天工开物 · 宋应星 · Chapter 4 of 18

上篇·粹精

PinyinModern Translation
Size

sòng zǐ yuē tiān shēng wǔ gǔ yǐ yù mín měi zài qí zhōng yǒu huáng cháng zhī yì yān

宋子曰:天生五谷以育民,美在其中,有黄裳之意焉。

dào yǐ kāng wèi jiǎ mài yǐ mài fu wèi yī sù liáng shǔ jì máo yǔ yǐn rán

稻以糠为甲,麦以<麦夫>为衣,粟、粱、黍、稷毛羽隐然。

bō jīng ér zé cuì qí dào níng zhōng mì yě

播精而择粹,其道宁终秘也。

yǐn shí ér zhī wèi zhě shí bù yàn jīng

饮食而知味者,食不厌精。

chǔ jiù zhī lì wàn mín yǐ jì gài qǔ zhū xiǎo guò

杵臼之利,万民以济,盖取诸《小过》。

wèi cǐ zhě qǐ fēi rén mào ér tiān zhě zāi

为此者岂非人貌而天者哉?

gōng dào jī hé yà hé fēng chē shuǐ duì shí niǎn jiù duì shāi jiē jù tú

○攻稻(击禾轧禾风车水碓石碾臼碓筛皆具图)

fán dào yì huò zhī hòu lí gǎo qǔ lì

凡稻刈获之后,离稿取粒。

shù gǎo yú shǒu ér jī qǔ zhě bàn jù gǎo yú chǎng ér yè niú gǔn shí yǐ qǔ zhě bàn

束稿于手而击取者半,聚稿于场而曳牛滚石以取者半。

fán shù shǒu ér jī zhě shòu jī zhī wù huò yòng mù tǒng huò yòng shí bǎn

凡束手而击者,受击之物或用木桶,或用石板。

shōu huò zhī shí yǔ duō jì shǎo tián dào jiāo shī bù kě dēng chǎng zhě yǐ mù tǒng jiù tián jī qǔ

收获之时雨多霁少,田稻交湿,不可登场者,以木桶就田击取。

qíng jì dào gàn zé yòng shí bǎn shén biàn yě

晴霁稻干,则用石板甚便也。

fán fú niú yè shí gǔn yā chǎng zhōng shì rén shǒu jī qǔ zhě lì shěng sān bèi

凡服牛曳石滚压场中,视人手击取者力省三倍。

dàn zuò zhǒng zhī gǔ kǒng mó qù ké jiān jiǎn xiāo shēng jī

但作种之谷,恐磨去壳尖,减削生机。

gù nán fāng duō zhǒng zhī jiā chǎng hé duō jiè niú lì ér lái nián zuò zhǒng zhě zé níng xiàng shí bǎn jī qǔ yě

故南方多种之家,场禾多藉牛力,而来年作种者则宁向石板击取也。

fán dào zuì jiā zhě jiǔ ráng yī bǐ tǎng fēng yǔ bù shí yún zǐ shī jié zé liù ráng sì bǐ zhě róng yǒu zhī

凡稻最佳者九穰一秕,倘风雨不时,耘耔失节,则六穰四秕者容有之。

fán qù bǐ nán fāng jǐn yòng fēng chē shàn qù

凡去秕,南方尽用风车扇去;

běi fāng dào shǎo yòng yáng fǎ jí yǐ yáng mài shǔ zhě yáng dào gài bù ruò fēng chē zhī biàn yě

北方稻少,用扬法,即以扬麦、黍者扬稻,盖不若风车之便也。

fán dào qù ké yòng lóng qù mó yòng chōng yòng niǎn

凡稻去壳用砻,去膜用舂、用碾。

rán shuǐ duì zhǔ chōng zé jiān bìng lóng gōng

然水碓主舂,则兼并砻功。

zào gàn zhī gǔ rù niǎn yì shěng lóng yě

燥干之谷入碾亦省砻也。

fán lóng yǒu èr zhǒng yī yòng mù wèi zhī jié mù chǐ xǔ zhì duō yòng sōng

凡砻有二种:一用木为之,截木尺许,(质多用松。

zhuó hé chéng dà mó xíng liǎng shàn jiē záo zòng xié chǐ xià hé zhí chuān guàn shàng hé kōng zhōng shòu gǔ

)斫合成大磨形,两扇皆凿纵斜齿,下合植┺穿贯上合,空中受谷。

mù lóng gōng mǐ èr qiān yú shí qí shēn nǎi jǐn

木砻攻米二千余石,其身乃尽。

fán mù lóng gǔ bù shèn zào zhě rù lóng yì bù suì gù rù gòng jūn guó cáo chǔ qiān wàn jiē chū cǐ zhōng yě

凡木砻,谷不甚燥者入砻亦不碎,故入贡军国漕储千万,皆出此中也。

yī tǔ lóng xī zhú kuāng wéi chéng quān shí jié jìng huáng tǔ yú nèi shàng xià liǎng miàn gè qiàn zhú chǐ

一土砻析竹匡围成圈,实洁净黄土于内,上下两面各嵌竹齿。

shàng hé kōng shòu gǔ qí liàng bèi yú mù lóng

上合ド空受谷,其量倍于木砻。

gǔ shāo zī shī zhě rù qí zhōng jí suì duàn

谷稍滋湿者入其中即碎断。

tǔ lóng gōng mǐ èr bǎi shí qí shēn nǎi xiǔ

土砻攻米二百石,其身乃朽。

fán mù lóng bì yòng jiàn fū tǔ lóng jí chán fù ruò zǐ kě shèng qí rèn

凡木砻必用健夫,土砻即孱妇弱子可胜其任。

shù mín yōng sūn jiē chū cǐ zhōng yě

庶民饔飧皆出此中也。

fán jì lóng zé fēng shàn yǐ qù kāng bǐ qīng rù shāi zhōng tuán zhuàn

凡既砻,则风扇以去糠秕,倾入筛中团转。

gǔ wèi pōu pò zhě fú chū shāi miàn chóng fù rù lóng

谷未剖破者浮出筛面,重复入砻。

fán shāi dà zhě wéi wǔ chǐ xiǎo zhě bàn zhī

凡筛大者围五尺,小者半之。

dà zhě qí zhōng xīn yǎn lóng ér qǐ jiàn fū lì yòng

大者其中心偃隆而起,健夫利用。

xiǎo zhě xián gāo èr cùn qí zhōng píng wā fù zǐ suǒ xū yě

小者弦高二寸,其中平洼,妇子所需也。

fán dào mǐ jì shāi zhī hòu rù jiù ér chōng jiù yì liǎng zhǒng

凡稻米既筛之后,入臼而舂,臼亦两种。

bā kǒu yǐ shàng zhī jiā kū dì zàng shí jiù qí shàng jiù liàng dà zhě róng wǔ dǒu xiǎo zhě bàn zhī

八口以上之家堀地藏石臼其上,臼量大者容五斗,小者半之。

héng mù chuān chā duì tóu duì zuǐ yě tiě wèi zhī yòng cù zǐ hé shàng

横木穿插碓头,(碓嘴冶铁为之,用醋滓合上。

zú tà qí mò ér chōng zhī

)足踏其末而舂之。

bù jí zé cū tài guò zé fěn jīng liáng cóng cǐ chū yān

不及则粗,太过则粉,精粮从此出焉。

chén chuī wú duō zhě duàn mù wèi shǒu chǔ qí jiù huò mù huò shí yǐ shòu chōng yě

晨炊无多者,断木为手杵,其臼或木或石以受舂也。

jì chōng yǐ hòu pí mó chéng fěn míng yuē xì kāng yǐ gōng quǎn shǐ zhī huàn

既舂以后,皮膜成粉,名曰细糠,以供犬豕之豢。

huāng qiàn zhī suì rén yì kě shí yě

荒歉之岁,人亦可食也。

xì kāng suí fēng shàn bō yáng fēn qù zé mó chén jìng jìn ér cuì jīng jiàn yǐ

细糠随风扇播扬分去,则膜尘净尽而粹精见矣。

fán shuǐ duì shān guó zhī rén jū hé bīn zhě zhī suǒ wéi yě

凡水碓,山国之人居河滨者之所为也。

gōng dào zhī fǎ shěng rén lì shí bèi rén lè wèi zhī

攻稻之法省人力十倍,人乐为之。

yǐn shuǐ chéng gōng jí tǒng chē guàn tián tóng yī zhì dù yě

引水成功,即筒车灌田同一制度也。

shè jiù duō guǎ bù yī

设臼多寡不一。

zhí liú shuǐ shǎo ér de zhǎi zhě huò liǎng sān jiù

值流水少而地窄者,或两三臼。

liú shuǐ hóng ér dì shì kuān zhě jí bìng liè shí jiù wú yōu yě

流水洪而地室宽者,即并列十臼无忧也。

jiāng nán xìn jùn shuǐ duì zhī fǎ qiǎo jué

江南信郡水碓之法巧绝。

gài shuǐ duì suǒ chóu zhě mái jiù zhī de bēi zé hóng liáo wéi huàn gāo zé chéng liú bù jí

盖水碓所愁者,埋臼之地卑则洪潦为患,高则承流不及。

xìn jùn zào fǎ jí yǐ yī zhōu wéi dì jué zhuāng wéi zhī

信郡造法即以一舟为地,橛桩维之。

zhù tǔ zhōu zhōng xiàn jiù yú qí shàng zhōng liú wēi yàn shí liáng ér duì yǐ zào chéng bù fán mù yōng pō zhī lì yě

筑土舟中,陷臼于其上,中流微堰石梁,而碓已造成,不烦木壅坡之力也。

yòu yǒu yī jǔ ér sān yòng zhě jī shuǐ zhuàn lún tóu yī jié zhuàn mò chéng miàn èr jié yùn duì chéng mǐ sān jié yǐn shuǐ guàn yú dào tián cǐ xīn jì wú yí zhě zhī suǒ wéi yě

又有一举而三用者,激水转轮头,一节转磨成面,二节运碓成米,三节引水灌于稻田,此心计无遗者之所为也。

fán hé bīn shuǐ duì zhī guó yǒu lǎo sǐ bú jiàn lóng zhě qù kāng qù mó jiē yǐ jiù xiāng zhōng shǐ wéi fēng shāi zhī fǎ zé wú bù tóng yě

凡河滨水碓之国,有老死不见砻者,去糠去膜皆以臼相终始,惟风筛之法则无不同也。

fán qì shí wèi zhī chéng jiè zhuàn lún jiē yòng shí

凡砌石为之,承藉、转轮皆用石。

niú dú mǎ jū wéi rén suǒ shǐ gài yī niú zhī lì rì kě de wǔ rén

牛犊、马驹惟人所使,盖一牛之力日可得五人。

dàn rù qí zhōng zhě bì jí zào zhī gǔ shāo rùn zé suì duàn yě

但入其中者,必极燥之谷,稍润则碎断也。

gōng mài mó luō jù tú

○攻麦 ( 磨罗具图)

fán xiǎo mài qí zhì wèi miàn

凡小麦其质为面。

gài jīng zhī zhì zhě dào zhōng zài chōng zhī mǐ

盖精之至者,稻中再舂之米;

cuì zhī zhì zhě mài zhōng zhòng luó zhī miàn yě

粹之至者,麦中重罗之面也。

xiǎo mài shōu huò shí shù gǎo jī qǔ rú jī dào fǎ

小麦收获时,束稿击取如击稻法。

qí qù bǐ fǎ běi tǔ yòng gài fēng shàn liú chuán wèi biàn shuài tǔ yě

其去秕法北土用,盖风扇流传未遍率土也。

fán bù zài yǔ xià bì dài fēng zhì ér hòu wèi zhī

凡不在宇下,必待风至而后为之。

fēng bù zhì yǔ bù shōu jiē bù kě wèi yě

风不至,雨不收,皆不可为也。

fán xiǎo mài jì zhī hòu yǐ shuǐ táo xǐ chén gòu jìng jìn yòu fù shài gān rán hòu rù mó

凡小麦既之后,以水淘洗尘垢净尽,又复晒干,然后入磨。

fán xiǎo mài yǒu zǐ huáng èr zhǒng zǐ shèng yú huáng

凡小麦有紫、黄二种,紫胜于黄。

fán jiā zhě měi shí de miàn yī bǎi èr shí jīn liè zhě sǔn sān fēn zhī yī yě

凡佳者每石得面一百二十斤,劣者损三分之一也。

fán mó dà xiǎo wú dìng xíng dà zhě yòng féi jiàn lì niú yè zhuǎn qí niú yè mó shí yòng tóng ké yǎn móu bù rán zé xuàn yūn

凡磨大小无定形,大者用肥健力牛曳转,其牛曳磨时用桐壳掩眸,不然则眩晕。

qí fù xì tǒng yǐ shèng yí bù rán zé huì yě

其腹系桶以盛遗,不然则秽也。

cì zhě yòng lǘ mó jīn liǎng shāo qīng

次者用驴磨,斤两稍轻。

yòu cì xiǎo mó zé zhǐ yòng rén tuī āi zhě

又次小磨,则止用人推挨者。

fán lì niú yī rì gōng mài èr shí lǘ bàn zhī

凡力牛一日攻麦二石,驴半之。

rén zé qiáng zhě gōng sān dòu ruò zhě bàn zhī

人则强者攻三斗,弱者半之。

ruò shuǐ mó zhī fǎ qí xiáng yǐ zài gōng dào shuǐ duì zhōng zhì dù xiāng tóng qí biàn lì yòu sān bèi yú niú dú yě

若水磨之法,其详已载《攻稻》“水碓”中,制度相同,其便利又三倍于牛犊也。

fán niú mǎ yǔ shuǐ mó jiē xuán dài mó shàng shàng kuān xià zhǎi

凡牛、马与水磨,皆悬袋磨上,上宽下窄。

zhù mài shù dòu yú zhōng liū rù mó yǎn

贮麦数斗于中,溜入磨眼。

rén lì suǒ āi zé bù bì yě

人力所挨则不必也。

fán mó shí yǒu liǎng zhǒng miàn pǐn yóu shí ér fēn

凡磨石有两种,面品由石而分。

jiāng nán shǎo cuì bái shàng miàn zhě yǐ shí huái shā zǐ xiāng mó fā shāo zé qí mài fu bìng pò gù hēi cān hé miàn zhōng wú cóng luō qù yě

江南少粹白上面者,以石怀沙滓,相磨发烧,则其<麦夫>并破,故黑参和面中,无从罗去也。

jiāng běi shí xìng lěng nì ér chǎn yú chí jùn zhī jiǔ huà shān zhě měi gèng shén

江北石性冷腻,而产于池郡之九华山者美更甚。

yǐ cǐ shí zhì mó shí bù fā shāo qí mài fu yā zhì biǎn bǐ zhī jí bù pò zé hēi cī yī háo bù rù ér miàn chéng zhì bái yě

以此石制磨,石不发烧,其<麦夫>压至扁秕之极不破,则黑疵一毫不入,而面成至白也。

fán jiāng nán mó èr shí rì jí duàn chǐ jiāng běi zhě jīng bàn zǎi fāng duàn

凡江南磨二十日即断齿,江北者经半载方断。

nán mó pò mài fu de miàn bǎi jīn běi mó zhǐ de bā shí jīn gù shàng miàn zhī zhí zēng shí zhī èr rán miàn jué lì xiǎo fěn jiē cóng bǐ mó chū zé héng shù yǐ zú de zhí gēng duō yān

南磨破<麦夫>得面百斤,北磨只得八十斤,故上面之值增十之二,然面<角力>、小粉皆从彼磨出,则衡数已足,得值更多焉。

fán mài jīng mó zhī hòu jǐ fān rù luō qín zhě bù yàn chóng fù

凡麦经磨之后,几番入罗,勤者不厌重复。

luō kuāng zhī dǐ yòng sī zhī luó dì juàn wèi zhī

罗匡之底用丝织罗地绢为之。

hú sī suǒ zhī zhě luō miàn qiān dàn bù sǔn ruò tā fāng huáng sī suǒ wéi jīng bǎi shí ér yǐ xiǔ yě

湖丝所织者,罗面千石不损,若他方黄丝所为,经百石而已朽也。

fán miàn jì chéng hòu hán tiān kě jīng sān yuè chūn xià bù chū èr shí rì zé yù huài

凡面既成后,寒天可经三月,春夏不出二十日则郁坏。

wèi shí shì kǒu guì jí shí yě

为食适口,贵及时也。

fán dà mài zé jiù chōng qù mó chuī fàn ér shí wèi fěn zhě shí wú yī yān

凡大麦则就舂去膜,炊饭而食,为粉者十无一焉。

qiáo mài zé wēi jiā chōng chǔ qù yī rán hòu huò chōng huò mó yǐ chéng fěn ér hòu shí zhī

荞麦则微加舂杵去衣,然后或舂或磨以成粉而后食之。

gài cǐ lèi zhī shì xiǎo mài jīng cū guì jiàn dà jìng tíng yě

盖此类之视小麦,精粗贵贱大径庭也。

gōng shǔ jì sù liáng má shū xiǎo niǎn jiā jù tú

○攻黍稷粟粱麻菽 (小碾枷具图)

fán gōng zhì xiǎo mǐ yáng de qí shí chōng de qí jīng mó de qí cuì

凡攻治小米,扬得其实,舂得其精,磨得其粹。

fēng yáng chē shàn ér wài bǒ fǎ shēng yān

风扬、车扇而外,簸法生焉。

qí fǎ miè zhī wèi yuán pán pù mǐ qí zhōng jǐ yún yáng bō

其法篾织为圆盘,铺米其中,挤匀扬播。

qīng zhě jū qián bǒ qì dì xià

轻者居前,簸弃地下;

zhòng zhě zài hòu jiā shí cún yān

重者在后,嘉实存焉。

fán xiǎo mǐ chōng mó yáng bō zhì qì yǐ xiáng dào mài zhī zhōng

凡小米舂、磨、扬、播制器,已详《稻》、《麦》之中。

wéi xiǎo niǎn yī zhì zài dào mài zhī wài

唯小碾一制在《稻》、《麦》之外。

běi fāng gōng xiǎo mǐ zhě jiā zhì shí dūn zhōng gāo biān xià biān yán bù kāi cáo

北方攻小米者,家置石墩,中高边下,边沿不开槽。

pù mǐ dūn shàng fù zǐ liǎng rén xiāng xiàng jiē shǒu ér niǎn zhī

铺米墩上,妇子两人相向,接手而碾之。

qí niǎn shí tú zhǎng rú niú gǎn shí ér liǎng tóu chā mù bǐng

其碾石图长如牛赶石,而两头插木柄。

mǐ duò biān shí suí shǒu yǐ xiǎo sǎo shàng

米堕边时随手以小扫上。

jiā yǒu cǐ jù chǔ jiù jìng xuán yě

家有此具,杵臼竟悬也。

fán hú má yì huò yú liè rì zhōng shài gān shù wèi xiǎo bǎ liǎng shǒu zhí bǎ xiāng jī

凡胡麻刈获,于烈日中晒干,束为小把,两手执把相击。

má lì zhàn luò chéng jiè yǐ diàn xí yě

麻粒绽落,承借以簟席也。

fán má shāi yǔ mǐ shāi xiǎo zhě tóng xíng ér mù mì wǔ bèi

凡麻筛与米筛小者同形,而目密五倍。

má cóng mù zhōng luò yè cán jiǎo xiè jiē fú shāi shàng ér qì zhī

麻从目中落,叶残角屑皆浮筛上而弃之。

fán dòu shū yì huò shǎo zhě yòng jiā duō ér shěng lì zhě réng pù chǎng liè rì shài gān niú yè shí gǎn ér yā luò zhī

凡豆菽刈获,少者用枷,多而省力者仍铺场,烈日晒干,牛曳石赶而压落之。

fán dǎ dòu jiā zhú mù gān wèi bǐng qí duān zhuī yuán yǎn shuān mù yī tiáo cháng sān chǐ xǔ pù dòu yú chǎng zhí bǐng ér jī zhī

凡打豆枷,竹木竿为柄,其端锥圆眼,拴木一条长三尺许,铺豆于场,执柄而击之。

fán dòu jī zhī hòu yòng fēng shàn yáng qù jiá yè shāi yǐ jì zhī jiā shí sǎ rán rù bǐng yǐ

凡豆击之后,用风扇扬去荚叶,筛以继之,嘉实洒然入禀矣。

shì gù chōng mó bù jí má niǎn bù jí shū yě

是故舂磨不及麻,碾不及菽也。

✦ You read 上篇·粹精

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.