò tài zǎo zhǒng zhě miáo gāo chǐ xǔ jí shēng chóng rú hēi yǐ shí gēn lì bì

红花场圃撒子种,二月初下种,若太早种者,苗高尺许即生虫如黑蚁,食根立毙。

fán zhǒng de féi zhě miáo gāo èr sān chǐ

凡种地肥者,苗高二三尺。

měi lù dǎ jué fù shéng héng lán yǐ bèi kuáng fēng ǎo shé

每路打橛,缚绳横阑,以备狂风拗折。

ruò shòu de chǐ wǔ yǐ xià zhě bù bì wèi zhī

若瘦地尺五以下者,不必为之。

hóng huā rù xià jí fàng zhàn huā xià zuò qiú huì duō cì huā chū qiú shàng

红花入夏即放绽,花下作求汇多,刺花出求上。

cǎi huā zhě bì qīn chén dài lù zhāi qǔ

采花者必侵晨带露摘取。

ruò rì gāo lù gàn qí huā jí yǐ jié bì chéng shí bù kě cǎi yǐ

若日高露旰,其花即已结闭成实,不可采矣。

qí cháo yīn yǔ wú lù fàng huā jiào shǎo gàn zhāi wú fáng yǐ wú rì sè gù yě hóng huā zhú rì fàng zhàn jīng yuè nǎi jǐn

其朝阴雨无露,放花较少,旰摘无妨,以无日色故也,红花逐日放绽,经月乃尽。

rù yào yòng zhě bù bì zhì bǐng

入药用者不必制饼。

ruò rù rǎn jiā yòng zhě bì yǐ fǎ chéng bǐng rán hòu yòng zé huáng zhī jìng jìn ér zhēn hóng nǎi xiàn yě

若入染家用者,必以法成饼然后用,则黄汁净尽,而真红乃现也。

qí zi jiān yā chū yóu huò yǐ yín bó tiē shàn miàn yòng cǐ yóu yī shuā huǒ shàng zhào gàn lì chéng jīn sè

其子煎压出油,或以银箔贴扇面,用此油一刷,火上照干,立成金色。

zào hóng huā bǐng fǎ

○造红花饼法

dài lù zhāi hóng huā dǎo shú yǐ shuǐ táo bù dài jiǎo qù huáng zhī

带露摘红花,捣熟以水淘,布袋绞去黄汁。

yòu dǎo yǐ suān sù huò mǐ gān qīng

又捣以酸粟或米泔清。

yòu táo yòu jiǎo dài qù zhī yǐ qīng hāo fù yī xiǔ niē chéng báo bǐng yīn gàn shōu zhù

又淘,又绞袋去汁,以青蒿覆一宿,捏成薄饼,阴干收贮。

rǎn jiā dé fǎ wǒ zhū kǒng yáng suǒ wèi xīng hóng yě rǎn zhǐ jí lǐ yòng yì bì zǐ kuàng bù rán quán wú sè

染家得法,我朱孔扬,所谓猩红也,(染纸吉礼用,亦必紫矿,不然全无色。

fù yān zhī

○附:燕脂

yān zhī gǔ zào fǎ yǐ zǐ kuàng rǎn mián zhě wéi shàng hóng huā zhī jí shān liú huā zhī zhě cì zhī

燕脂古造法以紫矿染绵者为上,红花汁及山榴花汁者次之。

jìn jǐ níng lù dàn qǔ rǎn cán hóng huā zǐ wèi zhī zhí shén jiàn

近济宁路但取染残红花滓为之,值甚贱。

qí zǐ gàn zhě míng yuē zǐ fěn dān qīng jiā huò shōu yòng rǎn jiā zé zāo pò qì yě

其滓干者名曰紫粉,丹青家或收用,染家则糟粕弃也。

huái huā

○槐花

fán huái shù shí yú nián hòu fāng shēng huā shí

凡槐树十余年后方生花实。

huā chū shì wèi kāi zhě yuē huái ruǐ lǜ yī suǒ xū yóu hóng huā zhī chéng hóng yě

花初试未开者曰槐蕊,绿衣所需,犹红花之成红也。

qǔ zhě zhāng dù yú chóu qí xià ér chéng zhī

取者张度𥫣稠其下而承之。

yǐ shuǐ zhǔ yī fèi lù gàn niē chéng bǐng rù rǎn jiā yòng

以水煮一沸,漉干捏成饼,入染家用。

jì fàng zhī

既放之。

huā sè jiàn rù huáng shōu yòng zhě yǐ shí huī shǎo xǔ shài bàn ér cáng zhī

花色渐入黄,收用者以石灰少许晒拌而藏之。

✦ You read 上篇·彰施

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.