夜航船 · 张岱 · Chapter 3 of 131

天文部·日月

PinyinModern Translation
Size

dōng yú rì chū zhī de

东隅,日出之地;

sāng yú rì rù zhī de

桑榆,日入之地。

rì fú fú sāng wèi zhī jí shí

日拂扶桑,谓之及时。

rì jīng xì liǔ wèi zhī guò shí

日经细柳,谓之过时。

lóng shǐ lóng

龙<豕龙>

tiān wén zhì rì yuè huì yú lóng shǐ lóng wěi

《天文志》:日月会于龙<豕龙>尾。

shǐ lóng yīn dòu

<豕龙>音斗。

guǎng yǎ rì chū chū wèi xù rì xīn yuē xī rì wēn yuē xù

《广雅》:日初出为旭,日昕曰晞,日温曰煦;

rì zài wǔ yuē tíng wǔ zài wèi yuē diè rì wǎn yuē gàn rì jiāng luò yuē bū

日在午曰亭午,在未曰昳,日晚曰旰,日将落曰晡。

tiān guān shū yuē rì yuè báo shí rì yuè zhī jiāo

《天官书》曰:日月薄蚀,日月之交。

yuè xíng huáng dào ér rì wèi yǎn zé rì shí shì yuē yīn shèng yáng qí biàn zhòng

月行黄道,而日为掩,则日食,是曰阴胜阳,其变重。

yuè xíng zài wàng yǔ rì chōng yuè rù yú àn zhī nèi zé yuè shí shì yuē yáng shèng yīn qí biàn qīng

月行在望,与日冲,月入于暗之内,则月食,是曰阳胜阴,其变轻。

shèng rén fú yáng ér zūn jūn yuē rì jūn dào yě

圣人扶阳而尊君曰:“日,君道也。

yú qí shí jǐn shū ér bèi jiè zhī rì shí wèi shī dé yuè shí wèi shī xíng

”于其食,谨书而备戒之,日食为失德,月食为失刑。

rì luò jiǔ wū

日落九乌

wū zuì nán shè

乌最难射。

yī rì ér luò jiǔ wū yán yì zhī shàn shè yě

一日而落九乌,言羿之善射也。

hòu yǐ wéi yì shè luò jiǔ rì fēi shì

后以为羿射落九日,非是。

xiàng rì qǔ huǒ

向日取火

yáng suì yǐ tóng wèi zhī xíng rú jìng xiàng rì zé huǒ shēng yǐ ài chéng zhī zé de huǒ

阳燧以铜为之,形如镜,向日则火生,以艾承之则得火。

kuā fù zhuī rì

夸父追日

liè zǐ kuā fù bù liàng lì yù zhuī rì yǐng zhú zhī yú yáng gǔ zhī jì kě yù de yǐn

《列子》:夸父不量力,欲追日影,逐之于旸谷之际,渴欲得饮。

fù hé yǐn bù zú jiāng běi zǒu dà zé zhōng dào kě ér sǐ

赴河饮不足,将北走大泽中,道渴而死。

lǔ gē fǎn rì

鲁戈返日

lǔ yáng gōng yǔ hán gòu zhàn zhàn hān rì mù yuán gē huī zhī rì fǎn sān shè

鲁阳公与韩构战,战酣日暮,援戈挥之,日返三舍。

yòu yú gōng yǔ xià zhàn rì yù luò yǐ jiàn zhǐ rì rì fǎn bù là

又,虞公与夏战,日欲落,以剑指日,日返不落。

bái hóng guàn rì

白虹贯日

xíng kē rù qín cì qín huáng yān tài zǐ dān sòng zhī yì shuǐ shàng jīng chéng gé tiān bái hóng guàn rì

刑轲入秦刺秦皇,燕太子丹送之易水上,精诚格天,白虹贯日。

tián fū xiàn pù

田夫献曝

liè zǐ sòng guó yǒu tián fū pù rì ér bèi nuǎn gù wèi qí qī yuē fù rì zhī xuān rén mò zhī qí měi zhě yǐ xiàn wú jūn bì yǒu zhòng shǎng

《列子》:宋国有田夫曝日而背暖,顾谓其妻曰:“负日之暄,人莫知其美者,以献吾君,必有重赏。

rén jiē xiào zhī

”人皆笑之。

bái jū guò xì

白驹过隙

wèi bào chuán rén shēng yì lǎo rú bái jū guò xì

《魏豹传》:人生易老,如白驹过隙。

bái jū rì yǐng yě

白驹,日影也。

huáng mián ǎo

黄绵袄

dōng yuè zhī rì yǒu huáng mián ǎo zhī chēng

冬月之日,有“黄绵袄”之称。

báo shí yuè ròu tiǎo

薄蚀(月肉)脁

báo wú guāng yě

薄,无光也。

shí kuī quē yě

蚀,亏缺也。

shuò jiàn dōng fāng yuē yuè ròu huì jiàn xī fāng yuē tiǎo

朔见东方曰(月肉),晦见西方曰脁。

yīn ròu

(音肉。

yīn tiāo

音挑。

fěi wèi chéng míng pò shǐ chéng pò

胐未成明,魄始成魄。

yuè chū sān zé shēng míng yě yuè shí liù zé shēng pò yě

月初三则生明也,月十六则生魄也。

dí tiān shī

翟天师

gàn yòu jiān cháng yú jiāng àn wán yuè huò wèn cǐ zhōng hé suǒ yǒu

干佑间尝于江岸玩月,或问:“此中何所有?

dí xiào yuē kě suí wú zhǐ guān zhī

”翟笑曰:“可随吾指观之。

é jiàn yuè guī bàn tiān qióng lóu yù yǔ làn rán shù xī jiān bù fù jiàn yǐ

”俄见月规半天,琼楼玉宇烂然,数息间,不复见矣。

yǐn sī qiǎn r shì yuè zhōng yǒu wù zhī bīng luàn

尹思遣儿视月中有物,知兵乱。

huái nán zǐ rì chū yú yáng gǔ yù yú xián chí fú yú fú sāng shì wèi chén míng

《淮南子》:日出于旸谷,浴于咸池,拂于扶桑,是谓晨明。

dēng yú fú sāng yuán shǐ jiāng xíng shì wèi fěi míng

登于扶桑,爰始将行,是谓胐明。

zhì yú qǔ ā shì wèi cháo míng

至于曲阿,是谓朝明。

lín yú zēng quán shì wèi zǎo shí

临于曾泉,是谓早食。

cì yú sāng yě shì wèi yàn shí

次于桑野,是谓晏食。

zhēn yú héng yáng shì wèi yú zhōng

臻于衡阳,是谓禺中。

duì yú kūn wú shì wèi zhèng zhōng

对于昆吾,是谓正中。

mǐ yú niǎo cì shì wèi xiǎo qiān

靡于鸟次,是谓小迁。

zhì yú bēi gǔ shì wèi bū shí

至于悲谷,是谓晡时。

huí yú nǚ jì shì wèi dà qiān

回于女纪,是谓大迁。

jīng yú yú yuān shì wèi gāo chōng

经于虞渊,是谓高舂。

dùn yú lián shí shì wèi xià chōng

顿于连石,是谓下舂。

zhì yú bēi quán yuán zhǐ xī hé yuán xi liù chī shì wèi xuán chē

至于悲泉,爰止羲和,爰息六螭,是谓悬车。

báo yú yú quán shì wèi huáng hūn

薄于虞泉,是谓黄昏。

cāng yú méng gǔ shì wèi dìng hūn

沧于蒙谷,是谓定昏。

rì rù yān zī jīng xì liǔ rù yú quán zhī sì shǔ yú méng gǔ zhī pǔ chuí jǐng zài shù duān wèi zhī sāng yú

日入崦嵫,经细柳入虞泉之汜,曙于蒙谷之浦,垂景在树端,谓之桑榆。

hàn shū xīn yuán píng wén dì shí shàng yán rì dāng zài zhōng chén yǐ hou zhī zhī

《汉书》:新垣平文帝时,上言日当再中,臣以候知之。

jū qǐng zhī rì guǒ zài zhōng

居顷之,日果再中。

shì míng yuè quē yě

《释名》:月,阙也。

yán mǎn zé fù quē yě

言满则复阙也。

huì huī yě

晦,灰也。

yuè sǐ ér huī yuè guāng jǐn shì zhī yě

月死而灰,月光尽似之也。

shuò sū yě

朔,苏也。

yuè sǐ hòu sū shēng yě

月死后苏生也。

xián yuè bàn zhī míng yě

弦,月半之名也。

qí xíng yī páng qū yī páng zhí ruò zhāng gōng xián yě

其形一旁曲,一旁直,若张弓弦也。

wàng yuè mǎn zhī míng yě

望,月满之名也。

rì zài dōng yuè zài xi yáo xiāng wàng yě

日在东,月在西,遥相望也。

chán chú

蟾蜍

yuè zhōng sān zú wù yě

月中三足物也。

wáng chōng lùn héng yì qǐng bù sǐ zhī yào yú xī wáng mǔ qí qī cháng é qiè zhī bēn yuè shì wèi chán chú

王充《论衡》:羿请不死之药于西王母,其妻嫦娥窃之奔月,是为蟾蜍。

yuè guì

月桂

yǒu yáng zá zǔ yuè guì gāo wǔ bǎi zhàng yǒu yī rén cháng fá zhī shù chuàng suí hé

《酉阳杂俎》:月桂高五百丈,有一人常伐之,树创随合。

qí rén xìng wú míng gāng xī hé rén xué xiān yǒu guò zhé lìng fá guì

其人姓吴名刚,西河人,学仙有过,谪令伐桂。

guì xià yǒu yù tù chǔ yào

桂下有玉兔杵药。

ài rì

爱日

yán zǐ ài fù mǔ dāng rú ài rì zhī chéng

言子爱父母,当如爱日之诚。

rì guāng mó dàng

日光摩荡

zhōu zhǔ qiǎn zhào kuāng yìn lǜ bīng yù liáo běi hàn guǐ mǎo fā biàn jīng

周主遣赵匡胤率兵御辽北汉,癸卯发汴京。

miáo xun shàn guān tiān wén jiàn rì xià fù yǒu yī rì hēi guāng mó dàng zhě jiǔ zhī zhǐ shì chu zhāo fǔ yuē cǐ tiān mìng yě

苗训,善观天文,见日下复有一日,黑光摩荡者久之,指示楚昭辅曰:“此天命也。

shì xī cì chén qiáo suì yǒu huáng páo jiā shēn zhī biàn

”是夕,次陈桥,遂有黄袍加身之变。

rì wèi tài yáng zhī jīng

日为太阳之精

guǎng yǎ yáng jīng wài fā gù rì yǐ zhòu míng

《广雅》:阳精外发,故日以昼明。

xī hé rì yù yě

羲和,日御也。

rì zhōng yǒu jīn wū

日中有金乌。

tōng jiàn tài hào yǒu shèng xiàng rì yuè zhī míng

《通鉴》:太昊有圣象,日月之明。

rì chū ér zuò

日出而作

yáo shí yǒu lǎo rén hán bǔ gǔ fù jī rǎng ér gē yuē rì chū ér zuò rì rù ér xī

尧时有老人,含哺鼓腹,击壤而歌,曰:“日出而作,日入而息;

záo jǐng ér yǐn gēng tián ér shí dì lì hé yǒu yú wǒ zāi

凿井而饮,耕田而食,帝力何有于我哉?

rì wáng nǎi wáng

日亡乃亡

jié cháng zì yán wú yǒu tiān xià rú tiān zhī yǒu rì

桀尝自言:“吾有天下,如天之有日;

rì wáng wú nǎi wáng ěr

日亡,吾乃亡耳!

rú dōng xià zhī rì

如冬夏之日

xià rì liè dōng rì wēn

夏日烈,冬日温。

zhào dùn wéi rén yán ér kě wèi gù bǐ rú xià rì

赵盾为人,严而可畏,故比如夏日。

zhào shuāi wéi rén hé ér kě ài gù bǐ rú dōng rì

赵衰为人,和而可爱,故比如冬日。

dōng yú sāng yú

东隅桑榆

féng yì dà pò chì méi guāng wǔ jiàng shū láo zhī yuē shǐ suī chuí chì huí xī zhōng néng fèn yì miǎn chí kě wèi shī zhī dōng yú shōu zhī sāng yú

冯异大破赤眉,光武降书劳之曰:“始虽垂翅回溪,终能奋翼渑池,可谓失之东隅,收之桑榆。

shǔ quǎn fèi rì

蜀犬吠日

liǔ wén yōng shǔ zhī nán héng yǔ shǎo rì rì chū zé qún quǎn fèi zhī

柳文:庸、蜀之南,恒雨少日,日出则群犬吠之。

rì shí zài huì

日食在晦

hàn jiàn wǔ qī nián sān yuè huì rì shí zhào shàng shū bù dé yán shèng

汉建武七年三月晦,日食,诏上书不得言圣。

zhèng xìng shàng shū yuē qǐng nián rì shí měi duō zài huì

郑兴上疏曰:“顷年日食,每多在晦。

xiān shí ér hé jiē yuè xíng jí yě

先时而合,皆月行疾也。

rì jūn xiàng yuè chén xiàng

日君象,月臣象。

jūn kàng jí zé chén cù pò gù yuè xíng jí

君亢急,则臣促迫,故月行疾。

shí dì gōng qín zhèng shì pō shāng yán jí gù xìng zòu jí zhī

”时帝躬勤政事,颇伤严急,故兴奏及之。

tài yīn

太阴

shǐ jì tài yīn zhī jīng shàng wèi yuè

《史记》:“太阴之精上为月。

huái nán zǐ yuè yù yuē wàng shū yì yuē xiān ā zhōng yǒu yù tù

”《淮南子》:“月御曰望舒,亦曰纤阿,中有玉兔。

yáo guāng guàn yuè

瑶光贯月

tōng jiàn chāng yì qǔ shǔ shān shì zhī nǚ yuē nǚ shū gǎn yáo guāng guàn yuè zhī xiáng shēng zhuān xū gāo yáng shì yú ruò shuǐ

《通鉴》:昌意娶蜀山氏之女曰女枢,感瑶光贯月之祥,生颛顼高阳氏于若水。

yuè shí wǔ xīng

月食五星

chóng zhēn shí yī nián sì yuè jǐ yǒu yè yíng huò qù yuè jǐn qī bā cùn zhì xiǎo nì xíng wěi bā dù yǎn yú yuè dīng mǎo tuì zhì wěi chū dù jiàn rù xīn sù

崇祯十一年四月己酉夜,荧惑去月仅七八寸,至晓逆行,尾八度掩于月,丁卯退至尾,初度渐入心宿。

yáng sì chāng shàng shū yán gǔ jīn biàn yì yuè shí wǔ xīng shǐ bù jué shū rán yì guān qí shí

杨嗣昌上疏言:“古今变异,月食五星,史不绝书,然亦观其时。

xī hàn yuán dì jiàn wǔ èr shí sān nián yuè shí huǒ xīng míng nián hū hán chán yú kuǎn wǔ yuán sāi

昔汉元帝建武二十三年,月食火星,明年呼韩单于款五原塞。

míng dì yǒng píng èr nián yuè shí huǒ xīng huáng hòu mǎ shì dé guān hòu gōng míng nián tú huà gōng chén yú yún tái

明帝永平二年,月食火星,皇后马氏德冠后宫,明年图画功臣于云台。

táng xiàn zōng yuán hé qī nián yuè shí yíng huò

唐宪宗元和七年,月食荧惑。

míng nián xīng shī lián nián bīng bài

明年兴师,连年兵败。

jīn zhě yuè shí huǒ xīng yóu xìng zài wěi nèi zé yīn gōng wài zé yīn guó

今者月食火星,犹幸在尾,内则阴宫,外则阴国。

huáng shàng xiū dé zhào hé bì yǒu zāi ér bù hài zhě

皇上修德召和,必有灾而不害者。

rán shí kǎo sì chāng suǒ yǐn nián yuè jù miù

”然实考嗣昌所引年月俱谬。

lùn yuè

论月

xú zhì nián jiǔ suì cháng yuè xià xì rén yǔ zhī yuē ruò lìng yuè zhōng wú wù dāng jí míng yé

徐穉,年九岁,尝月下戏,人语之曰:“若令月中无物,当极明耶?

yuē bù rán

”曰:“不然。

pì rú rén yǎn zhōng yǒu tóng zǐ wú cǐ bì bù míng

譬如人眼中有瞳子,无此必不明。

rú yuè zhī chū

如月之初

hòu hàn huáng wǎn zǔ fù qióng wèi tài wèi yǐ rì shí zhuàng wén

后汉黄琬,祖父琼,为太尉,以日食状闻。

tài hòu zhào wèn suǒ shí duō shǎo qióng duì wèi zhī suǒ kuàng

太后诏问所食多少,琼对未知所况。

wǎn nián qī suì shí zài páng yuē hé bù yán rì shí zhī yú rú yuè zhī chū

琬年七岁,时在旁,曰:“何不言日食之余,如月之初。

qióng dà jīng jí yǐ qí yán duì

”琼大惊,即以其言对。

fù chū yī yè yuè

赋初一夜月

sū fú bā suì shí fù chū yī yè yuè shī yún qì shuò yíng xū yòu yī chū cháng é dǐ shì bàn fēn wú

苏福八岁时,赋《初一夜月》诗,云:“气朔盈虚又一初,嫦娥底事半分无。

què yú wú chǔ fēn míng yǒu qià sì xiān tiān tài jí tú

却于无处分明有,恰似先天太极图。

wú niú chuǎn yuè

吴牛喘月

fēng sú tōng wú niú kǔ yú rì gù jiàn yuè ér chuǎn

《风俗通》:吴牛苦于日,故见月而喘。

mìng yǒng xīn yuè

命咏新月

míng tài zǔ jiàn tài sūn dǐng lú cè nǎi yuē bàn biān yuè r

明太祖见太孙顶颅侧,乃曰:“半边月儿。

yī xī tài zǐ tài sūn shì tài zǔ mìng yǒng xīn yuè

”一夕,太子、太孙侍,太祖命咏新月。

yì wén yún zuó yè yán tān shī diào gōu hé rén yí shàng bì yún tóu

懿文云:“昨夜严滩失钓钩,何人移上碧云头?

suī rán wèi de tuán yuán xiāng yě yǒu qīng guāng biàn jiǔ zhōu

虽然未得团圆相,也有清光遍九州。

tài sūn yún shuí jiāng yù zhǐ jiá qiā pò bì tiān hén

”太孙云:“谁将玉指甲,掐破碧天痕;

yǐng luò jiāng hú lǐ jiāo lóng wèi gǎn tūn

影落江湖里,蛟龙未敢吞。

tài zǔ wèi wèi de tuán yuán yǐng luò jiāng hú jiē fēi jí zhào

”太祖谓“未得团圆”、“影落江湖”,皆非吉兆。

✦ You read 天文部·日月

Don't lose your spot.

Free account remembers where you stopped across all 12,000 books. Pro unlocks pinyin on every line, modern Mandarin translations, AI rewrites, audio read-along, and the workbook — for $2.50/month, billed annually.