sòng zǐ yuē tiān yǒu wǔ qì shì shēng wǔ wèi
宋子曰:天有五气,是生五味。
rùn xià zuò xián wáng fǎng jī zǐ ér shǒu wén qí yì yān
润下作咸,王访箕子而首闻其义焉。
kǒu zhī yú wèi yě xīn suān gān kǔ jīng nián jué yī wú yàng
口之于味也,辛酸甘苦经年绝一无恙。
dú shí yán jìn jiè xún rì zé fù jī shèng pǐ juàn dài yān rán
独食盐禁戒旬日,则缚鸡胜匹倦怠恹然。
qǐ fēi tiān yī shēng shuǐ ér cǐ wèi wéi shēng rén shēng qì zhī yuán zāi
岂非“天一生水”,而此味为生人生气之源哉?
sì hǎi zhī zhōng wǔ fú ér wài wèi shū wèi gǔ jiē yǒu jì miè zhī xiāng ér chì lǔ zé qiǎo shēng yǐ dài
四海之中,五服而外,为蔬为谷,皆有寂灭之乡,而斥卤则巧生以待。
shú zhī qí suǒ yǐ rán
孰知其所已然。
yán chǎn
○盐产
fán yán chǎn zuì bù yī hǎi chí jǐng tǔ yá shā shí lüè fēn liù zhǒng ér dōng yí shù yè xī róng guāng míng bù yǔ yān
凡盐产最不一,海、池、井、土、崖、砂石,略分六种,而东夷树叶,西戎光明不与焉。
chì xiàn zhī nèi hǎi xī jū shí zhī bā ér qí èr wèi jǐng chí tǔ jiǎn
赤县之内,海卤居十之八,而其二为井、池、土碱。
huò jiǎ rén lì huò yóu tiān zào
或假人力,或由天造。
zǒng zhī yī jīng zhōu chē qióng jiǒng zé zào wù yìng fù chū yān
总之,一经舟车穷窘,则造物应付出焉。
hǎi shuǐ yán
○海水盐
fán hǎi shuǐ zì jù xián zhì hǎi bīn de gāo zhě míng cháo dūn xià zhě míng cǎo dàng de jiē chǎn yán
凡海水自具咸质,海滨地高者名潮墩,下者名草荡,地皆产盐。
tóng yī hǎi xī chuán shén ér qǔ fǎ zé yì
同一海卤传神,而取法则异。
yī fǎ gāo yàn de cháo bō bù méi zhě de kě zhǒng yán
一法高堰地,潮波不没者,地可种盐。
zhǒng hù gè yǒu qū huà jīng jiè bù xiāng qīn yuè
种户各有区画经界,不相侵越。
dù jí cháo wú yǔ zé jīn rì guǎng bù dào mài gǎo huī jí lú máo huī cùn xǔ yú dì shàng yā shǐ píng yún
度诘朝无雨,则今日广布稻麦稿灰及芦茅灰寸许于地上,压使平匀。
míng chén lù qì chōng téng zé qí xià yán máo bó fā rì zhōng qíng jì huī yán yī bìng sǎo qǐ lín jiān
明晨露气冲腾,则其下盐茅勃发,日中晴霁,灰、盐一并扫起淋煎。
yī fǎ cháo bō qiǎn bèi de bù yòng huī yā
一法潮波浅被地,不用灰压。
hòu cháo yī guò míng rì tiān qíng bàn rì shài chū yán shuāng jí qū sǎo qǐ jiān liàn
候潮一过,明日天晴,半日晒出盐霜,疾趋扫起煎炼。
yī fǎ bī hǎi cháo shēn de xiān jué shēn kēng héng jià zhú mù shàng pù xí wěi yòu pù shā yú wěi xí shàng
一法逼海潮深地,先掘深坑,横架竹木,上铺席苇,又铺沙于苇席上。
sì cháo miè dǐng chōng guò lǔ qì yóu shā shèn xià kēng zhōng chè qù shā wěi yǐ dēng zhú zhī lǔ qì chōng dēng jí miè qǔ lǔ shuǐ jiān liàn
俟潮灭顶冲过,卤气由沙渗下坑中,撤去沙、苇,以灯烛之,卤气冲灯即灭,取卤水煎炼。
zǒng zhī gōng zài qíng jì ruò yín yǔ lián xún zé wèi zhī yán huāng
总之功在晴霁,若淫雨连旬,则谓之盐荒。
yòu huái chǎng dì miàn yǒu rì shài zì rán shēng shuāng rú mǎ yá zhě wèi zhī dà shài yán
又淮场地面有日晒自然生霜如马牙者,谓之大晒盐。
bù yóu jiān liàn sǎo qǐ jí shí
不由煎炼,扫起即食。
hǎi shuǐ shùn fēng piāo lái duàn cǎo gōu qǔ jiān liàn míng péng yán
海水顺风飘来断草,勾取煎炼名蓬盐。
fán lín jiān fǎ jué kēng èr gè yī qiǎn yī shēn
凡淋煎法,掘坑二个,一浅一深。
qiǎn zhě chǐ xǔ yǐ zhú mù jià lú xí yú shàng jiāng sǎo lái yán liào bù lùn yǒu huī wú huī lín fǎ jiē tóng pù yú xí shàng
浅者尺许,以竹木架芦席于上,将扫来盐料(不论有灰无灰,淋法皆同)铺于席上。
sì wéi lóng qǐ zuò yī dī dāng xíng zhōng yǐ hǎi shuǐ guàn lín shèn xià qiǎn kēng zhōng
四围隆起作一堤当形,中以海水灌淋,渗下浅坑中。
shēn zhě shēn qī bā chǐ shòu qiǎn kēng suǒ lín zhī zhī rán hòu rù guō jiān liàn
深者深七八尺,受浅坑所淋之汁,然后入锅煎炼。
fán jiān yán guō gǔ wèi zhī láo pén yì yǒu liǎng zhǒng zhì dù
凡煎盐锅古谓之牢盆,亦有两种制度。
qí pén zhōu kuò shù zhàng jìng yì zhàng xǔ
其盆周阔数丈,径亦丈许。
yòng tiě zhě yǐ tiě dǎ chéng yè piàn tiě dīng shuān hé qí dǐ píng rú yú qí sì zhōu gāo chǐ èr cùn qí hé fèng chù yī yǐ lǔ zhī jié sāi yǒng wú xì lòu
用铁者以铁打成叶片,铁钉栓合,其底平如盂,其四周高尺二寸,其合缝处一以卤汁结塞,永无隙漏。
qí xià liè zào rán xīn duō zhě shí èr sān yǎn shǎo zhě qī bā yǎn gòng jiān cǐ pán
其下列灶燃薪,多者十二三眼,少者七八眼,共煎此盘。
nán hǎi yǒu biān zhú wèi zhě jiāng zhú biān chéng kuò zhàng shēn chǐ hu yǐ shèn huī fù yú fǔ bèi
南海有编竹为者,将竹编成阔丈深尺,糊以蜃灰,附于釜背。
huǒ rán fǔ dǐ gǔn fèi yán jí chéng yán
火燃釜底,滚沸延及成盐。
yì míng yán pén rán bù ruò tiě yè xiāng chéng zhī biàn yě
亦名盐盆,然不若铁叶镶成之便也。
fán jiān xī wèi jí níng jié jiāng zào jiǎo zhuī suì hé sù mǐ kāng èr wèi xī fèi zhī shí tóu rù qí zhōng jiǎo huo yán jí qǐng kè jié chéng
凡煎卤未即凝结,将皂角椎碎,和粟米糠二味,卤沸之时投入其中搅和,盐即顷刻结成。
gài zào jiǎo jié yán yóu shí gāo zhī jié fǔ yě
盖皂角结盐犹石膏之结腐也。
fán yán huái yáng cháng zhě zhì zhòng ér hēi
凡盐淮扬场者,质重而黑。
qí tā zhì qīng ér bái
其他质轻而白。
yǐ liàng jiào zhī
以量较之。
huái chǎng zhě yī shēng zhòng shí liǎng zé guǎng zhè zhǎng lú zhě zhǐ zhòng liù qī liǎng
淮场者一升重十两,则广、浙、长芦者只重六七两。
fán péng cǎo yán bù kě cháng qī huò shù nián yī zhì huò yī yuè shù zhì
凡蓬草盐不可常期,或数年一至,或一月数至。
fán yán jiàn shuǐ jí huà jiàn fēng jí xī jiàn huǒ yù jiān
凡盐见水即化,见风即卤,见火愈坚。
fán shōu cáng bù bì yòng cāng lǐn yán xìng wèi fēng bù wèi shī dì xià dié gǎo sān cùn rèn cóng bēi shī wú shāng
凡收藏不必用仓廪,盐性畏风不畏湿,地下叠稿三寸,任从卑湿无伤。
zhōu zāo yǐ tǔ zhuān ní xì shàng gài máo cǎo chǐ xǔ bǎi nián rú gù yě
周遭以土砖泥隙,上盖茅草尺许,百年如故也。
chí yán
○池盐
fán chí yán yǔ nèi yǒu èr yī chū níng xià gōng shí biān zhèn
凡池盐,宇内有二,一出宁夏,供食边镇;
yī chū shān xī jiě chí gōng jìn yù zhū jùn xiàn
一出山西解池,供晋、豫诸郡县。
jiě chí jiè ān yì yī shì lín jìn zhī jiān qí chí wài yǒu chéng dié zhōu zāo jìn yù
解池界安邑、猗氏、临晋之间,其池外有城堞,周遭禁御。
chí shuǐ shēn jù chù qí sè lǜ chén
池水深聚处,其色绿沉。
tǔ rén zhǒng yán zhě chí bàng gēng dì wèi qí lǒng yǐn qīng shuǐ rù suǒ gēng qí zhōng jì zhuó shuǐ cān rù jí yū diàn yán mài
土人种盐者池傍耕地为畦陇,引清水入所耕畦中,忌浊水,参入即淤淀盐脉。
fán yǐn shuǐ zhǒng yán chūn jiān jí wéi zhī jiǔ zé shuǐ chéng chì sè
凡引水种盐,春间即为之,久则水成赤色。
dài xià qiū zhī jiāo nán fēng dà qǐ zé yī xiāo jié chéng míng yuē kē yán jí gǔ zhì suǒ wèi dà yán yě
待夏秋之交,南风大起,则一宵结成,名曰颗盐,即古志所谓大盐也。
yǐ hǎi shuǐ jiān zhě xì suì ér cǐ chéng lì kē gù de dà míng
以海水煎者细碎,而此成粒颗,故得大名。
qí yán níng jié zhī hòu sǎo qǐ jí chéng shí wèi
其盐凝结之后,扫起即成食味。
zhǒng yán zhī rén
种盐之人。
jī sǎo yī shí jiāo guān de qián shù shí wén ér yǐ
积扫一石交官,得钱数十文而已。
qí hǎi fēng shēn zhōu yǐn hǎi shuǐ rù chí shài chéng zhě níng jié zhī shí sǎo shí bù jiā rén lì yǔ xiè yán tóng
其海丰、深州引海水入池晒成者,凝结之时扫食不加人力,与解盐同。
dàn chéng yán shí rì yǔ bù jiè nán fēng zé dà yì yě
但成盐时日,与不藉南风则大异也。
jǐng yán
○井盐
fán diān shǔ liǎng shěng yuǎn lí hǎi bīn zhōu chē jiān tōng xíng shì gāo shàng qí xián mài jí yùn cáng dì zhōng
凡滇、蜀两省远离海滨,舟车艰通,形势高上,其咸脉即韫藏地中。
fán shǔ zhōng shí shān qù hé bù yuǎn zhě duō kě zào jǐng qǔ yán
凡蜀中石山去河不远者,多可造井取盐。
yán jǐng zhōu wéi bù guò shù cùn qí shàng kǒu yī xiǎo yú fù zhī yǒu yú shēn bì shí zhàng yǐ wài nǎi de xī xìng gù zào jǐng gōng fèi shén nán
盐井周围不过数寸,其上口一小盂覆之有余,深必十丈以外乃得卤性,故造井功费甚难。
qí qì yě tiě zhuī rú duì zuǐ xíng qí jiān shǐ jí gāng lì xiàng shí shān chōng záo chéng kǒng
其器冶铁锥,如碓嘴形,其尖使极刚利,向石山舂凿成孔。
qí shēn pò zhú chán shéng jiā xuán cǐ zhuī
其身破竹缠绳,夹悬此锥。
měi chōng shēn rù shù chǐ zé yòu yǐ zhú jiē qí shēn shǐ yǐn ér zhǎng
每舂深入数尺,则又以竹接其身使引而长。
chū rù zhàng xǔ huò yǐ zú tà zhuī shāo rú chōng mǐ xíng
初入丈许,或以足踏锥梢,如舂米形。
tài shēn zé yòng shǒu pěng chí dùn xià
太深则用手捧持顿下。
suǒ chōng shí chéng suì fěn suí yǐ zhǎng zhú jiē yǐn xuán tiě zhǎn wā zhī ér shàng
所舂石成碎粉,随以长竹接引,悬铁盏挖之而上。
dà dǐ shēn zhě bàn zǎi qiǎn zhě yuè yú nǎi dé yī jǐng chéng jiù
大抵深者半载,浅者月余,乃得一井成就。
gài jǐng zhōng kōng kuò zé xī qǐ yóu sàn bù kè jié yán gù yě
盖井中空阔,则卤乞游散,不克结盐故也。
jǐng jí quán hòu zé měi zhú zhǎng zhàng zhě záo jìng qí zhōng jié liú dǐ bù qù
井及泉后,择美竹长丈者,凿净其中节,留底不去。
qí hóu xià ān xiāo xī xī shuǐ rù tǒng yòng cháng xì zhú chén xià qí zhōng shuǐ mǎn
其喉下安消息,吸水入筒,用长ㄌ系竹沉下,其中水满。
jǐng shàng xuán jié gāo lù lu zhū jù zhì pán jià niú
井上悬桔槔、辘轳诸具,制盘驾牛。
niú yè pán zhuǎn lù lu jiǎo jí shuǐ ér shàng
牛曳盘转,辘轳绞ㄌ,汲水而上。
rù yú fǔ zhōng jiān liàn zhǐ yòng zhōng fǔ bù yòng láo pén
入于釜中煎炼,(只用中釜,不用牢盆。
qǐng kè jié yán sè chéng zhì bái
)顷刻结盐,色成至白。
xi chuān yǒu huǒ jǐng shì qí shén
西川有火井,事奇甚。
qí jǐng jū rán lěng shuǐ jué wú huǒ qì dàn yǐ zhǎng zhú pōu kāi qù jié hé fèng qī bù yī tóu chā rù jǐng dǐ qí shàng qū jiē yǐ kǒu jǐn duì fǔ qí zhù lǔ shuǐ fǔ zhōng
其井居然冷水,绝无火气,但以长竹剖开去节合缝漆布,一头插入井底,其上曲接,以口紧对釜脐,注卤水釜中。
zhī jiàn huǒ yì hōng hōng shuǐ jí gǔn fèi
只见火意烘烘,水即滚沸。
qǐ zhú ér shì zhī jué wú bàn diǎn jiāo yán yì
启竹而视之,绝无半点焦炎意。
wèi jiàn huǒ xíng ér yòng huǒ shén cǐ shì jiān dà qí shì yě fán chuān diān yán jǐng táo kè yǎn gài zhì yì bù kě qióng jié
未见火形而用火神,此世间大奇事也,凡川、滇盐井逃课掩盖至易,不可穷诘。
mò yán
○末盐
fán de jiǎn jiān yán chú bīng zhōu mò yán wài zhǎng lú fēn sī dì tǔ rén yì yǒu guā xiāo jiān chéng zhě dài zá hēi sè wèi bù shèn jiā
凡地碱煎盐,除并州末盐外,长芦分司地土人,亦有刮削煎成者,带杂黑色,味不甚佳。
yá yán
○崖盐
fán xī shěng jiē fèng děng zhōu yì hǎi jǐng jiāo qióng
凡西省阶、凤等州邑,海井交穷。
qí yán xué zì shēng yán sè rú hóng tǔ zì rén guā qǔ bù jiǎ jiān liàn
其岩穴自生盐,色如红土,恣人刮取,不假煎炼。