卷十七·姑妄听之三(4) — 阅微草堂笔记 — 纪昀

tiān xià yǒu jí xì zhī shì ér gāo yáo yì bù néng duàn zhě

天下有极细之事，而皋陶亦不能断者。

mén rén zhé shēng yù lán jiàn lìng yě

门人折生遇兰，健令也。

guān ān dìng rì yǒu liǎng jiā zhēng yī fén shān sòng sì wǔ shí nián yuè liǎng shì yǐ

官安定日，有两家争一坟山，讼四五十年，阅两世矣。

qí de guǎng kuò bù yíng mǔ zhōng yǒu èr zhǒng liǎng jiā gè yǐ wéi zǔ yíng wèn lín zhèng zé wàn shān zhī zhōng guǒ liáng qiè shuǐ nǎi néng zhì sì wú jū rén

其地广阔不盈亩，中有二冢，两家各以为祖茔，问邻证则万山之中，裹粮挈水乃能至，四无居人；

wèn qì quàn zé jiē chēng qián míng bīng xiǎn yǐ bù cún

问契券则皆称前明兵燹，已不存；

wèn de liáng chuàn piào zé liǎng zào jù zài

问地粮串票，则两造具在。

qí cí jiē yuē cǐ dì wàn bù zú gēng wú zī zhū zhī lì ér yǒu dì dīng zhī é suǒ yǐ bǎi kòng bù yǐ zhě tú yǐ zǔ zōng qiū lǒng bù yù wèi tā rén zhàn ěr

其词皆曰：此地万不足耕，无锱铢之利，而有地丁之额，所以百控不已者，徒以祖宗丘陇，不欲为他人占耳。

yòu jiē yuē gǒu fēi xiān rén zhī tǐ pò shuí kěn shè sòng shù shí nián rèn tā rén wèi zǔ zōng zhě

又皆曰：苟非先人之体魄，谁肯涉讼数十年，认他人为祖宗者。

huò yí wèi móu zhàn jí dì zé yòu jiē yuē qín lǒng sù bù jiǎng cǐ shì shí wú cǐ xīn yì bǐ cǐ bù yí yǒu cǐ xīn qiě sì zhōu jiē shí bù néng zài róng yī guān rú de dì zhī hòu jué ér bié zàng shì fǎn shòu bù dé zhě yǐ jiān shuí gǎn wéi zhī

或疑为谋占吉地，则又皆曰：秦陇素不讲此事，实无此心，亦彼此不疑有此心，且四周皆石，不能再容一棺，如得地之后，掘而别葬，是反授不得者以间，谁敢为之。

jìng wú yǐ zhé fú yòu wú jūn fēn lǐ wú rù guān lǐ yì mò néng pàn dìng

竟无以折服，又无均分理，无入官理，亦莫能判定。

dà dǐ měi jì bì dòu měi dòu bì sòng guān wéi jiù dòu lùn dòu gèng bù wèn qí suǒ yīn yǐ

大抵每祭必斗，每斗必讼，官惟就斗论斗，更不问其所因矣。

hòu cài xī zhāi wèi gān sù fān sī wén zhī yuē cǐ zhēng jì fēi zhēng chǎn yě hé yǐ lǐ yù zhī yuē ěr jì zì yǐ wéi zǔ mù yīng tīng ěr jì

后蔡西斋为甘肃藩司，闻之曰：此争祭，非争产也，盍以理喻之曰：尔既自以为祖墓，应听尔祭。

qí lái zhēng jì zhě jì yuàn yǐ ěr zǔ wèi zǔ yú ěr zǔ wú sǔn yú ěr yì wú sǔn yě tīng qí xiǎng jiàn yì dà jiā hé bì jù hu

其来争祭者，既愿以尔祖为祖，于尔祖无损，于尔亦无损也，听其享荐亦大佳，何必拒乎？

yì bù dé yǐ zhī quán cí rán qì bù zhī qí zūn fǒu yě

亦不得已之权词，然迄不知其遵否也。

hú mù tíng yán qí xiāng yī fù shì hòu zì fèng yǎng bì mén bù yǔ wài shì rén hǎn de shi qí miàn

胡牧亭言，其乡一富室，厚自奉养，闭门不与外事，人罕得识其面。

bù shàn zhì shēng ér cái zhōng bù hào bù shàn tiáo shè ér zhōng wú jí bìng huò yǒu huò huàn yì yì wài de jiě

不善治生而财终不耗，不善调摄而终无疾病，或有祸患亦意外得解。

cháng yī bì zì yì sǐ lǐ xū dà xǐ zhāng qí shì bào guān guān yì xīn rán jí rì lái bǐ chén shī jiǎn yàn hū shǒu zú rú rú dòng fāng gòng hài guài é qiàn shēn é zhuǎn cè é qǐ zuò yǐ fù sū yǐ

尝一婢自缢死，里胥大喜，张其事报官，官亦欣然即日来，比陈尸检验，忽手足蠕蠕动，方共骇怪，俄欠伸，俄转侧，俄起坐，已复苏矣。

guān shàng yù yǐ bī wū tóu huán duàn liàn luó zhī wēi yǐ yǔ dǎo zhī bì kòu shǒu yuē zhǔ rén qiè yìng rú shén xiān níng yǒu qíng dào wǒ shè qí dào wǒ fāng huān xǐ bù xiá nìng kěn zì qiāng

官尚欲以逼污投缳锻炼罗织，微以语导之，婢叩首曰：主人妾媵如神仙，宁有情到我，设其到，我方欢喜不暇，宁肯自戕？

shí wén fù bù zhī hé gù wèi guān suǒ zhàng shā bēi tòng nán shì fèn huì qiú sǐ ěr wú tā gù yě

实闻父不知何故，为官所杖杀，悲痛难释，愤恚求死耳，无他故也。

guān nǎi dà jū qù qí tā wǎng wǎng duō lèi cǐ xiāng rén jiē yán qí chǔn rán yī wù nǎi yǒu cǐ fú lǐ bù kě míng

官乃大沮去，其他往往多类此，乡人皆言其蠢然一物，乃有此福，理不可明。

ǒu fú jī zhào xian

偶扶乩召仙，

yǐ cǐ kòu zhī

以此叩之，

jī pàn yuē zhū gōng wù yǐ

乩判曰：诸公误矣，

qí fú zhèng yǐ qí chǔn yě

其福正以其蠢也，

cǐ wēng guò qù shēng zhōng

此翁过去生中，

nǎi yī cūn sǒu

乃一村叟，

qí rén chún chún mèn mèn wú jì jiào xīn

其人淳淳闷闷无计较心，

yōu yōu hū hū wú de shī xīn

悠悠忽忽无得失心，

luò luò mò mò wú ài zēng xīn

落落漠漠无爱憎心，

tǎn tǎn píng píng wú piān sī xīn

坦坦平平无偏私心，

rén huò líng wǔ wú zhēng jìng xīn

人或凌侮无争竞心，

rén huò qī dài wú jī xiè xīn

人或欺绐无机械心，

rén huò bàng lì wú chēn nù xīn

人或谤詈无嗔怒心，

rén huò liǎo hài wú bào fù xīn

人或瞭害无报复心，

gù suī gǎo sǐ yǒu xià

故虽槁死牖下，

wú dà gōng dé

无大功德，

ér dú yǐ shì xīn wèi shén suǒ fú

而独以是心为神所福，

shǐ zhī shí bào yú jīn shēng

使之食报于今生。

qí chǔn wú zhī shi zhèng qí shēn yì xìng cún wèi mèi qián shì shàn gēn yě

其蠢无知识，正其身异性存，未昧前世善根也。

zhū jūn nǎi yǐ wéi yí bù yì wù yé

诸君乃以为疑，不亦误耶？

shí zài cè zhě xìn bù xìn cān bàn wú qiè yǒu wèi sī yán yě

时在侧者信不信参半，吾窃有味斯言也。

yú yuē cǐ xiān shēng zì zuò zhuàn zàn tuō zhū sī rén ěr

余曰：此先生自作传赞，托诸斯人耳。

rán lǐ gù yǒu zhī

然理固有之。

liú yuē zhāi shè rén yán liú shēng míng yín cǐ zài liú jǐng nán jiā jiǔ jiān huà jí nán běi xiāng yīn gè yì bù zhī shì cǐ yín zì fǒu yě

刘约斋舍人，言刘生名寅--此在刘景南家酒间话及，南北乡音各异，不知是此寅字否也。

jiā kù pín qí fù zǎo nián yǔ yī you dìng hūn yīn yī nuò wèi dìng wú méi shuò wú hūn shū gēng tiě yì wú pìn bì rán zǐ nǚ zé bìng zhī zhī yě

家酷贫，其父早年与一友订婚姻，一诺为定，无媒妁，无婚书庚帖，亦无聘币，然子女则并知之也。

liú shēng fù zú you yì zú liú shēng shào bù gēng shì jù yì shén zhì jì shí sēng liáo

刘生父卒，友亦卒，刘生少不更事，窭益甚，至寄食僧寮。

you qī móu huǐ hūn liú shēng wú rú zhī hé nǚ jìng yù yù sǐ liú shēng zhī zhī tòng dào ér yǐ

友妻谋悔婚，刘生无如之何，女竟郁郁死，刘生知之，痛悼而已。

shì xī dēng xià dú zuò yì yì bù níng hū wén chuāng wài chuò qì shēng wèn zhī bù yīng ér qì bù yǐ

是夕，灯下独坐，悒悒不宁，忽闻窗外啜泣声，问之不应，而泣不已。

gù wèn zhī fǎng fú shì dá yī wǒ zì liú shēng dùn wù yuē shì zi yě yē

固问之，仿佛似答一我字，刘生顿悟曰：是子也耶？

wú zhī zhī yǐ shì yǐ zhì cǐ lái shēng xiāng jù kě yě

吾知之矣，事已至此，来生相聚可也。

yǔ qì suì jì hòu liú shēng yì yāo sǐ xī wú rén hǎo shì jìng bù néng hé zàng huà shān

语讫遂寂，后刘生亦夭死，惜无人好事，竟不能合葬华山。

cháng hèn gē yuē tiān cháng dì jiǔ yǒu shí jǐn cǐ hèn mián mián wú le qī cǐ zhī wèi hu

长恨歌曰：天长地久有时尽，此恨绵绵无了期，此之谓乎？

suī huǐ hūn wú jì bù néng míng yǐ zhēn yòu yǐ bìng zhōng bù néng míng yǐ liè rán qí zhì zé zhēn liè jiān yǐ

虽悔婚无迹，不能名以贞，又以病终，不能名以烈，然其志则贞烈兼矣。

shuō shì shì shí mǎn zuò tài xī ér wàng wèn liú shēng lǐ guàn

说是事时满座太息，而忘问刘生里贯。

yuē zhāi jiā zài sū zhōu yì qí xiāng lǐ yú

约斋家在苏州，意其乡里欤。

hé jiān yǒu yóu sēng mài yào yú shì yǐ yī tóng fú zhì àn shàng ér pán zhù yào wán fú zuò yǐn shǒu qǔ wù zhuàng

河间有游僧，卖药于市，以一铜佛置案上，而盘贮药丸，佛作引手取物状。

yǒu mǎi zhě xiān dǎo yú fú ér pěng pán jìn zhī bìng kě zhì zhě zé wán yuè rù fó shǒu

有买者先祷于佛，而捧盘进之，病可治者，则丸跃入佛手。

qí nán zhì zhě zé wán bù yuè

其难治者，则丸不跃。

jǔ guó xìn zhī

举国信之。

hòu yǒu rén yú suǒ yù sì nèi jiàn qí bì hù yán tiě xiè nǎi wù qí pán zhōng zhī wán bì bàn yǒu tiě xiè bàn wú tiě xiè qí fó shǒu bì cí shí wèi zhī ér zhuāng jīn yú wài yàn zhī xìn rán qí shù nǎi bài

后有人于所寓寺内，见其闭户研铁屑，乃悟其盘中之丸，必半有铁屑，半无铁屑，其佛手必磁石为之，而装金于外，验之信然，其术乃败。

huì yǒu jiǎng xué zhě yīn zuò sòng dié wéi rén suǒ jié dào guān áng rán bù jiè yì kǎn kǎn ér zhēng qǔ suǒ pī xìng lǐ dà quán hé duì bǐ jì jiē xiāng fú nǎi kòu é fú zuì

会有讲学者，陰作讼牒，为人所讦，到官昂然不介意，侃侃而争，取所批性理大全核对，笔迹皆相符，乃叩额伏罪。

会有讲学者，阴作讼牒，为人所讦，到官昂然不介意，侃侃而争，取所批性理大全核对，笔迹皆相符，乃叩额伏罪。

tài shǒu xú gōng huì jǐng céng tōng rú yě wén zhī xiào yuē wú píng shēng xìn fó bù xìn sēng xìn shèng xián bù xìn dào xué jīn rì guān zhī zhuó rán bù miù

太守徐公讳景曾，通儒也，闻之笑曰：吾平生信佛不信僧，信圣贤不信道学，今日观之，灼然不谬。

yáng huái tíng qián bèi yǒu zú shū xià rì dú shū shān sì zhōng zhì yè bàn dì zǐ jiē shuì dú bǐng zhú yī wú juàn jí jiǎ mèi wén kòu chuāng yǔ yuē gǎn jìng wèn xiān shēng cǐ wǎng mǒu cūn dāng cóng hé lù

杨槐亭前辈，有族叔夏日读书山寺中，至夜半，弟子皆睡，独秉烛咿唔，倦极假寐，闻叩窗语曰：敢敬问先生，此往某村当从何路？

guài wèn wèi shuí yuē wú guǐ yě huí gǔ chóng fù dú xíng shī lù

怪问为谁，曰：吾鬼也，迴谷重复，独行失路。

怪问为谁，曰：吾鬼也，回谷重复，独行失路。

kōng shān zhōng guǐ běn xī shū ǒu yī èr wú lài jiàn guǐ bù yù yǔ yán jí wèn zhī yì wèi bì kěn xiāng gào yǔ jūn yōu míng suī gé qì lèi yuán tóng gù wén shū shēng ér zhì yě

空山中鬼本稀疏，偶一二无赖贱鬼，不欲与言，即问之亦未必肯相告，与君幽明虽隔，气类原同，故闻书声而至也。

jù yǐ gào zhī xiè ér qù

具以告之，谢而去。

hòu yǐ yǔ huái tíng huái tíng wǔ rán yuē wú nǎi zhī gū jiè guǎ hé jí zuò guǐ yì nán

后以语槐亭，槐亭怃然曰：吾乃知孤介寡合，即作鬼亦难。

li qiū yá yǔ jīn gǔ cūn cháng qiū yè zuò jǐ nán lì xià tíng shí wēi yǔ xīn jì piàn yuè chū shēng qiū yá yuē wéi sū zhōu liú yún tǔ huá yuè jù qì xiàng tiān rán jué zhāng zǐ yě yún pò yuè lái huā nòng yǐng jù biàn duō shǎo zhe lì

李秋崖与金谷村，尝秋夜坐济南历下亭，时微雨新霁，片月初生，秋崖曰：韦苏州流云吐华月句，气象天然，觉张子野云破月来花弄影句，便多少著力。

gǔ cūn wèi dá hū àn zhōng rén yǔ yuē qǐ dàn zhe lì bù zhe lì yì jìng jiǒng shū yī shì shī yǔ yī shì cí yǔ gé diào yì jiǒng shū yě

谷村未答，忽暗中人语曰：岂但著力不著力意境迥殊，一是诗语，一是词语，格调亦迥殊也。

jí rú huā jiān jí xì yǔ shī liú guāng jù zài cí jiā wèi miào yǔ zài shī jiā zé mǐ mǐ yǐ

即如花间集细雨湿流光句，在词家为妙语，在诗家则靡靡矣。

è rán jīng gù jì wú yī rén

愕然惊顾，寂无一人。

jiāo zhōu fǎ nán shù cháng xié yī you dēng rì guān xiān yǒu yī dào shì yǐ shí zuò ào bù wéi lǐ èr rén yì fú yǔ yán

胶州法南墅，尝偕一友登日观，先有一道士倚石坐，傲不为礼，二人亦弗与言。

é dān xī yù tǔ hǎi tiān wéi yào qiān huì wàn zhuàng bù kě duān ní nán shù yín yuán rén shī yuē wàn gǔ qí zhōu yān jiǔ diǎn wǔ gēng cāng hǎi rì sān gān bù xìn rán hu

俄丹曦欲吐，海天硙耀，千汇万状，不可端倪，南墅吟元人诗曰：万古齐州烟九点，五更沧海日三竿，不信然乎！

dào shì hū shěn yuē chāng gǔ yòng zuò mèng tiān shī gù wèi qí yǔ yòng zhī tài shān bù tài jiǎ jiè hu

道士忽哂曰：昌谷用作梦天诗，故为奇语，用之泰山，不太假借乎？

nán shù huí gù dào shì jí bù zài yán

南墅回顾，道士即不再言。

jì ér qiáo wū yǒng shàng nán shù wèi qí you yuē tài yáng zhēn huǒ gù rù shuǐ bù rú yě

既而硚乌涌上，南墅谓其友曰：太陽真火，故入水不濡也。

既而硚乌涌上，南墅谓其友曰：太阳真火，故入水不濡也。

dào shì yòu shěn yuē gōng wèi rì zì hǎi chū hū

道士又哂曰：公谓日自海出乎？

cǐ yóu bù zhī tiān xíng gù bù zhī dì xíng bù zhī dì xíng gù bù zhī shuǐ xíng yě

此由不知天形，故不知地形，不知地形，故不知水形也。

gài tiān tuǒ yuán rú jī luǎn de hún yuán rú dàn wán shuǐ zé fù de ér liú rú hé táo zhī cūn zhòu

盖天椭圆如鸡卵，地浑圆如弹丸，水则附地而流，如核桃之皴皱。

tuǒ yuán zhě dōng xī yuǎn ér shàng xià jìn fán yǒu jiǔ zhòng zuì shàng yuē zōng dòng yuán qì zhī biǎo wú xiàng kě kuī

椭圆者东西远而上下近，凡有九重，最上曰宗动，元气之表，无象可窥；

cì wèi héng xīng gāo bù kě cè

次为恒星，高不可测；

cì qī zhòng zé rì yuè wǔ xīng gè zhàn yī zhòng suí dà qì xuán zhuǎn qù de qiě èr bǎi yú wàn lǐ wú lùn hǎi yě

次七重，则日月五星各占一重，随大气旋转，去地且二百余万里，无论海也。

hún yuán zhě de wú zhèng dǐng shēn suǒ lì chù jiē wèi dǐng de wú zhèng píng mù suǒ jiàn chù jiē wèi píng zhì guǎng mò zhī yě sì wàng tiān dì xiāng jiē chù qí yuán zhōng guī zhōng gāo ér sì qiáo zhī zhèng yě

浑圆者地无正顶，身所立处皆为顶，地无正平，目所见处皆为平，至广漠之野，四望天地相接处，其圆中规，中高而四硚之证也。

shì wéi dì píng yuán guī yǐ wài mù suǒ bú jiàn zhě zé dì píng xià yǐ

是为地平，圆规以外，目所不见者，则地平下矣。

hú hǎi zhī zhōng sì wàng tiān shuǐ xiāng hé chù yì yuán zhōng guī shì yòu shuǐ suí dì xíng zhōng gāo sì qiáo zhī zhèng yě

湖海之中，四望天水相合处，亦圆中规，是又水随地形，中高四硚之证也。

rán jiāng hé zhī shuǐ xiá qiě qiǎn jiā yǐ liǎng àn xíng yú dì zhōng

然江河之水狭且浅，夹以两岸，行于地中。

gù rì chū dì shàng shǐ shòu rì guāng wéi hǎi zhì guǎng zhì shēn fù yú dì miàn wú suǒ zhàng bì gù zhōng gāo sì qiáo zhī chù rú shuǐ jīng qiú zhī bàn

故日出地上，始受日光，惟海至广至深，附于地面，无所障蔽，故中高四硚之处，如水晶球之半。

rì wèi zhì dì píng dào yǐng shàng shè zé chū jiàn rú yī xiàn

日未至地平，倒影上射，则初见如一线；

rì jiāng jìn de píng zé xié yǐng héng chuān wèi míng xiān dǔ

日将近地平，则斜影横穿，未明先睹。

jīn suǒ jiàn zhě shì rì zhī yǐng fēi rì zhī xíng shì tiān shàng zhī rì yǐng gé shuǐ ér yìng fēi hǎi zhōng zhī rì yǐng yù shuǐ ér chū yě

今所见者，是日之影，非日之形，是天上之日影隔水而映，非海中之日影浴水而出也。

zhì rì chū dì píng zé yǐng xié luò hǎi dǐ zhuǎn bù néng jiàn yǐ

至日出地平，则影斜落海底，转不能见矣。

rú jiā gài cháng jiàn cǐ jǐng gù yǐ wéi tiān bāo shuǐ shuǐ fú de rì chū rù yú shuǐ zhōng ér bù zhī rì zì fù tiān shuǐ zì fù de

儒家盖尝见此景，故以为天包水，水浮地，日出入于水中，而不知日自附天，水自附地；

fó jiā wèi jiàn cǐ jǐng gù yǐ xū mí shān sì miàn wèi sì zhōu rì huán rào cǐ shān nán zhòu zé běi yè dōng mù zé xī cháo shì rì cháng xuán zhuǎn píng xíng jìng bù rù dì zhèng yǐ jīn rì suǒ jiàn qí miù gèng wú yōng biàn yǐ

佛家未见此景，故以须弥山四面为四州，日环绕此山，南昼则北夜，东暮则西朝，是日常旋转，平行竟不入地，证以今日所见，其谬更无庸辩矣。

nán shù jīng qí bó biàn yù yǔ zài yán

南墅惊其博辩，欲与再言。

dào shì xiào yuē gèng jìng qí shuō zi bù zhī jiǔ wàn lǐ zhī wéi yuán yǐ jiàn ér yǐ yǐ jiàn ér zhuǎn jiàn yǐ jiàn zhuǎn suì zhì zhōu huán

道士笑曰：更竟其说，子不知九万里之围圆，以渐而迤，以渐而转，渐迤渐转，遂至周环。

bì yǐ wéi rén néng zhèng lì bù néng dào lì shi yáng guāng xiān zhī shuō kǔ xiāng jié nán

必以为人能正立，不能倒立，拾杨光先之说苦相诘难。

lǎo fū yōng duò bù néng yǔ zi dào dà láng shān shàng kàn nán dòu dà láng shān zài yà lù guó yǔ zhōng guó shàng xià fǎn duì qí de nán jí chū dì sān shí wǔ dù běi jí rù dì sān shí wǔ dù bù rú qí yǐ yě

老夫慵惰，不能与子到大郎山上看南斗--大郎山在亚禄国，与中国上下反对，其地南极出地三十五度，北极入地三十五度--不如其已也。

zhèn yī jìng qù jìng mò cè qí hé xǔ rén

振衣径去，竟莫测其何许人。

dà xué shì wēn gōng yán zhēng wū shí shí yǒu xiāo qí xiào fù zhōng shù rèn yī bù néng fèng shì shēng fú shù huí fù yī yuē de zhī yǐ

大学士温公言，征乌什时，有骁骑校腹中数刃，医不能缝，适生俘数回妇，医曰：得之矣。

zé yī nián zhuàng féi bái zhě shēng kū fù pí mì yú chuàng shàng yǐ pǐ bó chán shù jìng huò wú yàng

择一年壮肥白者，生刳腹皮，幂于创上，以匹帛缠束，竟获无恙。

chuàng yù hòu hún hé wèi yī tòng yǎng yì rú yī

创愈后，浑合为一，痛痒亦如一。

gōng wèi fēi zhàn zhèn wú cǐ bìng fēi zhàn zhèn yì wú cǐ yào

公谓非战阵无此病，非战阵亦无此药。

xìn rán

信然。

rán pàn tú nì dǎng fǎ běn yīng zhū jí bù bō fū yì jí duàn dòu yòng jiù zhōng yì zhī shì gù yì yú shā rén yǐ huó rén ěr

然叛徒逆党法本应诛，即不剥肤，亦即断脰，用救忠义之士，固异于杀人，以活人尔。